Кіріспе
Су арқылы тарайтын патогенді микроорганизмдер қоздыратын аурулар – адам денсаулығына кері әсер ететін (мысалы, өлім, мүгедектік, сырқаттану немесе денсаулықтың бұзылуы) жағдайлар, олар су арқылы беріледі. Бұл аурулар сумен жуу, шаю, су ішу немесе ластанған суға тиген тағамды жеу арқылы тарауы мүмкін. Олар әлемнің дамып келе жатқан елдеріндегі ауылдық жерлерде маңызды мәселе болып табылады. Су арқылы тарайтын аурулардың ең көп кездесетін белгілері – диарея және құсу, бірақ басқа белгілерге тері, құлақ, тыныс алу жолдары немесе көздердегі проблемалар да жатуы мүмкін. Таза сумен қамтамасыз етудің, санитария мен гигиенаның (WASH) жетіспеуі – қоғамда су арқылы тарайтын аурулардың таралуына себеп болатын негізгі факторлар. Сондықтан, таза ауыз суға және санитарияға сенімді қол жеткізу – су арқылы тарайтын аурулардың алдын алудың ең тиімді жолы. Суда тарайтын метазоан патогендерінің тағы бір тобы – Schistosomatidae тұқымдасына жататын қан сорғыш құрттар. Олар көбінесе сумен тікелей жанасқан адамдарға жұғады.
Waterborne diseases are conditions (meaning adverse effects on human health, such as death, disability, illness or disorders) caused by pathogenic micro organisms that are transmitted by water. These diseases can be spread while bathing, washing, drinking water, or by eating food exposed to contaminated water. They are a pressing issue in rural areas amongst developing countries all over the world. While diarrhea and vomiting are the most commonly reported symptoms of waterborne illness, other symptoms can include skin, ear, respiratory, or eye problems. Lack of clean water supply, sanitation and hygiene (WASH) are major causes for the spread of waterborne diseases in a community. Therefore, reliable access to clean drinking water and sanitation is the main method to prevent waterborne diseases. Another class of waterborne metazoan pathogens are certain members of the Schistosomatidae, a family of blood flukes. They usually infect people that make skin contact with the water.
Терминология
Су арқылы жұғатын аурулар термині көбінесе микробиологиялық ластанған сумен тікес байланыс немесе оны ішу арқылы жұғатын инфекциялар үшін қолданылады. Көптеген инфекцияларды микробтар немесе паразиттер суға кездейсоқ түрде, мүмкін ерекше жағдайлардың салдарынан енуінен тудыруы мүмкін. Дегенмен, кейбір инфекциялардың болуы, осының нәтижесінде пайда болған ауруды "су арқылы жұғатын" деп жіктеудің қажеттілігін білдірмейді. Сондай-ақ, масалардың тіршілік циклында су фазалары болғандықтан немесе олар мекендейтін суды тазалау масаларды бақылаудың тиімді тәсілі болғандықтан, безгек сияқты ауруларды "су арқылы жұғатын" деп атау қалыпты емес. Бұлмен байланысты "сумен байланысты ауру" термині "судың жағдайының немесе мөлшері мен сапасының өзгеруінен тікелей немесе жанама түрде туындаған, адам денсаулығына әсер ететін кез келген маңызды немесе кең таралған жағымсыз әсерлер, мысалы, өлім, мүгедектік, ауру немесе денсаулықтың нашаруы" деп анықталады. Дамып келе жатқан елдерде су арқылы жұғатын аурулардың пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін, бірақ дамыған аймақтар да су арқылы жұғатын аурулардың пайда болу қаупіне тап болуы мүмкін.
Бастапқы жануарлар
Ауру және жұқтыру Микробтық агент Сумен жабдықтаудағы агенттің көздері Жалпы белгілер Acanthamoeba keratitis (контактілі линзаларды ластанған сумен тазалау) Acanthamoeba spp. (A. castellanii және A. polyphaga) Су ортасында кең таралған, көптеген су түрлерінде кездесетін, соның ішінде жер үсті суларында, кран суларында, жүзу бассейндерінде және контактілі линзаларға арналған ерітінділерде таралған еркін тіршілік ететін амебалар Көздің ауыруы, көздің қызаруы, көрудің нашарлауы, жарыққа сезімталдық, көзде нәрсе бар сияқты сезіну және көп мөлшерде жас шығу Амебиаз (қолдан ауызға) Протозоидтар (Entamoeba histolytica) (цистаға ұқсас) Канализация, өңделмеген ауыз су, сумен жабдықтаудағы шыбындар, сілекеймен берілу (егер басқа адамда ауру болса) Іштің дискомфорты, шаршау, салмақ жоғалту, диарея, іш қату, қызба Cryptosporidiosis (ауыз арқылы) Протозоидтар (Cryptosporidium parvum) Су сүзгілерінде және дезинфекцияланбайтын мембраналарда жиналады, жануарлардың нәжісі, маусымдық су ағыны Ұрыққа ұқсас белгілер, сулы диарея, тәбет жоғалту, салмақтың айтарлықтай төмендеуі, іш қату, көну, жүрек ауруы Cyclosporiasis Протозоид паразиті (Cyclospora cayetanensis) Канализация, өңделмеген ауыз суы Ішек ауруы, құсу, бұлшықет ауруы, қызба және шаршау Giardiasis (фекаль-оральды жолмен) (қолдан ауызға) Протозоид (Giardia lamblia) Ішектегі ең көп таралған паразит Өңделмеген су, нашар дезинфекция, құбырдың бұзылуы, ағып кету, жер асты суларының ластануы, адамдар мен жануарлар бірдей су көзін пайдаланатын кемпингтер. Бобрлар мен суырлар Giardia резервуары болып табылатын тоғандар жасайды. Диарея, іштің дискомфорты, іш қату және газ Microsporidiosis Protozoan тобы (Microsporidia), бірақ саңырауқұлақтармен тығыз байланысты Encephalitozoon intestinalis жер асты суларында, ауыз суының бастауында анықталды Иммундығы нашарлаған адамдарда диарея және әлсіреу Naegleriasis (біріншілік амебалық менингоэнцефалит [PAM]) (мұрын арқылы) Протозоид (Naegleria fowleri) (цистаға ұқсас) Су спорты, хлорланбаған су Бас ауруы, құсу, сананың шатасуы, тепе-теңдіктің жоғалуы, жарыққа сезімталдық, галлюцинациялар, шаршау, салмақ жоғалту, қызба және кома
Бактериялар
Ауру және жұқтыру. Микробтық агенттер. Сумен жабдықтаудағы агенттердің көздері. Жалпы белгілері. Ботулизм. Clostridium botulinum. Бактериялар ластанған су көздерінен ашық жараға енуі мүмкін. Асқазан-ішек жолы арқылы ластанған ауыз суын немесе (көбінесе) тамақты тұтыну арқылы. Ауыздың құрғауы, көрудің нашарлауы және/немесе екі көріну, жұтудың қиындауы, бұлшықет әлсіздігі, тыныс алудың қиындауы, сөйлеудің бұзылуы, құсу және кейде диарея. Өлім көбінесе тыныс алу жетіспеушілігінен туындайды. Кампилобактериоз. Көбінесе Campylobacter jejuni қоздырғышынан пайда болады. Түлкімен ластанған ауыз су. Дизентерияға ұқсас белгілер және жоғары температурамен бірге. Әдетте 2-10 күнге созылады. Холера. Vibrio cholerae бактериясымен таралады. Бактериямен ластанған ауыз су. Ауыр жағдайларда, белгілі ең жылдам өлімге алып келетін аурулардың бірі. Симптомдары: сулы диарея, құсу, құрсақ ауруы, мұрыннан қан кету, жылдам жүрек соғу, құсу және гиповолемиялық шок (ауыр жағдайларда), онда 12-18 сағат ішінде өлім болуы мүмкін. E. coli инфекциясы. Escherichia coli бактериясының белгілі бір штамдары (әдетте E. coli). Бактериямен ластанған су. Көбінесе диарея. Иммундығы нашарлаған, өте жас және қарт адамдарда ұзаққа созылған аурудан туындаған дегидратациядан өлімге әкелуі мүмкін. M. marinum инфекциясы. Mycobacterium marinum. Табиғатта суда кездеседі, көбінесе бассейндерде немесе аквариумдарда жұқтырады; сирек кездесетін инфекция, себебі көбінесе иммундығы нашарлаған адамдарға жұғады. Симптомдары: шынтақ, тізе және аяқтарда (бассейндерден) немесе қолдарда (аквариумдардан) пайда болатын зақымдар. Зақымдар ауырсынусыз немесе ауырсынулы болуы мүмкін. Дизентерия. Shigella және Salmonella тұқымдастарының бірнеше түрлерінен туындайды, ең көп таралғаны – Shigella dysenteriae. Бактериямен ластанған су. Қан және/немесе шырыш қосылған жиі нәжіс шығару, кейде қанды құсу. Легионеллез (екі ерекше түрі: Легионера ауруы және Понтиак қызуы). Legionella тұқымдасына жататын бактериялар (90% жағдайда Legionella pneumophila). Legionella жылы суда өте көп көбейетін, бірақ аэрозоль түрінде ғана ауыр ауруға себеп болатын кең таралған организм. Понтиак қызуының симптомдары жеңіл, қабынусыз тұмауға ұқсас. Легионера ауруының симптомдары: қызба, дікіс, пневмония (кейде қақырыспен жөтел), координацияның бұзылуы, аштық жоқ, бұлшықет ауруы, әлсіздік және кейде диарея мен құсу. Лептоспироз. Leptospira тұқымдасына жататын бактериялар. Жануарлардың зәрi бар бактериялармен ластанған су. Симптомдары тұмауға ұқсас, содан кейін жоғалады. Екінші кезеңде менингит, бауыр зақымдануы (сарылық тудырады) және бүйрек жетіспеушілігі пайда болады. Сыртқы құлақ қабынуы (теңізшілердің құлағы). Бактериялар мен саңырауқұлақтардың бірнеше түрлерінен туындайды. Ластанған суда жүзу. Құлақ арнасы ісінеді, ауырсыну мен сезімталдық тудырады. Сальмонеллез. Salmonella тұқымдасына жататын көптеген бактериялар. Бактериямен ластанған ауыз су. Көбінесе тамақ арқылы жұғады. Симптомдары: диарея, қызба, құсу және іш ауруы. Тиф қызбасы. Salmonella typhi. Инфекцияланған адамның нәжісімен ластанған суды ішу. 40°C (104°F) дейін созылатын қызба, көп терлеу, диарея, бұлшықет ауруы, шаршау және іш қату сипатталады. Симптомдар сананың шатасуына дейін жетеді, емделмесе, бауыр мен көкбауыр ұлғаяды. Бұл жағдайда ауру төрт аптаға дейін созылып, өлімге әкелуі мүмкін. Тиф қызбасымен ауырған кейбір адамдарда іш және кеудеде қызыл дақтар пайда болады. Вибрио инфекциясы. Vibrio vulnificus, Vibrio alginolyticus және Vibrio parahaemolyticus. Ластанған судан жараларға енуі мүмкін. Сондай-ақ, ластанған суды ішу немесе жартылай пісірілген острицтерді жеу арқылы жұғады. Симптомдары: іштің ауырсынуы, мазасыздық, қанды нәжіс, дікіс, шатасу, назар аудару қиындығы, сананың шатасуы, көңіл күйдің өзгеруі, галлюцинация, мұрыннан қан кету, қатты шаршау, әлсіздік.
Вирустар
Ауру және жұқтыру Вирустық агенттер Сумен қамтамасыз етудегі агенттердің көздері Жалпы белгілері А гепатиті А гепатиті вирусы (АВВ) Суда (және тағамда) кездеседі. Симптомдары тек жедел (вирустың созылмалы сатысы жоқ) және шаршаңқылық, қызба, әлсіздік, іштің ауыруы, құсу, диарея, салмақ жоғалту, қышыну, сары ауру және депрессияны қамтиды. Гепатит Е (фекаль-оральды) Гепатит Е вирусы (HEV) Жұқтырған адамдардың нәжісі арқылы суға енеді. Жедел гепатит (бауыр ауруы) белгілері: қызба, шаршау, тәбет жоғалту, лоқсып құсу, құсу, іш ауруы, сарысу, қараңғы несеп, сазды түсті нәжіс және буын аурулары. Жедел асқазан-ішек ауруы (ЖАИА) (фекаль-оральды; тағам, су, адамнан адамға және заттар арқылы таралады) Норовирус Жұқтырған адамдардың нәжісі арқылы суға енеді. Диарея, құсу, лоқсып құсу, асқазан ауруы. Полиомиелит (Полио) Полиовирус Жұқтырған адамдардың нәжісі арқылы суға енеді. Пациенттердің 90-95% ешқандай белгілерді көрсетпейді, 4-8% шамалы белгілерді (салыстырмалы түрде) – ұйқышаңдық, бас ауруы, қызба, сирақ, кейде құрылыстар және спастикалық параличті, ал 1% асептикалық емес менингит белгілерін көрсетеді. Қалғандарында параличке немесе өлімге әкелетін ауыр симптомдар пайда болады. Полиомавирустық инфекция Полиомавирустың екі түрі: JC вирусы және BK вирусы. Өте кең таралған, суда кездесе алады, халықтың ~80% полиомавирусқа қарсы антиденелерге ие. BK вирусы жеңіл респираторлық инфекция тудырады және иммундық басылған трансплантацияланған пациенттердің бүйректерін жұқтыра алады. JC вирусы респираторлық жүйені, бүйректі жұқтырады немесе мида прогрессивті мультифокалды лейкоэнцефалопатияны (өлімге әкелетін) тудыруы мүмкін.
Балық тұқымы
Ауру және таралу Микробтық агент Сумен жабдықтаудағы агенттердің көздері Жалпы симптомдар Desmodesmus инфекциясы desmodesmus armatus Табиғатта суда кездеседі. Ашық жаралар арқылы енуі мүмкін. Саңырауқұлақ инфекциясына ұқсас.
Эпидемиология
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, су арқылы таралатын аурулар жалпы DALY (мүгедектікпен түзетілген өмір сүру жылы) бойынша әлемдік ауру жүктемесінің 3,6%-ын құрайды және жыл сайын шамамен 1,5 миллион адамның өліміне себеп болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, осы жүктеменің 58%-ы, яғни жылына 842 000 өлім жағдайы, қауіпсіз ауыз сумен қамтамасыз етудің, санитария мен гигиенаның (WASH) жетіспеуіне байланысты туындайды. 1971 жылдан бері Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC), Штаттар мен аумақтық эпидемиологтар кеңесі (CSTE) және АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) «су арқылы таралатын аурулар және демалыс суларымен, ауыз суымен, қоршаған ортамен және сумен байланысты себептері анықталмаған індеттер» туралы мәліметтерді жинау және есеп беру үшін осы бақылау жүйесін жүргізіп келеді. «WBDOSS деректері EPA-ның ауыз су қағидаларын әзірлеуіне көмектесті және CDC-нің демалыс суларымен айналысу бойынша ұсынымдарын қамтамасыз етті».
Тарих
Су арқылы таралатын аурулар бұрын миазма теориясымен, яғни жаман ауаның ауруларды таратуға себеп болатындығы туралы теориямен дұрыс түсіндірілмеген. Алайда, адамдар су сапасы мен су арқылы таралатын аурулар арасындағы байланысты байқап, құмды сүзгілеу және ішуге арналған суды хлорлау сияқты суды тазартудың әртүрлі әдістерін қолдана бастады. Микроскопияның негізін қалаушылар Антони ван Левенгук және Роберт Хук жаңадан ойлап тапқан микроскопты пайдаланып, судағы майда бөлшектерді алғаш рет байқады, бұл су арқылы таралатын патогендер мен ауруларды түсінуге негіз салды.