Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аналық жылқы
Female horse
Бие – ересек аналық жылқы немесе басқа да жылқы туыстас жануар. Көбінесе бие – үш жастан асқан аналық жылқы, ал үш жасқа дейінгі аналық жылқыны құлың дейді. Таза тұқымды жылқы жарыстарында бие – төрт жастан асқан аналық жылқы деп анықталады. Бұл сөзді басқа да аналық жылқы туыстас жануарларға, әсіресе қашарлар мен зебраларға қолдануға болады, бірақ аналық есекті әдетте "Дженни" деп атайды. Көбейтуге пайдаланылатын биеге көбелек бие дейді.
A mare is an adult female horse or other equine. In most cases, a mare is a female horse over the age of three, and a filly is a female horse three and younger. In Thoroughbred horse racing, a mare is defined as a female horse more than four years old. The word can also be used for other female equine animals, particularly mules and zebras, but a female donkey is usually called a "jenny". A broodmare is a mare used for breeding.
Ұрық циклы
Биелер жүктілікten туғанға дейін шамамен 11 ай көтереді (төлі). (Орташа мерзім 320–370 күн.) Әдетте, бір ғана төл туады, егіздер сирек кездеседі. Үй жануарларына жатқан бие төлдеген кезде, төлін сүтінен айыру үшін кем дегенде төрт-алты ай бойы емшегімен қоректендіреді, бірақ жабайыдағы биелер төлдерін бір жылға дейін емшегімен қоректендіруге рұқсат етеді. Биенің "маусым" немесе "қызу" деп аталатын эструс циклі шамамен 19–22 күнде бір рет қайталанады және көктемнің басынан күзге дейін жүреді. Күндер қысқара бастағанда, көптеген биелер қыста анеструс кезеңіне енеді, сондықтан осы кезеңде цикл байқалмайды. Биенің көбею циклі күннің ұзақтығымен (фотопериод) реттеледі, бұл цикл күн ұзарғанда басталады. Күндер қысқара бастағанда, бие жыныстық қатынасқа дайын емес анеструс кезеңіне қайта оралады. Анеструс биенің қыс айларында жүкті болуына кедергі келтіреді, себебі бұл жылдың ең қиын кезеңінде төлдеу тіршілікке жарамайтын жағдайға түсіруі мүмкін. Дегенмен, көптеген жарыс мақсатында, төлдерге 1 қаңтарда (Оңтүстік жарты шарда 1 тамызда) ресми "туған күн" беріледі, ал көптеген шаруалар төлдердің жыл басында тууына ұмтылады. Сондықтан көптеген шаруашылықтар қыстың соңында биелерді "жарыққа" қояды, осылайша оларды ертерек анеструстан шығарып, ақпан немесе наурызда жүкті болуына мүмкіндік жасайды. Бұл жалпы ережеден бір ерекшелік – төзімділікпен жүгіру спорты, онда жарысқа қатысу үшін жылқылардың нақты күнтізбелік айлар бойынша 60 ай (5 жыл) болуы қажет. Тайыншалар екі жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі және кейде осы жаста жұптастырылады, бірақ әдетте олар өсуін тоқтатқанша, әдетте төрт немесе бес жасқа дейін жұптастырылмауы керек. Сау және дұрыс күтім көрген бие жиырма жасқа дейін жыл сайын төл туғыза алады, бірақ барлық шаруалар биені жыл сайын жұптастырмайды. Сонымен қатар, көптеген биелер міну үшін ұсталады, сондықтан оларды жыл сайын жұптастырмайды, себебі жүктіліктің соңғы кезеңінде немесе төл емізетін биелер жүкті немесе емізетін биелерге қарағанда төмен спорттық көрсеткіштерге ие болады. Сонымен қатар, кейбір биелер тіпті уақытша бөлінгенде де төлдерінен айырылғанда алаңдайды, сондықтан төлдері сүтінен айырылғанша оларды бағындыру қиын. Бие мен төлі арасындағы байланыс туғаннан кейінгі алғашқы сағаттарда қалыптасады, ал төл мен бие арасындағы байланыс бірнеше күннің ішінде пайда болады.
Mares carry their young (called foals) for approximately 11 months from conception to birth. (Average range 320–370 days.) Usually just one young is born; twins are rare. When a domesticated mare foals, she nurses the foal for at least four to six months before it is weaned, though mares in the wild may allow a foal to nurse for up to a year. The estrous cycle, also known as "season" or "heat" of a mare occurs roughly every 19–22 days and occurs from early spring into autumn. As the days shorten, most mares enter an anestrus period during the winter and thus do not cycle in this period. The reproductive cycle in a mare is controlled by the photoperiod (length of the day), the cycle first triggered when the days begin to lengthen. As the days shorten, the mare returns to the anestrus period when she is not sexually receptive. Anestrus prevents the mare from conceiving in the winter months, as that would result in her foaling during the harshest part of the year, a time when it would be most difficult for the foal to survive. However, for most competitive purposes, foals are given an official "birthday" of January 1 (August 1 in the Southern Hemisphere), and many breeders want foals to be born as early in the year as possible. Therefore, many breeding farms begin to put mares "under lights" in late winter in order to bring them out of anestrus early and allow conception to occur in February or March. One exception to this general rule is the field of endurance riding, which requires horses to be 60 true calendar months old (5 years) before competing at longer distances. Fillies are sexually mature by age two and are sometimes bred at that age, but generally should not be bred until they have stopped growing, usually by age four or five. A healthy, well managed mare can produce a foal every year into her twenties, though not all breeders will breed a mare every year. In addition, many mares are kept for riding and so are not bred annually, as a mare in late pregnancy or nursing a foal is not able to perform at as athletic a standard as one who is neither pregnant nor lactating. In addition, some mares become anxious when separated from their foals, even temporarily, and thus are difficult to manage under saddle until their foals are weaned. The formation of the bond between a mare and her foal "occurs during the first few hours post partum , but that of the foal to the mare takes place over a period of days".
Мінез-құлық
Биелер тұғыр аттардан басқаруға оңай деп есептеледі. Кейбір атшылар биелерді қасталаған аттардан қиын деп санайды. Сидней ветеринария мектебінің зерттеу нәтижелері әйел теңдес атшылардың биелердің, қасталаған аттардың және тұғыр аттардың түрлі жарыстар мен түрлі атшыларға сәйкестігі туралы гендерлік пікірлері бар екенін көрсетті, сондай-ақ биелердің мінез-құлқына қатысты әртүрлі және теріс сипаттамаларды таңдады. Бұл пікірлерді растайтын ғылыми деректердің болмауына қарамастан. Бұл биелерді басқару және олардың денсаулығы үшін маңызды болуы мүмкін. Жабайы жылқы үйірінде "бас бие" немесе "жетекші бие" үйірді жайылымға, суға және қауіптен алысқа жетектеп барады. Ол бірінші болып жеп-ішеді, үйірді қашан және қайда жылдыру керектігін шешеді. Тұғыр ат әдетте соңынан келеді және үйірді жыртқыштар мен басқа аттардан қорғаушы болып табылады.
Mares are considered easier to handle than stallions. Some equestrians consider mares to be more difficult to handle than geldings. The results of a study by the Sydney School of Veterinary Science suggested that women riders have gendered assumptions about the suitability of mares, geldings and stallions for different disciplines and for different riders and chose different and more negative descriptors for the behavior of mares. This is despite an absence of scientific data confirming the assumptions. This may be significant for the handling and welfare of mares. In wild herds, a "boss mare" or "lead mare" leads the band to grazing, to water, and away from danger. She eats and drinks first, decides when the herd will move and to where. The herd stallion usually brings up the rear and acts as a defender of the herd against predators and other stallions.
Қолданылуы
Жылқылар барлық ат спорты түрінде қолданылады және көбінесе биелер мен қастандармен тең жарысады, бірақ кейбір жарыстарда тек бір жынысты немесе екінші жынысты аттарға арналған жеке сыныптар болуы мүмкін, әсіресе тұқымдық немесе "қолмен" конформация сыныптарында. Ат жарыстарында биелер мен құлындардың өз жарыстары болады және тек шамалы пайызы ататтармен жарысады. Дегенмен, бірнеше құлын мен бие классикалық ат жарыстарында жеңіске жеткен, соның ішінде Prix de l'Arc de Triomphe, Кентукки Дерби, Preakness Stakes, Belmont Stakes, Melbourne Cup және Breeders' Cup Classic. Кейбір мәдениеттерде, әсіресе көшпелілер мен Орталық Азияның бұрынғы көшпелі халықтары, биелерді сүт беруші жануар ретінде пайдаланады. Қырғызстанның ұлттық сусындары – құмыс деп аталатын ашытылған бие сүті. Солтүстік Америкада кейбір биелер, әдетте, жүк тасуға арналған тұқымдық биелер, олардың зәрін алу үшін ұсталады. Премарин гормонының (жүкті биенің зәрінен алынған) белсенді компоненті жүкті биенің зәрінен шығарылады. Кастрация ойлап табылғанға дейін, тіпті кейіннен де кастрацияға қоғамдық қабылдау төмен болған кезде, биелерді басқару қастандарға қарағанда оңай болды, сондықтан олар көбінесе қарапайым жұмыстарға артықшылық берілді. Арабия түбегіндегі бедуиндер шабуылдары кезінде биелерді артық көретін, себебі қастандар қарсыластардың жылқыларына шақырып, ызылдасатын, ал биелер үнсіз болады. Алайда, басқа мәдениеттерде жануардың агрессивті мінез-құлқына деген қалау немесе биенің жүктілігі, босануы және сүт беруі салдарынан жұмысқа жарамсыздыққа ұшырамас үшін, қастандар биелерге қарағанда артықшылық берілді.
Mares are used in every equestrian sport and usually compete equally with stallions and geldings in most events, though some competitions may offer classes open only to one sex of horse or another, particularly in breeding or "in hand" conformation classes. In horse racing, mares and fillies have their own races and only a small percentage compete against male horses. However, a few fillies and mares have won classic horse races against colts, including the Prix de l'Arc de Triomphe, the Kentucky Derby, the Preakness Stakes, the Belmont Stakes, the Melbourne Cup and the Breeders' Cup Classic. Mares are used as dairy animals in some cultures, especially by the nomads and formerly nomadic peoples of Central Asia. Fermented mare's milk, known as kumis, is the national drink of Kyrgyzstan. Some mares, usually of draft horse breeding, are kept in North America for the production of their urine. Pregnant mares' urine is the source of the active ingredient in the hormonal drug Premarin (derived from Pregnant mares' urine). Until the invention of castration, and even later where there was less cultural acceptance of castration, mares were less difficult to manage than stallions and thus preferred for most ordinary work. Historically, the Bedouin nomads of the Arabian peninsula preferred mares on their raids, because stallions would nicker to the opposing camps' horses, whereas mares would be quiet. However, other cultures preferred male horses over mares either due to a desire for more aggressive behavior in a fighting animal, or to not be inconvenienced with a loss of work ability due to a mare's pregnancy, parturition and lactation.