Кіріспе
Яһудилер мен крест жорықтарының тарихы Орта ғасырлардағы яһудилерге қарсы антисемитизм тарихының бір бөлігі болып табылады. Бірінші крест жорығына шақыру яһудилерді қудалауды күшейтті, және крест жорықтары кезеңінде олар крестшілердің зорлық-зомбылығы мен жеккөрушілігіне ұшырады.
The history of the Jews and the Crusades is part of the history of antisemitism toward Jews in the Middle Ages. The call for the First Crusade intensified the persecutions of the Jews, and they continued to be targets of Crusaders' violence and hatred throughout the Crusades.
Өмірбаян
Еврей қауымының таралуы Екінші ғибадатхананың қиратылуынан кейін болды, көптеген яһудилер Еуропа мен Таяу Шығыстағы әртүрлі аймақтарға қоныстанды. Осы кезеңде, Левант аймағында елуге жуық белгілі орналасқан жерде, Иерусалим, Тиберия, Рамле, Ашкелон және Кесария сияқты бірнеше еврей қауымдастықтары құрылды. Осы қауымдардың көпшілігі, қасиетті жерді басып алу миссиясымен келген крестшілердің жолында қалды. Христиандық дереккөздер еврей қауымдарына шабуыл жасауды, байлық пен жабдықты тартып алудың амалы ретінде ақтады. Балқандағы крестшілердің мінез-құлқы туралы бір христиан дін қызметкері былай деп жазды: Францияның Филипп II-і үшінші крест жорығы (1188) кезінде оларға ерекше қаталдықпен қарады. Яһудилерге 1251 және 1320 жылдардағы Шабандық крест жорықтары да шабуыл жасады. Бұл шабуылдарға жергілікті епископтар қарсылық көрсетіп, оларды крест жорықтарының мақсаттарына қайшы келетін, яғни яһудилерге қарсы бағытталмағандықтан, кеңінен айыптады. Дегенмен, кінәлілер көбінесе заңдық жазадан құтылып кетті. Батыс Еуропадағы яһудилердің әлеуметтік жағдайы нашарлап, крест жорықтары кезінде және одан кейін заңдық шектеулер күшейді. Бұл Рим папасы Иннокентий III-нің яһудилерге қарсы заңнамасын қабылдауға әкелді. Крест жорықтары екі тараптың ғасырлар бойғы наразылығына себеп болды және яһудилер мен христиандар арақатынастарындағы маңызды өзгеріс құрады.
Хайфаның қоршауы
Мұсылмандар мен яһудилер Хайфаны крестшілерден қорғау үшін бірігіп, қоршаудағы қалада бір ай (1099 жылдың маусым-шілдесі) тұрды. Крестшілер қамалдың қақпасын бұзғанда, олар кездескен яһудилер мен мұсылмандардың барлығын өлтірді.
Иерусалимнің қоршалуы
Яһудилер тағы да мұсылман әскерлерімен бірге крестшілерге қарсы Иерусалимді қорғау үшін күресті. Сент-Луис университетінің профессоры Томас Ф. Мэдден, "Крест жорықтарының қысқаша тарихы" кітабының авторы, қаланың "яһуди қорғаушылары" соғыс ережелерін білгенін және крестшілер сыртқы қабырғаларды бұзғандықтан, "өлімге дайын болу" үшін синагогаларына шегінгенін мәлімдейді. Ибн әл-Каланисидің мұсылмандық жылнамасына сәйкес, "Яһудилер өздерінің синагогасында жиналды, ал франктар оны бастарына өртеп жіберді". Бір заманауи дерек көзі тіпті крестшілердің "айқайлаған, отқа күйген адамдардың айналасын айналып, қолдарында крестшілердің белгілерін ұстап, "Христос, біз сені құрметтейміз!" деп ән шырқағанын" айтады. Алайда, сол кездегі яһудилердің хабарламасы синагога өртенген кезде яһудилердің ішінде болғанын растамайды. Бұл хат 1975 жылы тарихшы Шеломо Дов Гойтейн Каир Гениза коллекциясынан тапқан. Тарихшылар бұл хат қала қоршаудан кейін екі апта ішінде жазылғанын, сондықтан ол "көтеріліс туралы ең алғашқы мәлімет" екенін айтады. Танкред бірнеше яһудилерді тұтқынға алып, Оңтүстік Италиядағы Апулияға депортациялады. Олардың көптегені соңғы пунктіне жетпеді, себебі "көптегендері теңізге лақтырылды немесе жол бойы басы кесілді". Ашкелон (Аскалон) қарайит яһуди қауымы алдымен қасиетті кітаптар үшін төлем жасау үшін Александриядағы дінтастарына жүгінді, содан кейін бірнеше ай бойы яһудилердің шағын топтарын құтқарып алды.
Батыс христиан әлеміндегі мәсіхшілердің қорғанышқа ұмтылуы
Бірінші крест жорығынан бұрын христиандар мен яһудилер арасындағы ынтымақтастық туралы көптеген мәліметтер бар. Еврейлер сауда, монета соғу және қаржылық кеңес беру сияқты бірнеше салаға қатысқан экономикалық ынтымақтастық ғана емес, сонымен қатар еврейлер мен христиандар бір-бірімен әлеуметтік қарым-қатынаста болды, тіпті бір-бірінің үйлену тойы мен жерлеу рәсіміне де қатысты. Крест жорықтары кеңіреп, түрлі қалалар мен елдерге жеткенде, христиандар тұрып, яһуди халқын қорғауға тырысты. Германияның Трир қаласындағы жергілікті епископ яһудилерді қорғауға әрекеттенді. Дегенмен, епископ қалаға жаңа келген еді және қала тұрғындарын біріктіруге қажетті саяси күші болмады. Крестшілердің шабуылына қарсы тұрғанда, жергілікті епископ яһудилерді құтқару әрекетін тоқтатты және оларға: «Сендер құтқарыла алмайсыңдар – Құдайларың сендерді бұрынғыдай құтқаруға ниетті емес» деді. «Міне, сарай қақпасының алдында тұрған зор халық», – деп айтып, оларды дін аудару немесе сарайдан кетудің арасында таңдау жасауға мәжбүрледі. Басқа неміс қалаларында да ұқсас жағдайлар болды, мысалы, Майнц қаласында жергілікті тұрғындар келе жатқан крестшілерге қарсы күресті. Германияның тағы бір қаласы, Кёльн, Шавуот мерекесінде жергілікті яһудилерді христиан көршілерінің арасына жасырып, мерекенің қалған уақытын христиан таныстарымен өткізді.
Яһудилердің крест жорықтары әдебиеті
Крест жорықтарының аяқталуымен еврей және христиан дереккөздерінен көптеген әңгімелер пайда болды. Еврейлердің ең белгілі баяндамаларының ішінде Соломон Бар-Симсонның жылнамасы, Рабби Елиезер бар Натанның еңбектері, Майнц анонимінің «Ескі қуғын-сүргін туралы әңгіме» және Рабби Эфраимның «Сефер Зехира», яки «Еске алу кітабы» (Бонн) бар. Соломон Бар-Симсонның жылнамасы (1140) негізінен Бірінші крест жорығы кезінде болған оқиғаларды қамтиды. Бар-Симсон қауымдардың шейіттігін, жеке адамдардың сирек дін аударуын одан да дәл баяндайды. Рабби Елиезер бар Натанның жылнамасы (12 ғасырдың ортасы) осы заманда өте танымал болған Рабби Елиезер бар Натанның өзі жазғаны мәлім. Ол көптеген мәліметтерін Бар-Симсоннан алған болуы мүмкін, себебі көптеген мәліметтер бірдей. Оның жазуы эмоционалды, бір жағынан, апаттық сипатқа ие. Бұл жылнамада оның жеке тәжірибесі, оның қауымында және басқалардағы өлім мен азапты бастан өткергені айқын көрінеді. Бұл жылнама сол кезде өте танымал болды, өйткені оның көптеген қолжазбалары жазылды. «Ескі қуғын-сүргін туралы әңгіме» (14 ғасыр), автор аты көрсетілмегендіктен, белгісіз авторға тиесілі. Бұл әңгіменің басты назары Майнц қаласына аударған, крест жорықтарына өте реалистік көзқарас танытады. Ол Рейн өзені бойындағы еврейлердің бейжайлығы, Майнц еврейлерінің басқа қауымдардың крестшілерге түскенін естіген кездегі реакциясы және оларды қорғау үшін шіркеуге жүгінуі, бірақ одан да үмітсіздікке ұшырауы туралы айтады. Сондай-ақ, орта ғасырдың соңында еврейлердің құдықтарды улаумен байланысты болғандығы туралы мәліметтер келтіреді. Роберт Чазанның «Құдай, адамзат және тарих» және Шломо Эйдельбергтің «Еврейлер мен крест жорықтары» еңбектері осы оқиғалардың тарихын және олардың Еуропалық еврейлер мен христиан дініне тигізген әсерін талқылайды. Роберт Чазанның «1096 жылы: Бірінші крест жорығы және еврейлер» атты еңбегі Бірінші крест жорығынан кейін еврей-христиан қарым-қатынасындағы өзгерістер туралы егжей-тегжейлі мәлімет береді. Ол крест жорықтарының сол кездегі және болашақтағы еврейлерге шынымен де елеулі әсер еткен-емегіне назар аударады, қуғын-сүргін олар үшін жаңалық емес екенін атап өтеді, сонымен қатар олардың Еуропалық қоғамда ерекшеленуінің маңыздылығын айтады. Олар енді оның үлкен бөлігі емес, Еуропадағы көптеген атеистер мен пұтқа табынушылар сияқты «басқалардың» қатарына жатты. Бірінші крест жорығынан кейінгі жалпы сезімдер туралы мәлімет беретін христиандық дереккөздердің барлығы Иерусалимді бағындыруына назар аударады. Вильгельм Тир, Фулхер Шартр, Венеция шарты, Саевульфтің саяхаттары және Иоанн Вюрцбургтің паломниктерге арналған нұсқаулығы Иерусалим туралы толыққанды баяндайды, бірақ Еуропа мен еврейлер туралы аз немесе ештеңе айтпайды. Дегенмен, крест жорығы кезінде крестшілердің еврей қауымдарына шабуыл жасауы және сол шабуылдардың себептері туралы бірнеше христиандық құжаттар болды. Осындай құжаттардың бірі - Альберт Ахенскийдің «Халық крест жорығы» туралы, ол Иерусалимге ұйымдастырылған крест жорықтарымен бірге болған санкцияланбаған, ұйымдастырылмаған шаруа крест жорықтарына назар аударады. Онда Аахеннің жеке басынан өткен оқиғалар баяндалады, ол осы шаруалардың крест жорықтарының бірінде болды және бірнеше топ еврейлерді өлтіру туралы есептер береді. Ол оны «Иеміздің үкімі» немесе «ақыл-ойдың қателігі» деп сипаттап, өлтірулерді ешқандай ерекшеліксіз, кемсітусіз деп сипаттайды. Оның айтуынша, шіркеу бұл қырғынды болдырмау үшін аз күш салғандығы байқалады. Алайда, сол кездегі христиан жазбаларының көбі Иерусалимге жету үшін күш салуға бағытталған, дегенмен кейбір жазбаларда крестшілердің Византия империясына сенімсіздік танытқандығы туралы айтылады, бұл Төртінші крест жорығы мен Константинопольді тонаудың себептерін көрсетеді. Франктардың іс-әрекеттері, автор аты белгісіз, осындай есеп болып табылады және Византияға қарсы айқын бейімділік танытады. Кейінгі крест жорықтары туралы көптеген жазбалар Иерусалимге крест жорықтарының аяғына дейін, Иерусалим олардың назарын аудармай, Еуропадағы тұрақтылыққа оралғанға дейін назар аударуды жалғастырады. Бұл кезеңдегі екінші дәрежелі дереккөздердің көбі крест жорықтарының еврей және христиан қауымдастықтарына тигізген әсерінің маңыздылығына күмән келтіреді. Роберт Чазанның пікірінше, екі мәдениет те көптеген жағдайларда қуғын-сүргінге үйренген, ал бұл жай ғана кезекті қадам болды. Р. И. Мур, «Қуғыншыл қоғамның қалыптасуы» атты кітабында христиандарға тигізген әсері зор болғанын, олардың бүкіл қоғамы еврей көршілерінен бөліну қажеттігін сезініп, осының арқасында болашақта қуғын-сүргін жасауға мүмкіндік алғанын айтады. Иван Г. Маркус «Ерте Ашкеназ мәдениеті» атты мақаласында еврейлердің крест жорықтарының қаттылығы мен таң қалдырғыштығына байланысты христиандық қауымнан физикалық, рухани және психикалық тұрғыдан алшақтағанын айтады. Бұлардың барлығы және тағы да көптеген мәліметтер крест жорықтарының нәтижелері туралы әртүрлі пікірлерді ұсынады, бірақ олардың барлығы крест жорықтары екі дін арасындағы айырмашылықты күшейткенін мойындайды.