Кіріспе
Ирандық зерттеулер (ايرانشناسی), сондай-ақ Иранология және Иранистика деп те аталады, – ирандық халықтардың өркениетін, тарихын, әдебиетін, өнерін және мәдениетін зерттеумен айналысатын салааралық ғылым. Бұл Шығыс зерттеулерінің кеңінен қарастырылатын бір бөлігі. Ирандық зерттеулер қазіргі парсы тілі мен әдебиетін зерттеуден гөрі кеңірек және одан ерекшеленеді. Ирандық зерттеулер ғылымы фарсылардың ғана емес, сонымен қатар күрдтер, лурлар, гилакилер, талиштар, тажиктер, пуштундар, осетиндер, балучилер, скифтер, сарматтар, аландар, парфтар, соғдилер, бактриандар, хорезмдіктер және мазандарандықтар сияқты басқа да түрлі қазіргі және тарихи ирандық халықтардың мәдениетіндегі, тарихындағы, тіліндегі және басқа да салалардағы жалпы үрдістерге назар аударады.
the academic journal
Iranian studies (ايرانشناسی ), also referred to as Iranology and Iranistics, is an interdisciplinary field dealing with the research and study of the civilization, history, literature, art and culture of Iranian peoples. It is a part of the wider field of Oriental studies. Iranian studies is broader than and distinct from Persian studies, which is the study of the modern Persian language and literature specifically. The discipline of Iranian Studies focuses on broad trends in culture, history, language and other aspects of not only Persians, but also a variety of other contemporary and historical Iranian peoples, such as Kurds, Lurs, Gilakis, Talysh, Tajiks, Pashtuns, Ossetians, Baluchis, Scythians, Sarmatians, Alans, Parthians, Sogdians, Bactrians, Khwarazmians, and Mazandaranis.
Ортағасырлық Иранда
Ортағасырлық парсы ақыны Фердоуси, ирандық ұлттық эпостың авторы, Ирантану ғылымының негізін қалаушы деп есептелуі мүмкін, себебі ол өзінің шығармаларында арабтардың басып алуына дейінгі парсы мәдениетін әдейілеп көрсетуге тырысты. Осы тұрғыдан Фердоусидің ұлтшылдық көзқарасын 9-шы ғасырдың белгілі ирандық тарихшысы Мұхаммед ибн Жарир әл-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» еңбегіндегі ислами перспективасымен салыстыруға болады. Фердоусидің шығармалары Сасани дәуіріндегі жоғалған «Хвадай Намаг» сияқты бұрынғы жартылай тарихи еңбектерден кейін жазылған. Парсы тарихнамасының нақты мағынадағы бастауы Әбульфазл Байхақидің (995-1077 ж.) «Тарих и Мас’уди» еңбегінен басталады. Оның көркем әдеби тілі келесі парсы әдебиетіне зор ықпал етті. Парсы тарихи жазу өнері екі ғасырдан кейін Рашид ад-Дин Фадлаллах Хамаданидің «Жами әл-Таварих» (1247-1318) еңбегімен шыңына жетті. Басқа да маңызды тарихи еңбектерге Ата Малик Жувайнидің «Тарих и Джахангушай» және Шараф ад-Дин Әли Яздидің «Зафарнама» кіретін, түркі-моңғол басқыншысы Тимурдың (Тамерлан; 1370-1405) тарихы бар.
Қазіргі Иранда
ХХ ғасырдағы Ирантанудың ең көрнекті ғалымдарының қатарында Бадиоззаман Форузанфар, Абдолхоссейн Зарринкуб, Забихолла Сафа, Можтаба Минови, Мохсен Аболқасеми, Ахмад Тафаззоли, Алиреза Шапур Шахбази және Ферейдун Жониди есімдері аталады. Әли Акбар Дехходаның "Лоғатнаме" сөздігі – 15 томдық (26 000 беттік) ең ірі және толық парсы тілінің сөздігі болып табылады.
Германия
Германия тарихи тұрғыдан Иран туралы зерттеулер мен жазбаларға қатысты Ираннан тыс ең өнімді орындардың бірі болып табылады. Неміс тілді елдердегі ирантану (нем. Iranistik) 1654 жылы Адам Олеарий жасаған аудармасымен "Гөлестан Саади" кітабының жарық көрген кезіне дейін жетеді. Франциядағы ирантану бағдарламалары Париж 3 Сорбонна Новле университетінде және Франция Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығында ұйымдастырылған.
Швеция
Иранға алғашқы шведтер 17 ғасырда келген, олар Бенгт Бенгтссон Оксенстерна (1591–1643 жж.) және (шамамен 1621–1680 жж.) болды. Ирандық зерттеулердің алғашқы швед ғалымдары Натан Сёдерблом (1866–1931), Хенрик Сэмюэл Найберг (1889–1974), Гео Виденгрен (1907–1996), Стиг Викандер (1908–1984) және Свен Хартман (1917–1988) еді. Қазіргі швед иранологтарының арасында Бо Утас (1938 ж.т.), Карина Джахани (1959 ж.т.), және Ашк Дален (1972 ж.т.) бар. Иран мұрасы қоры 1995 жылы құрылған және Лондонда орналасқан. Олар бірнеше университеттегі ирандық зерттеулерді қолдайды және көптеген қоғамдық мәдени шараларды демеушілік етеді. Ұлыбританиядағы басқа Иран зерттеулері бағдарламалары Кембридж университетінде, Британдық парсы зерттеулері институтында (BIPS), Дарем университетінде, Оксфорд университетінде, Сент-Эндрюс университетінде, Лондон университетінде және Иран зерттеулері кітапханасында жүзеге асырылады.
Басқа
Австрия ғылым академиясында (Австрия), Ягеллон университетінде және Польшадағы Варшава университетінде, Испаниядағы Саламанка университетінде, сондай-ақ Скандинавиядағы әртүрлі орындарда Иран зерттеулеріне арналған бағдарламалар бар. Скандинавия Иран зерттеулері қоғамы (SSIS) да осы аймақта жұмыс істейді.
Колумбия университеті
А. В. Уильямс Джексон – үнді-еуропа тілдерін зерттеген алғашқы американдық ғалым және Колумбия университетінде профессор болып жұмыс істеген. Джексон авеста тілінің грамматикасын жасауымен белгілі болды. 1985 жылы «Иран энциклопедиясы» атты маңызды жоба Колумбия университетінің зейнеткер профессоры Эхсан Яршатердің жетекшілігімен басталды.
Гарвард университеті
Ричард Н. Фрай 1950 жылдары Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Гарвард университетінде ирантану бағдарламасын құрды.
Калифорния университеті, Лос-Анджелес
1963 жылы Калифорния университеті, Лос-Анджелес (UCLA) -де, бірнеше жыл бұрын, 1959 жылы Вольф Леслау құрған Таяу Шығыс тілдері мен мәдениеттері кафедрасында (NELC) ирантану бағдарламасы құрылды. UCLA-дағы докторылық бағдарлама Солтүстік Америкадағы ең ірі бағдарлама болып табылады және бұрынғы профессор Ханс Питер Шмидттың жұмыс істеген орны болды, ол ежелгі иран және ежелгі үнді тілдерін (Индо-Ирантану) оқыған. Қазір бұл бағдарламаны М. Рахим Шайеган басқарады, ол да ежелгі Иранға маманданған. 2021 жылы UCLA бірнеше күнге созылған және ситар мен сетар аспаптарының тарихына арналған Индо-парсы музыкалық фестивалін өткізді.
Басқа мектептер
Иран революциясы кезінде (1978–1979) Ирандағы американдық академиялық орталықтар жабылып, олардың мүліктік активтері тәркіленді. Содан бері өткен үш онжылдық бойы қаржыландырудың жетіспеушілігі және Иранға зерттеу сапарларының қиындығы Солтүстік Америкадағы Ирантану ғалымдары үшін маңызды кедергілерге айналды. АҚШ-тағы басқа да университеттерде Ирантану курстары ұсынылатын орындар: Чикаго университеті, Принстон университеті, Стэнфорд университеті, Массачусетс технология институты, Аризона университеті, Оклахома университеті, Мэриленд университеті, Мичиган университеті (Энн Арбор), Огайо мемлекеттік университеті, Квиннипиак университеті, Техас университеті (Остин), Вирджиния университеті, Вашингтон университеті және Индиана университеті (Блумингтон). Калифорния университеті жүйесінде Ирантану бағдарламалары Калифорния университетінде (Лос-Анджелес), Калифорния университетінде (Ирвин) және Сан-Франциско мемлекеттік университетінде оқытылады. Халықаралық Ирантану қоғамы (бұрын Ирантану қоғамы деп аталған) 1967 жылы ирандық аспиранттар тобы құрған, ал кейіннен «Ирантану» журналын шығара бастады. 1970 жылдары бұл сала кеңейді, көптеген американдықтар Ирандағы Бейбітшілік корпусында қызмет еткеннен кейін академиялық лауазымдарға орналасты. Иран мен АҚШ арасындағы жақын қарым-қатынастар академиялық бағдарламалардың дамуына, сондай-ақ Шираздағы Азия институты мен Ирантану американдық институтының өсуіне көмектесті.
Канада
Торонто университетінде ирантану бағдарламасы бар. Торонто университетінде құрылған авеста және пахлави тілдері бойынша Яршатер лекциясы осы саладағы ең беделді наградалардың бірі болып табылады. 2021 жылы Торонто университеті ирандық әйел ақындары мен ирандық кино туралы цифрлық жобаларды жасау үшін көп жылдық серіктестікке Encyclopaedia Iranica Foundation ұйымымен әріптестік жасады.