Кіріспе

Қою майлы сүт тағамы, құюлы қаймаққа ұқсас қаймақты сүт тағамы. Каймак, саршир немесе қашта/ашта (سَرشیر Сарšir; قشطة Qeshta немесе قيمر Geymar) – Орталық Азия, кейбір Балқан елдері, кейбір Кавказ елдері, Левант елдері, түрік аймақтары, Иран және Иракта су бұқасының, сиырдың, қойдың немесе ешкінің сүтінен жасалатын, құюлы қаймаққа ұқсас қою майлы сүт тағамы. Польшада "каджмак" аталымы dulce de leche сияқты тәттілерге қатысты қолданылады. Каймак дайындаудың дәстүрлі әдісі – шикі сүтті баяу қайнатып, содан кейін оны екі сағат бойы өте төмен отта қайнату. Жылу көзі тоқтатылғаннан кейін, майы сығырылып алынып, бірнеше сағат немесе бірнеше күнге салқындатылып (жеңілдей ферментацияға) қалдырылады. Каймақтың сүт майының құрамы жоғары, әдетте шамамен 60% құрайды. Оның тығыз, қаймақты консистенциясы бар (сүт ақуызының жіпшелерінің арқасында толығымен тығыз емес) және бай дәмге ие.

Этимология

Қаймақ сөзі Орталық Азия түркі тілдеріне тән, түркі тілінде "еру" және "металл пішіндіру" мағыналарын білдіретін "қаймақ" етістігінен пайда болған болуы мүмкін. Бұл сөздің алғашқы жазбаша куәлігі Махмуд әл-Қашғаридің "Диван Луғат ат-Түрк" кітабында кездеседі. Монғол тілінде "қайлгмақ" түрінде сақталған, ол қуырылған айранды білдіреді, ал түркі тілдерінде аз ғана өзгерістермен қолданылады: әзірбайжан тілінде – қайымақ, өзбек тілінде – қайымоқ, қазақ және шор тілдерінде – қаймақ, қырғыз тілінде – каймак, түрік тілінде – каймак.

Түркия

Түркиядағы дүкендер ғасырлар бойы қаймақ өндірісі мен тұтынуға арналған. Қаймақ бүгінде көбінесе дәстүрлі түрік таңғы асымен бірге таңғы ас ретінде желінеді. Қаймақтың бір түрі Афионқарахисар аймағында табылады, онда су буылары майға басылған көкеннің қалдықтарымен қоректендіріледі. Қаймақ дәстүрлі түрде баклава және басқа түрік тәттілерімен, жеміс тосабымен және балмен немесе қымыздың ішіне салынып желінеді.

Балқан

Кеймақ деп аталатын бұл тағамды көбінесе үйде дайындайды, бірақ коммерциялық өндіріс артып келеді. Кеймақ ең жаңа болғанда, бір-екі күнде ғана қымбатқа түседі. Оны тоңазытқышта бірнеше апта сақтауға болады, бірақ ол қатты болып, сапасы төмендейді. Кеймақты құрғатылған жануар терісінен жасалған қаптарда пісіруге болады, мұндай түрі скоруп деп аталады. Кеймақ түрік кофесіндегі қаймақты көбікті және Балқандағы көптеген басқа кофелерді де сипаттайды. Оны көбінесе апетиттік ретінде немесе сенбі күнгі таңғы асқа жейді, себебі сенбі күндері базарда ең жақсы кеймақ болады, сонымен қатар дәмдеуіш ретінде де қолданылады. Ең қарапайым рецепті – лепинья с кеймаком (кеймаққа толтырылған нан), оны таңғы асқа немесе жылдам тағам ретінде жейді. Болгарлар, босниялықтар, черногориялықтар, сербтер және албаниялықтар оны ұлттық тағам деп есептейді. Албан тілінде ол "айкэ" деп аталады. Кеймақ қосылған басқа да дәстүрлі тағамдар (ресторандарда сатылады) – pljeskavica s kajmakom (балқандық котлет, үстіне ерітілген кеймақ қосылған) және ribić u kajmaku (кеймақпен пісірілген сиыр етінің жамбасы).

Ирак

Иракта ол геймар немесе кеймар (قيمر) деп аталады және өте танымал. Ирак геймары әдетте Ирактың оңтүстігіндегі батпақтарда көп кездесетін сиырлар мен кербуалардың қою майлы сүтінен жасалады. Ол зауыдта да, жергілікті сатушылар мен фермерлерден де "Geymar Arab" ретінде сатылады. Ирактықтар геймарды таңғы асқа нан, бал немесе джеммен қоса береді. Ең көп таралған тәсіл – оны ирактық қамыр нанының бір түрі – кахиге жағып, оның үстіне құрма бал құю. Кахиге құрма сиропы немесе бал қосылған кеймар Бағдадта және Ирактың оңтүстік және солтүстік аймақтарында ұзақ жылдар бойы дәстүрлі таңғы ас болып табылады.

Иран

Иранда саршир (سرشیر) сүтті қыздырмайтын, осылайша сүттің ферменттері мен басқа да микрофлорасын сақтап қалатын өзгеше әдіс үшін қолданылады.

Ауғанстан

Ауғанстанда қаймақ немесе қайымақ жұқарақ болып келеді және көбінесе нанмен бірге таңғы ас ретінде жейді. Әдетте, қаймақтың үстіне бал, қант себіп немесе джеммен араластырып жейді. Оны тоқашқа жағып немесе сүт шайына қосуға болады. Қаймақты Ауғанстанның азық-түлік дүкендерінен сатып алуға болады, сондай-ақ үйде де жасауға болады. Көптеген қаймақ түрлері бұқа сүтінен жасалса, ауған қаймағы сиыр сүтінен де жасалуы мүмкін.

Грузия

Грузияның Түркиямен шекаралас Аджария аймағында, Кэда, Шуахеви және Хуло таулы муниципалитеттеріндегі үйлерде сиыр сүтінен қаймақ (kaimaghi) жасалады. Ол әдетте грузин ірімшігімен және/немесе нанмен желінеді және мейрамханаларда сирек кездеседі.

Грекия

Каймаки (καϊμάκι) – нанға жағылатын, немесе тағамдар мен десерттерге іш ретінде қолданылатын жұмсақ кремді ірімшік. Каймаки мастикамен хоштандырылған, серпімді балмұздақ түрінде де кездеседі.