Кіріспе

Оңтүстік Кореяның 2005 жылы күшін жойған Корея Азаматтық кодексінің 809-бабы (hangul=민법 제809조) – бір тектің мүшелері болып табылатын, ортақ аталық тегі мен ортақ ата-баба үйіне (бон гван) ие, бір тегі бар ерлер мен әйелдердің арасындағы некені тыйым салатын дәстүрлі ереже еді. 1997 жылдың 16 шілдесінде Корея Конституциялық соты осы бапты конституцияға қайшы деп шешті. Оңтүстік Корея Ұлттық Ассамблеясы 2002 жылдың наурызында бапқа түзетулер енгізді, ол 2005 жылдың 31 наурызында күшіне еніп, тек жақын туыстардың арасындағы некелерге тыйым салды.

Некеге шектеу қою ережелері

Кореяда бала әкесінің тегін мұраға алады. Дәстүр бойынша, донгсонг донгбон (хангул=동성동본) деп аталатын бірдей тегі мен "ата-бабаларының жері" бар ерлер мен әйелдерге үйленуге рұқсат етілмейді. Хонинбэоп (хангул=혼인법) деп аталатын ереже Қытайда пайда болған және кем дегенде Жосон кезеңінің соңына дейін барып жетеді. Конфуцийшілдік тұрғысынан қарағанда, бұл ереже отбасылық байланысты сақтау және әлеуметтік-саяси институт ретінде отбасының тұтастығын қамтамасыз ету механизмі болды. Некеге қатысты ереже 1957 жылы 809-бап ретінде заңдастырылды. 809-бап [Бір тегі мен ата-бабаларының жері ортақ болған жақтар арасында некеге тыйым салу] (1): Егер екі жақтың тегі мен ата-бабаларының жері бірдей болса, туысқандық байланыстағы адамдардың арасында некеге рұқсат етілмейді. Мысалы, Ким тегін мұра еткен адамдар 282 түрлі ата-бабалық тамырға бөлінеді, олардың әрқайсысы әр түрлі ата-бабаларының жерімен анықталады. Ким руының ең көп таралған екі тармағы – Гимхэ (4 миллион мүшесі бар) және (1,5 миллион мүшесі бар). Бұл екі Ким руы әр түрлі еркек желісінен тарағандықтан, Гимхэ Ким мен Кёнчжу Ким үйленуі мүмкін. Алайда, 1997 жылғы Конституциялық сот шешіміне дейін 4 миллиондық Гимхэ Ким руының екі мүшесі, олардың туыстық байланысы қаншалықты алыс болса да, үйленуге құқығы болмады. Халық санының өсуі, ұлылықтың артуы және Оңтүстік Кореядағы қалаланудың жоғарылауы салдарынан, өз руынан адаммен кездесіп, ғашық болу ықтималдығы арта түсті. Бұл әсіресе үш ірі корей руы үшін – Гимхэ Ким, Мирян Парк және Чонжу И үшін қиындық тудырды. 809-бапқа қарамастан, көптеген ерлер мен әйелдер бір рудан бола тұра, күйеу мен әйел ретінде бірге өмір сүруді таңдады. Бір тегі бар адамдардың арасындағы некеге тыйым салу 1977, 1987 және 1995 жылдары үш рет, әр рет бір жылға арнайы заңдармен уақытша тоқтатылды. 1977 жылы бірінші арнайы заң қабылданған кезде 4577 бір тегі/ортақ ата-бабасы бар жұп заңды түрде некеге тұрды. 1988 жылы бұл көрсеткіш 12 443-ке дейін өсті, ал 1996 жылы 27 807-ге жетті. Кейбір бағалаулар бойынша, бұл көрсеткіш 200 мың жұпқа жетеді, яғни Оңтүстік Кореядағы барлық үйленген жұптардың шамамен 2 пайызы. Мұндай некелерден туған балалар заңды түрде некеден тыс деп есептелді. Оларға ұлттық денсаулық сақтану жүйесінен бас тартуға болады және мұрагерлік және меншік құқықтары мәселесінде кемсітілді. Кореяның отбасылық қатынастар жөніндегі заңдық көмегі 809-бапқа сәйкес келетін жұптарға арналған арнайы есеп беру және кеңес беру орталығын құрды. 809-бапты отбасылық заңгерлер мен Корея заң қауымдастығы некеде таңдау еркіндігін шектеуі және дәстүрлі әкелік билікті күшейтуі себептерімен қатты сынға алды.

Конституциялық іс

1995 жылғы 20 мамырда Сеулдің отбасылық соты Конституциялық сотқа 809-баптың конституциялықтығын бағалауды сұраған сегіз жұптың ісін жіберді. Олар бұл кодекс Корея Республикасы Конституциясының «Азаматтардың құқықтары мен міндеттері» тақырыбындағы 10- және 36-баптарында кепілдендірілген «бақыттылыққа ұмтылу құқығы» мен «отбасылық өмірге құқығын» бұзады деп мәлімдеді. Екі жыл өткен соң Конституциялық сот 809-бапқа қатысты 7:2 дауыспен шешім шығарды. Сот 809-баптың 1-тармағы Конституцияға қайшы екенін және Ұлттық жиналыс 1998 жылғы 31 желтоқсанға дейін оны өзгерте алмаса, 1999 жылғы 1 қаңтардан бастап күшін жоятынын белгіледі. Сот Ұлттық жиналыс бапқа өзгеріс енгізбейінше, басқа соттар мен мемлекеттік органдар, оның ішінде жергілікті әкімдіктер оны қолдануға тиіс емес екенін мәлімдеді. Осы мәлімдемеге сәйкес, Корея Жоғарғы соты бір тектік ата-тегінен шыққан жұптардың өтінімдері үшін отбасылық тіркеудің жаңа тәртібін жариялады. Сонымен қатар, осы жұптардың арасындағы некелерді тіркеуге тыйым салатын Отбасылық тізілім туралы Жоғарғы Сот Ережелерінің 172-нөмірі және қате тіркеуге қатысты 176-нөмірі жойылды. Көпшілік пікірде: бір тектік ата-тегінен шыққан ұрпақтардың арасындағы некеге тыйым салатын заң адамның қадір-қасиетіне, Конституциямен кепілдендірілген бақыттылыққа ұмтылу құқығына, сондай-ақ некеге тұру еркіндігі мен теңдігіне қайшы келеді делінген. Көпшілік некеге тұру еркіндігін баса көрсетіп, қоғамның неке туралы ұғымы «отбасылар арасындағы одақтан» «адамдар арасындағы одаққа» қарай өзгергенін, бұл адамның еркіндігіне құрмет көрсетуді білдіреді деп атап өтті. Екі судья келіспеді. Бірінші қарсы пікір некеге қоғамдық нормалар, яғни әдет-ғұрыптар, мораль және дін арқылы қоғамдық мойындау қажет екенін, ал жеке адамның еркіндігі салыстырмалы түрде маңызсыз екенін айтты. Ол Конституцияның 9-бабында белгіленген дәстүрлі мәдениетті сақтаудың маңыздылығын атап өтті.

Заңнамалық жауап

Әділет министрлігі 1998 жылғы 13 қарашада Ұлттық жиналысқа реформа туралы заң жобасын ұсынды, оның ішінде 809-бапты жою туралы ұсыныс болды. Конфуцийшіл топтардың күшті қарсылығына қарамастан, Конституциялық сот 1998 жылғы 31 желтоқсанға белгіленген мерзімге қарамастан, Ұлттық жиналыстың Заң жөніндегі кіші комитеті 809-бапты заң жобасынан шығарды. 1999 жылғы 17 желтоқсанда кіші комитет былай мәлімдеді: "Ұлттық санадағы тектің маңыздылығын ескере отырып, бір текті және бір ата-текті адамдардың арасындағы некеге тыйым салатын заңды жою әзірге орынсыз." 15-ші Ұлттық жиналыстың өкілеттігі 2000 жылғы мамыр айында аяқталғандықтан, реформа туралы заң жобасы автоматты түрде күшін жойды. 2004 жылғы сәуір айындағы сайлаудан кейін Әділет министрлігі реформа туралы заң жобасын қайтадан ұсынды. 2005 жылғы 2 наурызда Ұлттық жиналыс Корея отбасылық құқығын реформалау туралы заң жобасын қабылдады, ол сол жылдың 31 наурызында күшіне енді. Корея отбасылық құқығына енгізілген өзгерістердің бірі 809-баптың жаңа редакциясы болды: қандастық байланысы сегізінші дәрежеге дейін (нақты асырап алынған баланың қандастық байланысын қоса алғанда) болатын адамдар арасында некеге рұқсат етілмейді. Егер тараптардың біреуі немесе екеуінің біреуінің жұбайының алтыншы дәрежедегі қандас туысы болса немесе болған болса, немесе егер тараптардың біреуі немесе екеуінің біреуінің жұбайының алтыншы дәрежедегі қандас туысы болса немесе болған болса, немесе егер тараптардың біреуі немесе екеуінің біреуінің жұбайының төртінші дәрежедегі қандас туысы болса немесе болған болса, некеге рұқсат етілмейді. Асырап алушылардың қандастық байланысы алтыншы дәрежеге дейін және асырап алушылардың туыстық байланысы төртінші дәрежеге дейін болатын адамдар арасында некеге рұқсат етілмейді. Аталған заңдағы «дәреже» термині, корей тілінде «чон» (хангул=촌) деп аталады, екі адам арасындағы туыстық қатынастың шамасын көрсетеді. Араларында бауырлар екі «чонмен», ал ата-ана мен бала бір «чонмен» бөлінеді. Сәйкесінше, бірінші туыстардың арасындағы қатынас төрт «чонмен», ал екінші туыстардың арасындағы қатынас алты «чонмен» бөлінеді.