Кіріспе
Кермез туысына жататын қосқанатты жәндіктерден алынған қызыл бояу – Кермез туысына жататын қосқанатты жәндіктердің, негізінен Кермез вермилио (Kermes vermilio) түрлерінің аналықтарының кептірілген денелерінен шығарылатын қызыл бояу. Кермез жәндіктері Жерорта теңізі аймағында табиғи түрде өседі және Кермез еменінің (Quercus coccifera) және Палестина еменінің (Quercus calliprinos) шырынымен қоректенетін паразиттер болып табылады. Бұл жәндіктерді ежелгі египеттіктер, Месопотамиялықтар, үнділіктер, гректер, римдіктер және ирандықтар ежелгі заманнан бері қызыл бояу ретінде пайдаланған. Бұл бояу еврей дінінде де түрлі рәсімдерде және тұрмыстық мақсаттарда қолданылған. Кермез бояуы – терең қызыл, аққызыл түс. Ол жібек пен жүнге жақсы жабысады және түсі ұзақ сақталады. Орта ғасырларда жібек пен жүнге, әсіресе қызыл матаға бояу үшін өте бағаланған. Кейіннен кошениль және басқа қызыл бояулармен алмастырылды.
Kermes is a red dye derived from the dried bodies of the females of a scale insect in the genus Kermes, primarily Kermes vermilio. The Kermes insects are native in the Mediterranean region and are parasites living on the sap of the host plant, the Kermes oak (Quercus coccifera) and the Palestine oak (Quercus calliprinos). These insects were used as a red dye since antiquity by the ancient Egyptians, Mesopotamians, Indians, Greeks, Romans, and Iranians. The dye also served a number of ritual and practical purposes in the Hebrew Bible. The kermes dye is a rich red, a crimson. It has good colour fastness in silk and wool. It was much esteemed in the medieval era for dyeing silk and wool, particularly scarlet cloth. Post medievally it was replaced by other red dyes, starting with cochineal.
Этимология
Кермес сөзінің түпкілікті шығуы санскрит тіліндегі कृमिज немесе kṛmija сөзінен, яғни "құрттан жасалған" деген мағынасынан басталады. Бұл сөз персі тіліне, содан кейін араб тіліне قرمز (qermez) түрінде сіңірілген. Ал қазіргі ағылшын тіліндегі "kermes" сөзі француз тіліндегі "kermès" сөзінен алынған.
Тарих
Кермес бояуының тамыры ежелгі заманға дейін жетеді; Кермес құмыралары Экс-ан-Прованс қаласының солтүстік-шығысындағы Адаустедегі неолиттік үңгір қабірінен табылған. Ежелгі египеттіктер кемес бояуын пайдаланған. Орта ғасырларда Италия мен Сицилиядағы жаңа жібек тоқу орталықтарында кермеспен боялған шағын және қызыл жібектер мәртебесі мен сұлулығы тұрғысынан аңызға айналған Тир қызылынан асып түсті. Бояуды Батыс Еуропаның барлық тілдерінде "дән" (грана) деп атады, себебі кептірілген жұмыртқалар бидайдың (немесе құмның) ұсақ дәндеріне ұқсас болды, сондықтан кермеспен боялған маталар "дәнмен боялған" деп сипатталды. Жүнді жиі иіру және тоқу алдында вадамен көк түске бояп, содан кейін кермеспен бояп, қара және сұрдан қоңыр, мурей, күлгін және қан қызылына дейін әртүрлі түстер шығаратын. 14-шы және 15-шы ғасырдың басында, жарқын, толық дәнді, таза кермес қызылы Төмен елдерде, Англияда, Францияда, Испанияда және Италияда сәнді жүнді маталар үшін "ең бағалы, ең патшалық" түс болып есептелді. Испанияның Ацтек империясын жаулап алуынан кейін, күшті бояу беретін және аз мөлшерде қолдануға болатын мексикалық кошениль Еуропада кермес бояуын толығымен ығыстырды.
Киелі кітаптағы қызыл (tolaʻat šanī)
Киелі кітапта қызыл түс ғибадатхана пердесін, керек-жарақтарын және киелі киімдерді бояу үшін қолданылған үш негізгі пигменттің бірі болған. Кейде қызыл жүн басқа түстермен бірге тоқылған, ал кей жерлерде таза қызыл мата талап етілген. Сонымен қатар, қызылға боялған жіп Қызыл сиырдың күліне қосымша ретінде тасталған және денесі сауыққан мәжбүрлерді тазарту рәсімінде пайдаланылған. Киелі кітаптағы "қызыл" ( және т.б.) сөзінің ағылшын тіліндегі мағынасы – "Септуагинтадан" жасалған сөзбе-сөз аударма (коккинон, "қызыл" дегенді білдіреді). Түпнұсқа еврей мәтіні (тола'ат шани) "қызыл құрт" деп аударылады, бұл қызыл түстің жәндіктен алынғанын көрсетеді, бұл талап Иерусалим Талмудында (Килаим 9:1 [32а]) ресми түрде бекітілген. Бұл жәндік, көбінесе өсімдік деп қате түсінілетін, Рим әлемінде grani coccum = "қызыл дән" деп белгілі болған. Кермес жәндігінен қызыл бояу жасау дәстүрлі түрде ортағасырлық бояушылардың өнері саналған, бірақ бұл тәжірибе көптеген ғасырлар бойы жоғалып кеткен сияқты. Яһуди заңдарының кейінгі сарапшылары Тосефтаның тола'ат шани (қызыл ритуалдық жүн) тек таулы аймақтарда өмір сүретін тола'аттан (құрт тәрізді жәндік) жасалуы керек деген үкіміне қызыққан. Бұл бояудың қызыл немесе қызғылт түсі ерте раввиндік мәліметтердің бірінде, Песикта Раббатиде айтылған, онда тола'ат шани "қызыл да емес, жасыл да емес" екені, ал аралық түс екені көрсетілген. Киелі кітапты түсіндіруші Саадия Гаон (882–942) қызыл матаның кремз (قرمز) екенін жазған, ол кермес жәндігінен алынған және Венеция қызылынан қызылға дейін әртүрлі түстер береді. Саадияның сөзіне қарағанда, бояу жібек жіпке жағылған. Зохар Амар 10 ғасырға жататын сирек араб құжатын тапқан, ол көне әдістерді қолданып, бояу экстрактісін қайта жасауға мүмкіндік берді.
Бояу өндірісі
Израильде сынақтан өткен төрт түрлі қызыл құрттың ішінде, қанаты жоқ аналық Кермес эхинатус құртының денесіндегі әлі дамымаған жұмыртқалары ең жарқын қызыл бояу берді. Құрттарды алдымен кептіріп, ұнтақтайды. Содан кейін бояуды суға салып, төмен отта пісіреді, нәтижесінде су қызыл түске боялады. Бояу техникасын жақсы білетіндер матаны бояу ерітіндісіне салу алдында, оны ерітілген алюминий (көзаң) ваннасына малып, содан кейін бояу ерітіндісіне қосады, бұл матаға жарқын қызғылт-сары түс береді, сонымен қатар ол бояуды бекітуге көмектеседі. Түсін күңгірттеу үшін бояу процесі бірнеше рет қайталанады, мата кептіріліп, қайтадан боялады. Амар және оның әріптестері жүргізген зерттеулерге сәйкес, сұрдан қызғылт қоңырға дейін жасырына алатын аналық K. echinatus құрты "тек ересек күйіне жеткенде ғана денесінде де, жұмыртқаларында да бояу пигментін өндіреді, бұл шақ бір айдан аспайды, шамамен шілде және тамыз айларында болады". Басқа қышқыл ванналар алтын сары түс беретін. Ол діни киімдер мен басқа да қасиетті заттарда қолданылған, бірақ оның күнәнің символы болғаны да бар. Қызыл түс еврейлердің үйлену тойларында қалыңдық бөлмесін безендіру үшін қолданылатын басты түстердің бірі болды, онда қызыл түсті үлкен маталар алтынмен жалатылып ілінетін.