Кіріспе

Оңтүстік Кореяның ең жоғары конституциялық соты – Кореяның Конституциялық соты. Ол Оңтүстік Кореяның Жоғарғы сотымен бірге конституциялық тексеруді жүзеге асыратын ең жоғары соттардың бірі болып табылады және Жоңғуда, Сеулде орналасқан. Оңтүстік Корея Конституциясы судьялардан тұратын соттарға сот билігін береді, бұл әдеттегі сот жүйесін құрады, сонымен қатар тәуелсіз конституциялық сотты бөліп, оған конституциялық мәселелер бойынша айрықша юрисдикция береді. Оңтүстік Корея Конституциясының VI тарауының 111(1) тармағында Конституциялық соттың тек қана қарауындағы келесі істер көрсетілген: соттың өтініші бойынша заңның конституциялықлығы; импичмент; саяси партияны тарату; мемлекеттік органдар арасындағы, мемлекеттік органдар мен жергілікті билік органдары арасындағы және жергілікті билік органдары арасындағы құзыреттілік даулары; [Конституциялық Сот] Заңында белгіленгендей конституциялық шағымдар. 111(2) бапта Конституциялық сот сот судьялары болып табылатын тоғыз судьядан тұрады, олардың барлығын Оңтүстік Корея президенті тағайындайды. Тіпті барлық тоғыз судьяны президент тағайындауы керек болса да, 111(3) бапта Ұлттық жиналыс пен Бас судья әрқайсысы үш судьяны тағайындайды, бұл қалған үш судьяны Оңтүстік Корея президенті тағайындайды дегенді білдіреді. 111(4) бапта Конституциялық сот төрағасы лауазымына кандидаттарды тағайындамас бұрын Ұлттық жиналыстың мақұлдауы болуы тиіс деп көрсетілген. Оңтүстік Корея Конституциясы соттардың, яғни, қарапайым соттардың және Конституциялық соттың рөлін кеңінен сипаттайды және олардың функцияларының ерекшеліктерін заңдастыруды Ұлттық жиналысқа тапсырады. Оңтүстік Кореяда онжылдықтар бойы билік жүргізген диктатураны тоқтатқан оныншы конституциялық түзетуден кейін Ұлттық жиналыс Конституциялық сот туралы заң қабылдады. Басқа конституциялық соттардан (әсіресе Германияның Федералды Конституциялық соты) айырмашылығы, егер белгілі бір заң оның конституциялық құқықтарын бұзса, тарап конституциялық шағымды тікелей Сотқа, барлық басқа заңдық шараларды сарқымастан, бере алады. Конституциялық сот пен Жоғарғы сот тең дәрежеде қарастырылса да (Конституциялық сот туралы заңның 15-бабын қараңыз), екі сот Конституцияның мағынасына қатысты соңғы төреші кім екендігі туралы бір-бірімен үнемі қайшылықта болады. Жоғарғы Сот – соңғы шешімді беретін сот, Конституциялық сот «үш сатылы сот» жүйесін бұзуға тырысып жатыр деп сынға алды. 2022 жылы Конституциялық сот тиісті жарғыны конституцияға қайшы деп жарияламай-ақ, Жоғарғы Соттың шешімін жоққа шығарған кезде, екі жоғары сот арасындағы қарым-қатынас ең жоғары деңгейге жетті. Жоғарғы Сот бұл шешімді ашық түрде айыптап, ол қарапайым соттардың шешімдері Конституциялық соттың құзырына кіретінін, яғни Жоғарғы Сотты Конституциялық сотқа бағындыратындығын білдіреді. Кореяның Конституциялық соты Азия Конституциялық соттары мен оларға теңестірілген институттар қауымдастығының ғылыми-зерттеу және даму жөніндегі тұрақты хатшылығының орналасқан жері болып табылады.

Тарих

1945 жылы жапон отаршылдығынан тәуелсіздік алғаннан кейін сот сараптамасын жүзеге асыру үшін тәуелсіз Конституциялық сот құруға бірнеше әрекет жасалды. Конституциялық жобалау комитетінің мүшелері бірінші республика ашылмас бұрын Кореяның конституциялық тексеру жүйесін АҚШ немесе континенттік Еуропа үлгісінде құруды талқылады. Квон Сын Рюльдің ұсынысы американдық сот жүйесіне сәйкес келіп, онда конституцияны жоғары сот ғана түсіндіреді, ал Ю Джин Оның ұсынысы конституциялық сотпен еуропалық үлгідегі жүйеге бағытталды. Бірінші республиканың Конституциялық комитеті екі ұсыныстың арасындағы келісім нәтижесі болды. 1948 жылғы Конституцияға сәйкес, Конституциялық комитеттің төрағасы вице-президент болды, Ұлттық Ассамблея бес депутатын комитет мүшелері етіп тағайындады (1952 жылғы конституциялық түзетуден кейін – Үшінші палатадан үш және Кеңесшілер палатасынан екі депутат), ал Жоғарғы соттың төрағасы Жоғарғы сот судьяларынан бес судьяны комитетке ұсынды. Алайда Сингман Ридің диктаторлық билігі комитеттің қалыпты жұмысын қиындатты, нәтижесінде комитет барлығы алты істі қарады, олардың екеуі даулы заңдарды конституцияға қайшы деп танылды. 1952 жылғы конституциялық түзету екіпалаталы заң шығарушы орган құрды, бірақ Сингман Ри режимі өзінің құлауына дейін Кеңесшілер палатасының сайлау заңын қабылдаудан бас тартты. Осының салдарынан Конституциялық комитеттің жұмыс істеуі үшін қажетті жоғарғы палата құрылмады және комитет көп ұзамай тоқтатылды. Апрель революциясында Ри құлатылғаннан кейін президенттік жүйеден парламенттік жүйеге өтілген конституциялық түзету арқылы екінші республика құрылды. Түзетудің бір бөлігі ретінде бұрынғы комитеттің орнына Конституциялық сот құрылды. 1960 жылғы конституциялық түзетуге сәйкес, Президент, Кеңесшілер палатасы және Жоғарғы сот әрқайсысы үш Конституциялық сот судьясын тағайындады. Сот құру туралы заң 1961 жылдың сәуір айында қабылданғанымен, сот құрылмады, себебі кейін президент болған Пак Чон Хи келесі айда төңкеріс жасап, конституцияны күштен шығарды. Әскери хунтаның номиналды таратылуынан кейін президент Пак Чон Хи 1962 жылғы конституциялық түзетуді қабылдады, ол конституциялық мәселелерді қарау құқығын Жоғарғы сотқа берді және Конституциялық сотты таратып жіберді. 1971 жылғы конституциялық талап бойынша Жоғарғы сот 11:5 дауыспен Ұлттық өтемақы заңының 2-бабын жойды, ол елге қызмет ету кезінде жарақат алған әскерилерге өтемақы төлеу бойынша мемлекеттің жауапкершілігін шектеді. Бұл шешімге ашуланған Пак келесі жылы тағы бір конституциялық түзетуді қабылдады, нәтижесінде президентке кең ауқымды атқарушы және заң шығарушы өкілеттіктер берілген Юшин конституциясы бекітілді. Юшин конституциясында 1971 жылғы Жоғарғы сот шешімін күштен шығаратын бап болды. Сонымен қатар, бұл шешімге қатысқан Жоғарғы сот судьялары қайта тағайындалмады және зейнеткерлікке жіберілді. Юшин конституциясы (және бесінші республиканың кейінгі конституциясы) Конституциялық комитетті қайта құрды, бірақ комитет сот өкілеттігін жүзеге асыру үшін әдеттегі соттан конституциялық тексеру туралы ресми өтініш беруді талап етті. Жоғарғы сот 1971 жылғы жағдай сияқты кек алудан қорқып, соттарға мұндай өтініштерді беруге тыйым салды, бұл Конституциялық комитеттің құдіретін жойды. 1987 жылғы маусым күресі 1987 жылғы конституциялық түзетулерге әкелді, ол Кореяны демократияландырды және қазіргі кезде 2023 жылдың қаңтарына дейін жалғасып келе жатқан алтыншы республиканы құрды. 1987 жылғы Конституция Корея Конституциялық сотын құрды және сотқа конституциялық мәселелерді қарау құқығын берді. Оңтүстік Корея халқының осындай ниетіне сәйкес Конституциялық сот Оңтүстік Корея тарихында маңызды шешімдер қабылдады. Соттың соңғы маңызды шешімдерінің қатарында абортты қылмыстан босату және Пак Кын Хеге импичмент жариялау бар.

Мәртебе

Оңтүстік Кореяның қазіргі сот жүйесі, әсіресе Корея Конституциялық соты, Австрия сот жүйесінің ықпалында болды. Австрияда үш жоғарғы сот бар, олардың құзыреті Австрия конституциясының әртүрлі тарауларында белгіленген, ал Оңтүстік Корея Конституциясы тек екі жоғарғы сотты белгілейді. Корея Жоғарғы Сотымен басқарылатын жалпы соттар Конституцияның 5-тарауы, 101-бабының (2) тармағымен құрылған, ал Корея Конституциялық соты – Конституцияның 6-тарауы, 111-бабының (1) тармағымен құрылған жалғыз жоғары конституциялық сот.

Конституцияның авторы Конституциялық соттың жалпы сот жүйесіне жатпайтынын көрсету үшін әртүрлі, бірақ мағынасы бірдей сөздерді қолдануға тырысты. Конституциялық сотты сипаттау үшін «jaepanso (; )» термині, ал жалпы соттарды көрсету үшін «beobwon (; )» термині қолданылды. Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың тең мәртебесі Конституциялық Сот туралы заңның 15-бабында қамтамасыз етілген, онда Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары Жоғарғы Соттың Бас судьясы мен судьяларымен бірдей қаралуы керек делінген.

Сот төрешілері

Корея Республикасы Конституциясының 111-бабы Конституциялық соттың мөлшері мен оның судьяларын ұсыну және тағайындау рәсімін белгілейді. Конституциялық сот туралы заңның 5-бабы 1-тармағына сәйкес, Конституциялық сот судьясы болып тағайындалу үшін адамның жасы 40-тан кем болмауы, заңгерлік практикада немесе заң ғылымында кемінде 15 жылдық тәжірибесі болуы және адвокаттық біліктілігі болуы қажет. Осыған байланысты, Ұлттық Ассамблея Президенттің немесе Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынған үміткерлерін, сондай-ақ Президенттің осындай үміткерлерді тағайындауын тоқтату мақсатында растау тыңдауын өткізе алмайды.

Конституциялық Сот судьяларының кеңесі

"Конституциялық сот судьяларының кеңесі" Конституциялық сот туралы заңтың 16(1) бабына сәйкес құрылған. Өйткені, қайталап тағайындау Конституциялық соттың тәуелсіздігіне зиян келтіруі мүмкін. Конституцияның 112(1) және 112(2) баптарына сәйкес, судьялар импичмент немесе бас бостандығынан айыру жазасынан басқа жағдайда қызметтен алынбайды, саяси партияға мүше болмайды және Соттың саяси бейтараптығын сақтау үшін саяси қызметке қатыспайды. Соттың қызмет мерзіміне қатысты күрделі мәселелердің бірі – Сот Төрағасының қызмет мерзімі, себебі Конституция мен заңда Төрағаның нақты мерзімі көрсетілмеген. Қысқасы, судьялық қызметке бірден тағайындалып, сонымен бірге Сот Төрағасы болған адам судья ретінде толық алты жылдық мерзімге ие болады, ал судья болып қызмет етіп тұрғанда Төраға болып тағайындалған адам тек судьялық өкілеттігінің қалған мерзіміне ғана Төраға болып қызмет ете алады. Толық ақпарат алу үшін Корея Конституциялық Сотының Төрағасы туралы бетке қараңыз.

Баяндамашы судьялар

Баяндамашы судьялар (бұрынғы атауы «Конституциялық зерттеулер қызметкерлері») – Соттағы тоғыз судьяға қолдау көрсететін лауазым иелері. Олар істерді қарау және шешу үшін тергеу және зерттеу жүргізеді, жадламалар мен шешімдердің жобаларын дайындайды, осылайша оларды сот көмекшілері деп санауға болады (мысалы, француз Кассациялық сотындағы референдум кеңесшілері немесе швейцариялық Бундесхирттегі сот хатшылары зейнеткерлікке шыққанға дейін әдетте 5 жылдан 10 жылға дейін, тіпті одан да көп жұмыс істейді, бірақ АҚШ Жоғарғы сотындағы заңгерлер 1-2 жылға дейін стажер ретінде жұмыс істемейді). Баяндамашы судьялар Актінің 16(4) және 19(3) баптарына сәйкес Сот Кеңесінің келісімімен Сот Төрағасы тағайындайды және қызмет мерзімі 10 жылға жаңартылады, бұл Оңтүстік Кореядағы төменгі дәрежелі сот судьяларының лауазымдық мерзімімен бірдей. Конституциялық сот судьяларына қарағанда баяндамашы судьялар ұзақ қызмет ететіні және төменгі дәрежелі сот судьяларымен бірдей жалақы алатыны байқалады, себебі бұл кәсіби көмекшілер Оңтүстік Кореяда конституциялық сот шешімдерінің сабақтастығын қамтамасыз ету үшін құрылған. Баяндамашы судьялардың кейбір лауазымдары Конституциялық соттан тыс жердегі төменгі дәрежелі сот судьялары немесе прокурорлармен 1-2 жылға дейін толтырылады, бұл Соттың әртүрлілігі мен жан-жақтылығын арттыру мақсатында жасалады (Актінің 19(9) бабы). Баяндамашы судьялардан басқа, Сотта «Конституциялық зерттеушілер» және «Академиялық кеңесшілер» де жұмыс істейді, олар 2-5 жылға дейін, негізінен Соттың қаралмақ болған істеріне қатысты салыстырмалы құқық саласындағы академиялық мәселелерді зерттеуге көмектеседі (Актінің 19(3) бабы).

Сот әкімшілігінің бөлімі

Соттың әкімшілік мәселелері "Сот әкімшілігі департаменті" (СӘД) деп аталатын құрылым арқылы сот ішінде дербес басқарылады. Департаментті "Бас хатшы" (қазіргі Пак Чжон Мун) басқарады, ол Конституциялық сот төрағасының жетекшілігімен, Конституциялық сот туралы заңның 16 және 17-баптарына сәйкес кейбір маңызды мәселелерде "Соттар кеңесінің" келісімімен қызмет етеді. Заңның 18(1) бабына сәйкес Бас хатшы Оңтүстік Корея үкіметінің атқарушы билігіндегі Мемлекеттік кеңестегі басқа министрлермен бірдей дәрежеде қарастырылады. Бас хатшының орынбасары әдетте аға судья-мәлімдемешілерден тағайындалады және басқа вице-министрлермен бірдей дәрежеде қарастырылады. Департамент Конституциялық сот судьяларының қаулыларын іске асырады және сот әкімшілігінің түрлі мәселелерін, оның ішінде қаржы және кадрлық мәселелерді, сондай-ақ соттың басқа да ақпараттық технологиялық қызметтерін жүзеге асырады. Соттың халықаралық қатынастарын қолдау үшін, Венеция комиссиясы және Азия конституциялық соттары мен теңдес институттар қауымдастығы сияқты ұйымдармен байланыс үшін де кәсіби команда бар.

Конституциялық зерттеулер институты

Конституциялық зерттеу институты – Конституциялық сот туралы заңтың 19-бабының 4-тармағымен 2011 жылы құрылған Конституциялық соттың дербес институты. Ол салыстырмалы құқық және Оңтүстік Корея Конституциясының түпкілікті құқықтық теорияларына қатысты маңызды академиялық мәселелерді зерттеумен айналысады. Институт соттың жаңа тағайындалған қызметкерлерін оқыту және конституциялық құқық жөнінде халыққа білім беру функциясын да атқарады. Институт профессорларының көпшілігі шетелде докторлық диссертациясын қорғаған адамдардан таңдалады, ал олардың ғылыми-зерттеу және оқу бағдарламаларын соттан уақытша жіберілген аға баяндамашы судьялар қадағалайды. Қазіргі таңда институт Сеул қаласының Ганнам ауданында орналасқан.

Ғимарат

Сеул қаласының Жоңно ауданындағы Жаедоң елді мекенінде, Сеул метросының 3-желісіндегі Ангук станциясына жақын орналасқан Корея Конституциялық сотының қазіргі ғимараты Сот үйі мен Қосымша ғимаратқа бөлінген. Сот үйінің бес қабатты бас ғимараты неоклассикалық стильде салынған, корей дәстүрін және жаңа технологияларды үйлестіреді. Ол 1993 жылғы қазан айында, құрылысы аяқталған жылы, 2-ші Корея сәулет сыйлығының бірінші орынын жеңіп алды. Бас қақпаның оң бағанасына Конституциялық соттың өзі, ал сол бағанасына Сот әкімшілігі департаменті деген мәтін қашалып жазылған. Оған сот залы, судьялардың кабинеті мен кеңес отырыстар залы, судьялар-баяндамашылардың, академиялық кеңесшілердің және конституциялық зерттеушілердің кабинеті, сондай-ақ Сот әкімшілігі департаменті үшін жұмыс орны кіреді. 2020 жылдың сәуір айында үш қабатты ғимарат ретінде салынған Қосымша ғимарат халықпен байланысты жақсартуға және қолжетімділікті арттыруға бағытталған. Оның құрамында заң кітапханасы, келушілерге арналған тұрақты көрме залы және департамент үшін тағы бір жұмыс орны бар. Сот әдетте айдың екінші және соңғы бейсенбі күндері ашық сот отырысын немесе үкім шығару сессиясын өткізеді, ал жеке куәлігі немесе паспорты бар келушілер осы отырысқа қатыса алады. Дегенмен, қауіпсіздік мақсатында ғимараттағы экскурсиялар шектеулі.

Процедура

Оңтүстік Кореяда азаматтық құқық жүйесі басымдық құқыққа ие болғандықтан, Конституциялық сот туралы заңның 3-тарауында белгіленген Конституциялық соттағы қарау рәсімінің негізгі кезеңі екі фазаға бөлінеді. Бірінші фаза – істің мәніне емес, қабылданбалылығының алдын ала шарттарын тексеру. Мысалы, егер талапкер (шешім қабылдаған адам) өтініш беру мерзімін өткіріп алса, талапкердің өтінішінің дұрыстығына қарамастан, іс ресми түрде «Қараусыз қалдырылды» деп шешіледі. Бұл фаза Заңның 72-бабына сәйкес «Алдын ала қарау» деп аталады. Екінші фаза – істің мәнін қарау және талқылау. Бұл фаза көбінесе ауызша тыңдаусыз жүзеге асырылады, бірақ Заңның 30-бабына сәйкес, қажет болған жағдайда Сот ауызша тыңдау сессиясын өткізе алады. Егер іс алдын ала қарау фазасын өткенімен, мәнін дәлелдей алмаса, іс ресми түрде «Қабылданбады» деп шешіледі. Әйтпесе, ол «Қанағаттандырылды» деп шешіледі, бірақ қанағаттандырылған шешімнің нақты формасы әр юрисдикцияға қарай өзгереді, әсіресе заңдарды конституциялық тексеруде. Бірінші фаза – «Алдын ала қарау» үш түрлі алқамен жүргізіледі, әрбір алқа үш судьядан тұрады. Бұл фазада Сот барлық мүмкін алдын ала шарттарды тексеру үшін тергеу жүйесін қолданады. Егер алқа бірауыздан істе алдын ала шарттардың ешқайсысы жоқ деп шешсе, іс қаралмайды. Әйтпесе, іс екінші фазаға өтеді, онда Сот төрағасы Сот Президенті болатын барлық судьялардан тұратын толық алқа Заңның 22-бабына сәйкес істі қарастырады. Іс бұрынғы қараудан өткенімен, ол әлі де қаралмай қалуы мүмкін, себебі бұл іс бойынша алдын ала қарауға қатыспаған басқа судьялардың пікірі бөлек болуы мүмкін.

Дауыс беру және толық алқаның кворумы

Конституцияның 113(1) тармағына және Заңтың 23(2) бабына сәйкес, Сотқа өтініштерді қанағаттандыру туралы шешім қабылдау үшін немесе прецедентті өзгерту үшін кем дегенде жеті судьяның кворумында кем дегенде алты судьяның дауысы қажет. Бірден-бір ерекшелік – құзыреттілік дауы туралы сот шешімін бекіту. Ондай жағдайда тек қарапайым көпшілік дауыспен шешім қабылданады. Әйтпесе, мысалы, істі қабылдаусыз қалдыру немесе қабылдаудан бас тарту үшін кем дегенде жеті судьяның кворумында қарапайым көпшілік дауыспен шешім қабылдау қажет. Егер қарапайым көпшілік пікір болмаса, Соттың пікірі дауыс санын есептеу арқылы анықталады – ең иемденуші пікірден бастап ең иемденбеуші пікірге дейін, дауыс саны алтыдан асып кеткенше. Есептелген дауыстар алтыдан асқан жағдайда, алтыдан асып кеткен дауыстардың арасындағы ең иемденбеуші пікір Соттың пікірі деп есептеледі.

Басшылық етуші және жауапты әділет

Оңтүстік Кореяда судьялар алқасында "төрағалық ететін мүше" және "іс жүргізуші мүше" болуы керек. Төрағалық ететін мүше – алқаның ресми өкілі. Іс жүргізуші мүше сот отырысын және сот процесін қадағалайды, сондай-ақ әрбір нақты іс бойынша сот шешімінің жобасын жазады. Бұл "іс жүргізуші мүше" рөлі Еуропалық соттағы судья-мәлімдемешілерге ұқсас. Әдетте, іс жүргізуші мүше компьютер арқылы автоматты түрде (немесе кездейсоқ) таңдалады, бұл жақындық күдігін жоққа шығару үшін жасалады. Дегенмен, төрағалық ететін мүшелер бюрократиялық жолмен, еңбек өтіліне сәйкес таңдалады. Осы рөлдердің айқайшылығына байланысты, Оңтүстік Корея соттарында "төрағалық ететін судья" деген сөз көбінесе судьяның бюрократиялық тұрғыдан "алқа басшысы" екенін білдіреді, ал нақты жағдайда төрағалық ететін мүше рөлін атқаратындығын емес. Мысалы, бұрынғы судья Кан Иль Вон Парк Кын Хе ісі бойынша "іс жүргізуші судья" болғандықтан көптеген тыңдауларға төрағалық етті, бірақ сол кездегі толық құрамның ресми төрағасы – бұрынғы судья Ли Чжун Ми, ол сот төрағасының міндетін атқарушы болған.

Кейс атаулары

Конституциялық соттағы істер мына ереже бойынша аталады. Бірінші екі немесе төрт таңбалы араб сандары іс тіркелген жылды көрсетеді. Ал, кейін жататын әріптерден құралған кодтар сегіз санатқа бөлінеді: Хун Ка, На, Да, Ра, Ма, Ба, Са және А. Әрбір код соттың нақты қарауына жататын мәселені білдіреді. Соңғы тізбек номері әр жылғы істер тіркелу ретімен беріледі.

Құзыреті

Конституциялық соттың құзыреті Оңтүстік Корея Конституциясының 111-бабы 1-тармағында былайша белгіленген: 1) заңдардың конституциялықтығын тексеру, 2) импичмент, 3) саяси партияны тарату, 4) құзыреттілік дауы, және 5) конституциялық шағымдар бойынша шешім шығару. Оңтүстік Корея Конституциялық сотының ұйымдық құрылымы Австриядан әсер алғанмен, оның құзыретінің көлемі Германия үлгісімен жасалған.

Заңдарды сот арқылы қарау

Конституцияның 111-бабының 1-тармағына сәйкес, Конституциялық Сот жалпы соттардың өтініші бойынша заңның конституциялықтығын қарауға құқылы. Егер сот шешімі іс бойынша қатысты заңдардың конституциялық сәйкестігіне байланысты болса, тараптардың біреуі соттан мәселені Конституциялық Сотқа жіберуді сұрауға болады. Алайда, мұндай жіберуді орындау туралы шешімді сот өз дискрециясымен қабылдайды. Егер сот мәселені жіберуден бас тартса, зардап шеккен тарап тікелей Конституциялық Сотқа «конституциялық шағым» беруге құқылы. Конституциялық заңның конституциялықтығын тексеруді талап етудің процессуалдық талаптары тек ағымдағы сот ісіне тікелей қатысы бар тараптар ғана соттан жіберуді сұрай алатынын білдіреді. Яғни, абстрактілі немесе болашақтағы зиян үшін осы құқықтық құралды қолдануға болмайды. Басқаша айтқанда, Конституциялық Сотқа жіберуді сұрау үшін тараптың іс нәтижесіне нақты және анық мүддесі болуы керек. Конституциялық Сот туралы заңтың 41-бабының 5-тармағында белгіленгендей, егер жалпы сот Конституциялық Соттан заңның конституциялықтығын тексеруді сұраса, Жоғарғы Сот, оның ішінде Корея Жоғарғы Соты, араласуға құқығы жоқ. Жоғарғы Соттың өкілеттіктерін шектеудің себебі – авторитарлық билік кезеңінде басқа билік тармақтарына қарсы тұрудағы тарихи жайсыздығы. Алайда, бұл ереже Президент Пак Чун Хи Юшин Конституциясы кезінде теріс пайдаланылды. Ол өзінің билігіне қарсы шыққан Жоғарғы Сот судьяларын қайта тағайындаудан бас тартты, нәтижесінде жалпы соттар конституциялық тексеру туралы ресми өтініш беруден тиым салынды. Бұл жағдай конституциялық тексеруді соттың өтінішіне байланысты етудің осалдығын көрсетті. Осының нәтижесінде 1987 жылғы онінші конституциялық түзетуде мүдделі тараптың сотты айналып өтіп, Конституциялық Сотқа тікелей конституциялық тексеруді жүргізуді сұрауына мүмкіндік беретін тағы бір жол ашылды. Бұл баламалы жол, Конституциялық шағым деп аталады және Конституциялық Сот туралы заңның 68-бабының 2-тармағында анықталған.

Конституциялық Соттың шешімдерінің түрлері

| Шешім | Сипаттама |
|---|---|
| Конституцияға қайшы | Конституциялық Сот заңды конституцияға қайшы деп жарияласа, тиісті заң күшін жояды және шешім дереу күшіне енеді. Қылмыстық заңдарға қатысты, егер Конституциялық Соттың бұрынғы шешімі сол заңды қолдаса, шешім ретроспективті түрде қолданылады. Мұндай жағдайларда шешім бұрынғы тиісті шешім қабылданған уақытқа дейін кері күшімен қолданылады. Бұл бұрын конституцияға қайшы заң бойынша сотталғандардың үкімдері жойылуы немесе қайта сотталуы мүмкін дегенді білдіреді. |
| Конституциялық | Конституциялық Сот заңды конституциялық деп жарияласа, тиісті заң күшінде қалады. Бұл заңның жарамды және күшінде болатынын білдіреді және шешім заңға байланысты ағымдағы немесе өткен сот процестеріне әсер етпейді. |
| Конституцияға сәйкес келмейтін | Егер заң Конституцияға сәйкес келмейтін деп танылса, заң мәні бойынша конституцияға қайшы деп есептеледі, бірақ Ұлттық Ассамблея заңға өзгерістер енгізгенге дейін күшінде болады. Мұндай шешімдерде Конституциялық Сот тиісті заңның күші жойылған мерзімін белгілейді. Ұлттық Ассамблея заңның Конституцияға сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін оны өзгертуге жауапты және белгіленген мерзімде бұны жасамаса, заңдық салдарлар туындауы мүмкін. |
| Шартты түрде конституциялық емес, Шартты түрде конституциялық | Конституциялық Сот заңды шартты түрде конституциялық деп жарияласа, онда заңның конституциялық болуын қамтамасыз ету үшін оны белгілі бір тәсілмен түсіндіру қажет. Сонымен қатар, Сот заңды шартты түрде конституциялық емес деп жариялауы мүмкін, яғни заң белгілі бір тәсілмен түсіндірілсе, конституциялық емес деп танылады. Мұндай шешімдер «туынды шешімдер» деп аталады және көбінесе Конституциялық Сот пен Жоғарғы Сот арасында дау тудырады. Жоғарғы Сот мұндай туынды шешімдер соттың заңдарды түсіндірудегі дәстүрлі рөліне қол сұғып, заңның қолданылуында шатасу мен үйлесімсіздікке әкелуі мүмкін деп мәлімдейді. Ал Конституциялық Сот мұндай туынды шешімдерді қолдануын заңның Конституцияға сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін, сонымен қатар заң шығарушының ниетін және биліктердің бөлінуін құрметтеу үшін қажет деп санайды. |

Импичмент

Импичмент туралы сот шешімі Конституциялық соттың тағы бір маңызды өкілеттігі болып табылады. Конституцияның 65-бабының 1-тармағына сәйкес, егер Президент, Премьер-Министр немесе басқа да мемлекеттік кеңес мүшелері Конституцияны немесе қызметтік міндеттерге қатысты басқа да заңдарды бұзса, Ұлттық жиналыс Ұлттық жиналыстың кемінде үштен бір бөлігінің қолдауымен импичмент туралы ұсыныс енгізе алады. Ұсынысты қабылдау үшін, егер ол Президентке қатысты болса, көпшілік дауысқа қолдау көрсетілуі керек, ал басқа лауазымдар үшін – қарапайым көпшілік дауыс жеткілікті. Импичмент туралы ұсыныс Ұлттық жиналыстан өткеннен кейін Конституциялық сот импичментті қарап шешім шығарады, ал Конституциялық сот шешім қабылдағанға дейін импичмент туралы ұсыныс енгізілген адам өкілеттіктерін жүзеге асырудан уақытша шеттетіледі. Конституция да, Конституциялық сот туралы заң да импичмент ісін қарау кезіндегі нақты критерийлерді белгілемейді. Сондықтан Конституциялық соттың шешімдері импичмент істерін қарау стандарттарын белгілеуде маңызды рөл атқарады. Президенттік импичментке қатысты екі жағдай болды: 2004 жылы Ро Му Хёнды импичмент жасау әрекеті сәтсіз аяқталды, ал 2017 жылы Пак Гын Хеге импичмент жасау сәтті аяқталды. Президент Ро Му Хёнды импичментке тарту туралы шешімде сот президентті импичмент үшін заңның "ауыр" бұзылуы қажет екенін мәлімдеді. Алайда, президент Пак Кын Хеге импичмент жүргізу туралы іс бойынша Конституциялық сот Конституцияны бұзу, тіпті заң немесе қағидаларды ауыр бұзу болмаса да, импичмент үшін жеткілікті себеп болып табылады деп шешті.

Саяси партияларды тарату

Оңтүстік Корея Конституциясына сәйкес, егер саяси партияның мақсаттары немесе қызметі либералды демократиялық негізгі құрылымның қағидаттарына қарсы деп танылса, үкімет осы партияны тарату туралы өтініш беруге құқылы, ал мұндай өтініштерді Конституциялық сот қарап шығарады. Партияны тарату туралы ереже неміс тіліндегі «Партияға тыйым салу» (Parteiverbot) деп аталатын ұқсас нормадан әсер алды, ол нацистердің билікке келуі сияқты жағдайлардың қайталануын болдырмау мақсатында жасалған. Саяси партияны тарату мүмкіндігі демократияға қарсы күштердің қоғамды тұрақсыздандыруына жол бермеуге бағытталған болса да, бұл сонымен қатар партияны тарату арқылы наразылықты басу және сөз бостандығын шектеу әрекеттеріне қарсы да қорғаныш қызметін атқарады, өйткені диктатор өзінің билігіне қарсы шығатын саяси партияны қалауынша таратып жіберуге құқылы емес. Конституциялық сот тарату туралы өтініштерді сирек қабылдайды, тіпті одан да сирек саяси партияны тарату туралы шешім шығарады. 2023 жылғы сәуір айының мәліметтері бойынша, Бірыңғай прогрессивті партия (БПП, ) партияны тарату ережесі бойынша таратылған жалғыз саяси партия болып табылады.

Құзыреттілік даулары

Оңтүстік Корея Конституциясы Конституциялық сотқа құзырет дауларын қарауға өкілеттік береді, бұл неміс тіліндегі "Орган дауы" (Organstreit) тұжырымынан туындаған. Құзырет – "нақты бір мәселені қарауға заңдық өкілеттік" деп анықталатын заңдық термин, сондықтан құзырет даулары – мемлекеттік органдар немесе жергілікті әкімдіктер арасындағы, қай тараптың "құзыреті" бар екенін немесе жоқ екенін Конституциялық сотқа анықтау үшін жүгінумен байланысты заңдық істер. Кейбір жағдайларда екі бөлек органның өкілеттіктері қабаттасуы мүмкін, және олардың өкілеттіктері тиісті заңдарда белгіленеді. Осының салдарынан, нақты бір мәселеге жауапты органды анықтау қажеттігі туындауы мүмкін. Басқа жағдайларда, құзыреттің болуының өзі дау тудыруы мүмкін. Мысалы, Сеулдегі орталық үкімет жергілікті әкімдіктерге белгілі бір мемлекеттік жобаларды жүктеуі мүмкін, бұл жергілікті әкімдіктердің еңбегі мен ресурстарын қолдануға әкеледі. Жергілікті әкімдіктер, тапсырылған міндеттерді орындауға конституциялық құқықтары жоқ екенін негілдеп, осы тапсырудың конституциялық заңдылығын даулап Конституциялық сотқа құзырет дауы туралы шағым түсіре алады.

Конституциялық шағымдар

Конституцияның 111-бабының (1, 5-тармақтары) және Конституциялық сот туралы заңның 68-бабының (1-тармағы) талаптарына сәйкес, Сот талапкердің негізгі құқығын мемлекеттік органдардың бұзуын тексеруге құқылы. Германияның Verfassungsbeschwerde институтының ықпалымен құрылған Конституциялық шағымдар жүйесі Конституция бойынша негізгі құқықтарды қорғаудың соңғы шарасы ретінде қарастырылады. Осыған байланысты, Сот шағымды тек басқа барлық мүмкін шаралар қолданылғаннан кейін ғана қарауға құқылы. Дегенмен, Конституциялық шағымды қарау азаматтық жауапкершілік туралы сот процесін қозғамайды, себебі азаматтық жауапкершілік мәселелерін қарау – жалпы соттардың құзыретіне жатады. Сот осы қарау процесінде талапкердің негізгі құқығы бұзылған-бұзылмағанын ғана анықтайды. Залал мөлшерін есептеу және өтемақы төлеу мәселелері Соттың қарауына жатпайды. Мұндай шағымдар көбінесе алдын ала тексеру кезінде қажетті шарттардың болмауына байланысты қабылданбайды. Бұдан бөлек, Заңның 68-бабының 2-тармағында конституциялық шағымның тағы бір ерекше түрі қарастырылған, ол жоғарыда «заңдардың конституциялықтығы» тақырыбында талқыланды. Заңның 68-бабының 2-тармағына сәйкес осы конституциялық шағым – заңдардың конституциялықтығын (немесе сот арқылы тексеруді) жалпы соттардан өткізуге тыйым салған жағдайдағы шара болып табылады. Бұл корей тілінде «» деп аталады, яғни заңдарға қатысты конституциялық шағым. Осы конституциялық шағымның түрі сот арқылы тексерудің орнына қолданылатындықтан, 68-баптың 2-тармағы бойынша конституциялық шағымды қараудың алдын ала талаптары Заңның 68-бабының 1-тармағы бойыншағы шағымдардан өзгеше. Ол барлық мүмкін шаралар қолданылған болуын талап етпейді, бірақ талапкердің жалпы соттан сот арқылы тексеру туралы арызы қабылданбағанын талап етеді. Сондай-ақ, Заңның 68-бабының 2-тармағына сәйкес Конституциялық шағымды қарау кезінде ағымдағы сот ісі автоматты түрде тоқтатылмайтынын ескеру қажет.

Халықаралық қатынастар

Венеция комиссиясы: Корея Республикасы Венеция комиссиясының мүшесі болғандықтан, Корея Конституциялық сотының бір қазысы комиссия мүшесі болады. Комиссияға ауыстыратын мүшелер әдетте келесі екі лауазымнан тағайындалады: Соттың сот әкімшілігі департаментінің Бас хатшысының орынбасары және Әділет министрлігінің орынбасар министрі. Қазіргі мүше – қазы Ли Сук Тэ. Азия конституциялық соттары мен оларға баламалы институттар қауымдастығы: Корея Республикасы Азия конституциялық соттары мен оларға баламалы институттар қауымдастығының (ААК) негізін қалаушы мемлекеті және ААКК-нің тұрақты хатшылығы орналасқан орын. Корея Конституциялық сотының төрағасы Корея Республикасы атынан ААКК кеңесіне қатысады.

Сын-пікірлер мен мәселелер

Конституцияның 113-бабы 1-тармағына сәйкес, Конституциялық сот шешім шығару үшін кем дегенде алты судьяның болуы қажет, бірақ кворум толық болмаған жағдайда ескеретін шаралар жоқ. Конституциялық сот туралы заңның 6-бабының 4- және 5-тармақтары бос орынды 30 күн ішінде толтыруды талап етеді, бірақ мерзім сақталмаған жағдайда Конституциялық сотты саяси тұрақсыздыққа немесе дағдарысқа, әсіресе Президент пен Ұлттық жиналыс арасында түсіруі мүмкін, тиімді резервтік жоспар қарастырылмаған. Корея Жоғарғы соты да бос орын туған жағдайда алдын ала шаралар қабылдамайды, бірақ маңызды айырмашылық бар: Конституциялық сот шешім шығару үшін көпшілік дауысқа мұқтаж, ал Жоғарғы сотқа қарапайым көпшілік дауыс жеткілікті.

Жоғарғы Сотпен қарым-қатынасы

Корея Конституциялық соты мен Жоғарғы соты арасындағы қарым-қатынас корей юристтері арасында қызу пікірталас тудыратын мәселе. Конституция екі жоғары сот арасында нақты иерархия белгілемейді, ал Конституциялық сот туралы заңға сәйкес, бас судьялардың мәртебесі тең. Соттардың теңдігі заңмен реттелгендіктен, Ұлттық Ассамблея түзетулер қабылдап, сот басшыларының мәртебесін өзгерте алады, бұл мәселені шешер еді. Дегенмен, егер екі жоғары сот конституциялық мәселе бойынша келіспесе, онда ешқандай заңдық жол қарастырылмаған. Екі жоғары соттың мүдделері қақтығысқан бірнеше сала бар, ең бастысы – президенттік жарлықтар мен бұйрықтарды қамтитын атқарушы биліктің актілеріне қатысты юрисдикция. Түсіндірмеге байланысты, бұл мәселелерді қарау құқығы екі соттың біріне де тиесілі болуы мүмкін. Конституцияның 107-бабының 2-тармағында Жоғарғы Соттың атқарушы биліктің актілерінің заңдылығына қатысты істерді қарау және соңғы шешімді айту құқығы бар екендігі көрсетілген. Алайда, Конституциялық сот, егер адамның конституциялық құқықтары атқарушы биліктің актісімен бұзылған деп санайтын болса, тікелей Конституциялық сотқа шағымдануға құқылы екенін мәлімдеді. Конституция сонымен қатар Конституциялық сотқа Ұлттық Ассамблеяның заңымен белгіленген конституциялық бұзушылықтар туралы шағымдарды қарау құзыретін береді. Бұған қоса, Конституциялық сот туралы заң Конституциялық сотқа барлық мемлекеттік органдардың әрекеттерінің конституциялықтығын тексеруге өкілеттік береді. Конституцияның өзі екі сотқа да бірдей мәселелерді қарауға құқық бергендіктен, бұл екі сотты үнемі қақтығысқа түсіреді. Жоғары соттар Конституциялық соттың заңды қолданған жағдайда конституцияға қайшы деп тану құқығына қатысты да келіспейді. Бұл заңның өзі конституциялық болғанымен, атқарушы билік немесе төменгі соттар оны қолданған кезде Конституцияға қайшы келуі мүмкін дегенді білдіреді. Корея Жоғарғы Соты Конституциялық соттың мұндай "қолданған жағдайда конституцияға қайшы" деген шешімдерінің міндетті күшін мойындамайды, себебі Жоғарғы Сот мұндай шешімдерді даулы заңдарды іс жүзінде қолдау ретінде қарастырады. Бұл Жоғарғы Соттың мұндай шешімдерді елемеуге және өз қалауынша әрекет етуге құқылы екенін көрсетеді, және мұндай жағдайлар бірнеше рет орын алды. Конституциялық сот Конституцияны бұзуы мүмкін мемлекеттік билікті тоқтата тұру арқылы оған қарсы шара қолдануға құқылы, және бұл Конституциялық соттың Жоғарғы Соттың істі қарау туралы шешімін де қамтуы мүмкін деп түсіндіреді. Конституциялық сот 1997 жылы бір рет және 2022 жылы екі рет Жоғарғы Соттың ісін тоқтатты, бұл елді конституциялық дағдарысқа жеткізуге айналды. Екі соттың да өкілеттіктерін түсіндірудегі пікірлердің қарама-қайшылығы және Конституцияда соңғы шешімді кімге беру керектігі нақты көрсетілмегендіктен, қазіргі жүйеде мұндай қақтығыстарды шешудің жолы жоқ.