Кіріспе

Тбилиси әмірлігі (إمارة تفليسي) – Кавказдағы мұсылман әмірлігі. Тбилиси әмірлері 736 жылдан 1080 жылға дейін (шартты түрде 1122 жылға дейін) қазіргі Шығыс Грузияның аймақтарын Тбилиси қаласындағы өкілдігінен басқарды. Грузия жерлерін билеген арабтар құрған бұл әмірлік, 1122 жылы патша Давид IV басшылығымен грузиндер қайтарып алғанға дейін Кавказдағы мұсылман үстемдігінің маңызды бекінісі болды.

Тарих

Арабтар Грузияда, атап айтқанда Картлиде (Иберия) алғаш рет 645 жылы пайда болды. Дегенмен, елдің үлкен бөлігін өз бақылауларына алуға 735 жылға дейін қол жеткізе алмады. Сол жылы Марван II Тбилиси мен оның төңірегіндегі көптеген жерлерді жаулап алып, араб әмірін орнатты. Ол әмір халифа немесе кейде Арменияның остиканы бекітетін болды. Арабтар билігі тұсында Тбилиси (әл-Тефелис) Ислам әлемі мен Солтүстік Еуропа арасындағы сауда орталығына айналды. Бұдан өзге, қала арабтардың маңызды алғы шебіне және Византия мен Хазар мемлекеттеріне қарсы серік болды. Уақыт өте Тбилисиде Ислам діні кеңінен таралды, бірақ мұсылмандық ықпал қаланың ішінде ғана шектелді, ал айналасы негізінен христиан қалды. Тбилиси үш қақпасы бар берік қос қабырғалы қала болды. Ол Кура өзенінің екі жағасында орналасқан еді, ал екі бөлігі қайықтан жасалған көпірмен байланыстырылған. Сол кездегі географиялық зерттеушілер қаланың жылу суларына ерекше назар аударды, олар моншаларды үздіксіз ыстық сумен қамтамасыз етті. Өзенде су диірмендері де болды. Қазіргі араб саяхатшыларының таңғалысына орай, үйлер негізінен қарағайдан салынған. Тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында Тбилиси Кавказдағы Дербендтен кейін екінші ірі қала болып есептелді, онда кем дегенде 50 000 халқы мен дамыған саудасы болды. Тбилисиде туған немесе тұрған, әл-Тифлиси нисбасын алып жүрген бірнеше ғалымдар Ислам әлемінде белгілі болды. 810 жылдардағы Аббасид азаматтық соғысынан кейін Аббасид халифаты әлсіреп, халифалық билікке шеткері билеушілердің, соның ішінде Тбилиси билеушілерінің қарсылығы күшейді. Сонымен қатар, әмірлік Грузияның Багратиони әулетінің нысанасына айналды, олар Тао-Кларджетиден бастап Грузия жерлеріне қарай өрістей бастады. Тбилиси әмірлігі Ысқақ ибн Исмаил (833–853) тұсында күшейді, ол грузин князьдерін бағындырып, аймақтағы Аббасид билігімен күресуге жете білді. Ол Бағдатқа жыл сайынғы салық төлеуден бас тартып, халифадан тәуелсіздігін жариялады. 853 жылы халифа әл-Мутаваккил көтерілісті басу үшін Буға әл-Кабир (Түрік Буға деп те аталады) басқаратын жазалау экспедициясын жіберді. Олар Тбилисиді толығымен өртеп, Ысқақтың басын шауып, қаланың Кавказдағы тәуелсіз Ислам мемлекетінің орталығы болу мүмкіндігіне нүкте қойды. Аббасидтер қаланы кеңінен қайта жаратуға тырыспады, нәтижесінде аймақтағы мұсылмандық бедел мен билік әлсіреп кетті.

Липарит Багваши мен Иване Абазадзеның Жафарды тұтқындауы

1032 жылы Клдекари және Картлидің эриставилары Липарит Багваши мен Иване Абазадзе Тбилиси әмірі Жафарды қаладан алдап шығарып, тұтқынға алды. Әмір мұндай оқиғалардың болатынын күтпегендіктен, грузин ақсүйектерімен кездесуге еш күмәнсіз барды, әсіресе ол IV Багратпен бірігіп Ганжаға жорыққа шыққан болатын. Ол шамамен бес жыл тұтқындықта болды. Грузиннің билеушісіз қалған қаланы басып алуға неге қол жеткізе алмағанын анықтау қиын. Иван Жавахишвили Бертвиси бекінісін басып алғаннан кейін корольдің әмірге аянып, оны қайтадан Тбилисидің билеушісі етіп бекіткенін айтады. Копалиани болса, Баграт Липарит пен Иванның қарсыластары – феодалдардың ықпалына түскенін, олар Багвашидің күшейіп, қаланы басып алуынан қауіптенгендіктен Тбилисиді басып алудан бас тартқандығын мәлімдейді. Қалай болғанда да, Тбилиси әмірлігі тәуелсіздігін сақтап қалды.

Тбилиси қоршауы (1038-1040)

Жафар босатылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Липарит басшылығымен грузиндер Тбилисині жаулап алуға талпынды. Тарихшылар Липарит патшаны Тбилисині жаулап алудың қажеттігіне көндіріп, жаңадан жорық ұйымдастыруға шақырды деп есептейді. Тбилисиге кірген әскер қаланы сыртқы әлемнен оқшаулау үшін барлық жолдарды кесті. Тбилисидің төңірегінде қоршау сақинасы жасалды. Халықты қорлық аштық қамлады. Тбилиси халқы қаланы патшаға беруге дайын тұрды, ал әмір жасырын қашуды ойластырып жатқанда, кенеттен екі жылдық қоршаудан кейін Баграт Жафарға бейбіт келісім ұсынды, соның салдарынан грузин әскері дереу Тбилисиден шығып кетті. Бұл мәселе де тарихшылар арасында пікір-таластың тууына себеп болды. Иван Жавахишвили Ибн әл-Атирдің сақталған мәліметтеріне сүйене отырып, патшаның осы асығыс шешімін селжүктердің Армения мен Әзірбайжанға енуімен байланыстырады, ал М. Лорткипанидзе Тбилисині жаулап алуға жасалған әрекеттің сәтсіз аяқталуына Липаритке қарсы болған князьдерді айыптайды, бірақ ол селжүктердің жорықтарының патшаға тигізген әсерін де жоққа шығармайды.

Тбилиси қоршауы (1122)

12 ғасырдан бастап Давид IV Сельджуктерді Кавказдан қуып шығару үшін күресті бастады, Тбилисиге жасалған жорық осы күрестің бір бөлігі болды. 1122 жылы патша Тбилисиді жаулап алды. Қала қарсылық көрсеткендіктен, патша оны күшпен алып, қала басшыларына қатыгездікпен шабуыл жасап, мұсылман халқын қырғынға ұшыратты. Бірақ, Давидтің қайғысы ұзаққа соқпады, ол Тбилиси тұрғындарына көптеген жеңілдіктер берді: оларды сол жылғы салықтан босатты және мұсылмандардың тілегі бойынша олардың аумағында шошқа союға тыйым салды. Патша мұсылмандарға еркін намаз оқуға рұқсат берді. Сондай-ақ, патша мұсылмандарға салық жеңілдіктері жасады: грузиндер жылына бес динар, яһудийлер төрт, ал мұсылмандар үш динар төледі. Патша Тбилисидегі мұсылмандарға, яһудийлерге және армянтарға қалада қауіпсіз өмір сүруге және діндерін сақтап қалуға уәде берді, осылайша олар бейбіт саудаларын жалғастыра берді. Грузия астанасы Кутаисиден Тбилисиге көшірілді. Қала тез арада елдің экономикалық және мәдени орталығына айналды. Осымен Тбилиси әмірлігінің шамамен 400 жылдық тарихы аяқталды.

Мұра

Эмир лауазымы – амира немесе амиртамра – қазір тағайындалған грузин патшалық шенеунігі ретінде Тбилисиде және Грузияның басқа да ірі қалаларында 18 ғасырға дейін сақталды, кейіннен моурави лауазымымен алмастырылды.

Билеушілер

Емірлік патшалық әулеті1. Исмаил би Шуаб (813 жылға дейін) Шуабидтер2. Мұхаммед I би Әтаб813 – 829 Шуабидтер3. Әли I би Шуаб829 – 833 Шуабидтер4. Исхак би Исмаил би Шуаб833 – 853 Шуабидтер5. Мұхаммед II би Халил853 – 870 Шайбанидтер6. Иса би әл-Шейх әл-Шейбан870 – 876 Шайбанидтер7. Ибрагим876 – 878 Шайбанидтер8. Габулок878 – 880 Шайбанидтер9. Жафар I би Әли880 – 914 Жафарлар10. Мансур I би Жафар914 – 952 Жафарлар11. Жафар II би Мансур952 – 981 Жафарлар12. Әли II би Жафар981 – 1032 Жафарлар13. Жафар III би Әли1032 – 1046 Жафарлар14. Мансур II би Жафар1046 – 1054 Жафарлар15. Әбу'л Хайджа би Жафар1054 – 1062 Жафарлар1062 – 1068 Қалалық кеңес16. Гянджалық Фадул1068 – 1080 Жафаридтер, Алп Арслан тағайындаған1080 – 1122 Грузия Корольдігіне қосылған қалалық кеңес