Кіріспе

Индуизмдегі қаптама ұғымы

қаптама

Коша (сондай-ақ коса; санскрит कोश, IAST: kośa) – Ведантика философиясына сәйкес Атманның, яғни Өзінің қаптамасы, әдетте "қаптама" деп аударылады. Бес қаптама, Панчакоша терминімен жиынтықталған, Тайттирия Упанишадада (2.15) сипатталған және көбінесе пияздың қабаттары ретінде визуализацияланады. Олар қалыңдығы бойынша реттелген:
Аннамая коша, "тағам" қаптамасы (Анна), физикалық дене;
Пранамая коша, "энергия" қаптамасы (Прана), тіршілік принципі;
Маномая коша, "ақыл" қаптамасы (Манас), ақыл және бес сезім;
Виджнянамая коша, "ажырату қабілеті" немесе "білім" қаптамасы (Виджняна);
Анандамая коша, "қуаныш" қаптамасы (Ананда).

Анамя коша

Бұл – физикалық (дене) өзінің қабығы, ол тамақпен қоректенетініне байланысты бес кошаның ең жуан қабаты. Осы қабат арқылы өмір сүретін адамдар өздерін тері, ет, май, сүйек және нәжіс жиынтығымен теңестіреді, ал ажырата білуші адам өзін, жалғыз ғана шындықты, денеден өзгеше деп біледі. Физикалық дене тамақтың мәнінен құралған. Туу мен өлім – Аннамая кошаның қасиеттері. Анна – затты білдіреді, аннам – тікелей тамақты білдіреді; Тәттірия Упанишада тамақты барлық емнің негізі деп атайды. Туған, сақталған, өткінші және сезімтал затты дене – Аннамаякоша, оның бастауы – ата-аналар жеген тамақ. Ол көрінетін, тәуелді және таза емес. Ол Атман емес, себебі ол пайда болғанға дейін болған жоқ және жойылғаннан кейін жойылады. Ол әр сәтте пайда болып, жойылады. Ол – Анатман, өйткені ол басында да, соңында да жоқ, қазіргі уақытта да жоқ. Ол өзін-өзі танымайды. Өзіне сұрақ қоймайтын, жаңылысқан сана, өзінің Атманын осы денемен немесе кошамен санады. Мұндай адам бақытқа ие бола алмайды.

Пранамая коша

Пранамая – пранадан, яғни өмірлік принциптен, дене мен сананы тірілтетін және байланыстыратын күштен тұрады. Ол барлық организмді бойлайды, ал оның физикалық көрінісі – тыныс. Бұл өмірлік принцип организмде болғанша, өмір жалғасады. Бес қимыл органымен бірігіп, ол өмірлік қабық құрайды. Вивекачудаманиде бұл ваю, яғни ауаның бір түрі, ол денеге кіріп, одан шығады. Аннамаякошадан бөлек және одан да нәзік Пранамаякоша – Сукшма шарираға жатады, ол Аннамаякошаны толық қоршап, ішін толтыратын өмірлік ауа қабығы болып табылады. Прана бес қимыл органымен бірігіп, Пранамаякошаны құрайды. Аннамаякоша – Пранамаякошаның нәтижесі. Прана Аннамаякошаға еніп, оған өмір сыйлап, түрлі іс-әрекеттерге қатыстырады. Прана – барлық тіршілік иелерінің өмірі және әмбебап өмір. Аннамаякошада болып жатқан нәрселер, оның ішіндегі Пранамаякошаның болуына байланысты, кейде адаманың өзіне жатқызылып қателеседі, себебі Пранамаякоша – Ваюдың нәтижесі, ол толыққанды хабарсыз және тәуелді.

Маномайя қоша

Маномайя — манас немесе санадан тұрады. Сана, бес сезім мүшелерімен бірге, маномайя косаны құрайды. Маномайя коса, немесе "сана қабығы", аннамайя коса мен пранамайя кошаға қарағанда адамдығына жақын деп есептеледі. Бұл – әртүрліліктің, "мен" және "менікінің" себебі. Ади Шанкара оны желмен келген және сол желмен таратылатын бұлттармен байланыстырады. Сол сияқты, адамның құлдығы сана тудырады, ал бостандық та сана арқылы ғана мүмкін болады. Маномайякоша – Сукшма сарираның бір бөлігі. Бұл – "өз" және оның денесі ретінде Пранамайякоша бар. Білім беру мүшелері мен сана осы кошаны құрайды, ол "мен" және "менікі" сезімін, сондай-ақ түрлі түсініктерді тудырады. Ол есімдердің әртүрлілігін жасайды, себебі білім беру мүшелері санаға тәуелді және сананың шешімдер мен күмәндерге толы табиғатымен анықталады. Ол күшті, өйткені құлдық пен бостандық санаға байланысты: сана тілектер тудырып, адамды байлап тастаса, одан қарсылық тудырып, оны өзі жасаған құлдықтан босатады. Ол Пранамайякошаны бойлайды. Бұл – құрбандық оты, бес мүше – дін қызметкерлері, олар осы отқа сезімдердің құрбандарын төгеді. Әр түрлі васаналармен оттандырылған от, раджас ("ұсыну") және тамас ("жасыру") арқылы ластанғанда, сананың жаратқан және кеңейткен әлемін өртеп, самсараны жабады, бірақ раджас пен тамас тазаланғанда, Брахманда қалыптасу күйін тудырады.

Виджьянамая коша

Виджьянамая – виджьянадан, яғни интеллекттен тұрады, ол ажырататын, шешім қабылдайтын немесе ерік-жігерді анықтайтын қабілет. Чаттампи Свамикал виджьянамаяны интеллект пен бес сезім мүшесінің үйлесімі деп анықтайды. Бұл – көбірек интеллекттен құралған, қабылдау органдарымен байланысты қабық. Шанкара буддхидің өзгерістері мен білім органдарының адамның қайта тууына себеп болатынын айтады. Бұл білім қабығы, оның ізінде цит күшінің шағылысы көрінетіндей, пракритидің модификациясы болып табылады. Ол білім функциясымен жабдықталған және денемен, органдармен және т.б. өзін-өзі теңестіреді. Виджьянамая коша да Сукшма шарираға жатады және Пранамаякошаға, одан кейін Аннамаякошаға, ал одан бұрын Маномаякошаға енді. Білім органдары мен іс-әрекеттерінің ерекшеліктері бар буддхи – сансараның себебі Вигьянакоша. Ол практи (авидья) нысанында, білім мен іс-әрекет сипаты ретінде, денемен, органдармен және т.б. әрқашан сәйкес келетін, шайтанияның шағылысу күшіне ие. Бұл коша жньянамен жабдықталған, оған ояу және арман күйлері, қуаныш пен қайғы сезімдері тән. Параматманға жақын орналасқан, оның алдануынан сансараға ұшырайтын, виджьянадан тұратын және өзгермейтін, жүректе праналардың жанында жарқырап тұратын бұл атман, орындаушы және ләззат алушы болады. Оның "живабхава экзистенциалдық сипаты", яғни, жандару, митяджнянадан туған алдамшылық болғанда да сақталады. Авидьяның бастауы болмаса да, ол мәңгілік емес.

Анамдамайя қошасы

Анандамая – анандодан немесе бақыттан құралған; ол бес кошаның ең нәзік түрі. Упанишадтарда бұл қабық себептік дене деп те аталады. Терең ұйқыда, сана мен сезімдер тоқтағанда, ол әлі де шектеулі әлем мен өзіңнің арасында тұрады. Анандамая, яғни ең жоғарғы бақыттан тұратын нәрсе, ең ішкі деп есептеледі. Бақыт қабығы әдетте терең ұйқы кезінде толыққанды көрінеді: ал түс көру және ояу күйінде тек ішінара ғана көрініс береді. Анамдамайя коша – шындық, сұлулық, абсолютті бақытты көрсететін Атманның шағылысы. Анандамая коша – соңғы қабат және ол Атманға ең жақын қабат. Бұл авидьяның модификациясы және абсолютті бақыттан тұратын Атманның шағылысы ретінде көрінеді. Ол түссіз терең ұйқыда толыққанды көрінеді. Ол Атман емес, себебі ол упахилермен ("шектеулермен") байланысты және жақсы амалдардың нәтижесінде пайда болған Пракритидің модификациясы.

Маңыздылығы

Атманды тек анатманды жоққа шығару арқылы ғана анықтауға болады. Панчкошалар – атманды жасыратын анатман, осы кошаларды немесе қабықшаларды жүйелі түрде жою қажет. Олардың жойылуы нәтижесінде туындайтын бос кеңістік те жойылуға тиіс. Бес қабықшаны жою және одан туындаған бос кеңістікті жоққа шығару процесінен кейін, қалғаны – Атман; содан кейін ахамкарадан басталатын барлық өзгерістердің болмауы өзінен-өзі куә болады, ал куәлік ететін өзі – Жоғары Өз. Осы бес қабықша атманды немесе "Өзін" қамтиды. Веданта Брахманның бетін жауып тұрған Майя бұлтынан бастап, жалпы энергияны қоса алғанда, оның барлық көп түрлі аспектілерімен жалпы материяға дейін, Стула-бхутаға дейін барлық эманация сатыларынан өту арқылы жалпы ғаламның көрінісі мүмкін екенін түсіндіреді. Бадараяна Панинидің грамматикасына (V. iv.21) назар аудара отырып, аннамая (тағамнан жасалған), пранамая (өмірлік ауадан жасалған) және т.б. сияқты маят жұрнағының "жасалған" деген мағынаны беруден басқа, молшылық пен толықтық сезімін де білдіретінін түсіндіреді, сондықтан Брахман – Ырысқа толы (Анандамая) Өз екені қайта-қайта айтылады.