Кіріспе
Сенегал, Гамбия және Гвинея-Бисауда кездесетін этнос Жола немесе Диола (эндоним: Аджамат) – Сенегал, Гамбия және Гвинея-Бисауда таралған халық. Жолалардың көпшілігі Сенегалдың түкпір-түкпіріне, әсіресе Төменгі Казаманс аймағына шашырап орналасқан кішкентай ауылдарда тұрады. Жола тілінің негізгі диалектісі – фогни – Сенегалдың алты ұлттық тілінің бірі. Олардың экономикасы кем дегенде мың жылдан бері суға тоңғытқан күріш өсіруге негізделген. Бұл жүйе Батыс Африкадағы «аграрлық өркениеттердің» ең маңызды мысалы ретінде сипатталған. Дегенмен, Жолалар, шамамен 14 ғасырда Төменгі Казаманс аймағына келген, бұрынғы Банук халқы мен олардың күріш өсіру дәстүрін қабылдаған. Колониялық кезеңде Жолалар құрғақ ормандарда арахис өсіруді бастады. Жолалардың дәстүрлі діні – анимизм, ол фетишизмге негізделген рәсімдер мен ғұрыптар арқылы көрініс табады. Алайда, жақын орналасқан Мандинка халқының ықпалымен байланысты аймақтардағы Жола халқы ислам дінін қабылдады. Осының салдарынан көптеген Жолалар өз тілінде сөйлей алмайды және жартысынан астамы мұсылман. Кейбіреулері Сонинке Марабут соғысынан кейін ислам дінін қабылдағанмен, олар дәстүрлі ғұрыптарында пальма сырасын қолдануды жалғастырады. Олардың бір Құдайы бар, оны аспан, жаңбыр және жыл сияқты табиғат құбылыстарымен байланыстырады – Емит немесе Ата Емит, яғни «Ғалам кімге тиесілі?» немесе «Ғаламның иесі». Оларда құрметтелген және олармен байланыс жасайтын (бірақ табынбайтын) ырыс-нығметтер мен қасиетті орындар бар. Жола халқы Бакин немесе Энеерти (Мандинка тілінде Джаланг) деп аталатын рухтар өз отбасыларын, ауылдарын және күріш егістіктерін қорғай алады, тіпті ислам мен христиан діндеріне өтуден сақтай алады деп сенеді. Ислам мен христиан діндерінің ықпалына дейін барлық Жолалар жерлеу рәсімін дұрыс сақтауға ерекше мән берді, және бүгін де кейбіреулері осы ғұрыпты сақтайды, себебі олар өлген адамның жаны соңғы мезетіне жетіп, ата-бабаларымен қосыла алады деп сендіреді. Олардың пікірінше, осы қасиетті рәсімдерді орындамаса, жан жаратушы (Ата Амит) мен ата-бабаларының алдына кіре алмайды. Жолалар осы дүниеде ізгілікпен өмір сүруге берік сенді. Егер адам жаман өмір сүрсе, өлгеннен кейін оның жаны жазаланып, төсексіз скитальдық рухқа айналады деп санайды. Жола Касса топтарында осындай рух Холова деп аталады. Бұл скитальдық рух басқа рухтардан құрмет көрмейтін, жалғыз рухқа айналады. Жолалардың кейбір діни мерекелеріне Самай, Кумпо және Ниассе кіреді.
The Jola or Diola (endonym: Ajamat) are an ethnic group found in Senegal, the Gambia, and Guinea Bissau. Most Jola live in small villages scattered throughout Senegal, especially in the Lower Casamance region. The main dialect of the Jola language, Fogni, is one of the six national languages of Senegal. Their economy has been based on wet rice cultivation for at least one thousand years. This system has been characterized "one of the most significant examples of 'agrarian civilizations' in West Africa". However, the Jola probably reached the Lower Casamance region in the 14th century, assimilating the previous Bainuk people and their rice tradition. In colonial times, the Jola began to cultivate peanuts as a cash crop in the drier forests. The traditional religion of the Jola is animism, which is practised through fetishistic rituals and ceremonies. However, the Jola populations living in well connected areas have become Islamized due to the influence of the nearby Mandinka people. As a result, many Jola no longer speak their own language and more than half are now Muslims. Even though some accepted Islam after the Soninke Marabout war, they honour the traditional use of palm wine in their rituals. They have one God that they associate with the natural phenomena like sky, rain, and the year, Emit or Ata Emit, literally, "To Whom Belongs The Universe" or "The Master Owner Of The Universe". They have charms and sacred precincts that they honour and with which they communicate (but do not worship). The Jola people believe that spirits called Bakin or Eneerti (Mandinka Jalang) can protect their families, their villages, and their rice fields; and can even protect them from conversion to Islam and Christianity. Before the influence of Islam and Christianity in their ways of beliefs, all Jolas placed great respect in the proper observation of funeral ceremony, and still today some do, for they are of the belief that it enables the dead person's soul to go to its final destination to join his or her ancestors. It was and still is strongly accepted by those Jolas who still practice their ancestral religion that without performing these funeral sacred rites, the soul is prevented from entering the presence of the creator (Ata Amit), and the ancestors. Jolas believed strongly in living a good humanistic life in this world. They believe that if one lives a bad life in this world, when the person dies the soul of the dead person is punished to become an exile spirit with no bed to lie on. In the Jola Cassa subgroup this exile spirit is called a Holowa. This exile spirit becomes a roaming spirit with no respect from the other spirits. Some Jola religious festivals include the Samay, Kumpo and Niasse.
Мәдениет
Сенегамбия аймағындағы көптеген этностардан өзгеше, жолалардың зергерлік гриоттар, құлдар, дворяндар, былғары өңдеушілер және т.б. сияқты касталық жүйесі жоқ. Олардың қауымдастықтары кеңейтілген туысқандық елді мекендерге негізделген, олар көбінесе тәуелсіз атауларға ие, мысалы, жола карон, жола мломп, жола элиннкин, жола кагинол, жола хулуф, жола жамат, жола жохейт, жола бают, жола брин, жола селеки, жола кабусе, жола живат және жола фони. Жолалар сонымен қатар шебер дәрігерлер болып табылады. Табиғат пен ортаға бейімделу қабілеті оларға музыка, табиғи медицина және, ең бастысы, күріш өсіруді негізге алған өркениет құруға мүмкіндік берді. Олар бұл істі жергілікті құралмен жасалған «каяндо» деп аталатын шаруашылық құралын пайдаланып тиімді жүзеге асырады. Сенегамбия аймағындағы бага, баланта, коньяги сияқты басқа да жергілікті этностар сияқты, жола этносы да осы аймаққа көшіп келген сонинке және мандинка сияқты этностарға қарағанда ауылдық деңгейден асып түсетін саяси жүйені дамыта алмады. Бірақ бұл олардың күрделі саяси жүйе құрағанын білдірмейді. Олардың қоғамдарының теңдікке негізделген сипаты (көптеген қоғамдарда сирек кездеседі), ауылдық ортамен шектелгендігі оларға ұжымдық санаға негізделген саяси жүйені дамытуға мүмкіндік берді, олар оны бастамалау рәсімдері арқылы жүзеге асырды. Бір жағынан, жолалардың ауылдағы саяси жетістігі – социализм. Бұл олардың бакинге деген діни сенімдерімен тығыз байланысты. Мұндай саяси жетістікке қол жеткізу оңай емес, егер оны басқаратын қоғамда әкімшілік және жазалау ережелері болмаса. Жолалар балық аулау, жер жаңғағы өсіру, пальма шарабын ашыту және пальма майын өңдеу сияқты көптеген дәстүрлі экономикалық қызметтермен айналысады: олардың ең қарқынды экономикалық қызметі күріш өсіру, ол олардың дінімен және әлеуметтік ұйымымен тығыз байланысты. Жолалар сонымен қатар Сенегамбия аймағында пальма майын және пальма шарабын өндірушілер. Олар сиыр, шошқа, ешкі, тауық, қой және үйрек өсіреді. Жолалардың қолөнер бұйымдарына себет тоқу, қыштан ыдыс жасау және үй салу кіреді. Жола қоғамында ақсақалдар өте құрметті және олардың құпия күштерге ие екеніне және қоғамдық дәстүрлерді сақтайтынына сенеді. Ауылдарда ақсақалдар кеңесі қауым үшін күнделікті шешімдер қабылдайды және үлкен ықпалға ие. Жола қоғамы патриархалды болғанына қарамастан, көптеген әйелдер қауымда маңызды рөл атқарды және көбінесе ауылдық кеңестердің, діни көшбасшылардың және жер иелерінің құрамына кірді. Әйелдер ылғалды күріш егісінде де маңызды рөл атқарады, олар осы саланың басты өкілдері болды. Жолалар көп әйел алу және қыздардың сүннетін кесу салтын ұстанбайды, бірақ сыртқы ықпал оларды кейбір ауылдарда кең таратты.
Эконтинг
Эконтинг – жола халқының үш ішектік аспабы. Оның ішкі өткізгіші дөңгелек қабақ денелі, ал дыбыс қорабы жарты шар тәрізді кальбаштан және қапталған ешкі терісінен жасалған. Тырнақтар ойлап табылғанға дейін, пальма ағашының тікендері немесе ағаш штырғылар тырнақтардың орнына қолданылған. Ұзын мойнына бекітілген үш ішек қазіргі кезде нейлон балық аулау жібінен жасалады. Бұрын олар пальма ағашының тамырынан (жола тілінде: кухолл ката кубекел) өрілген. Мойын – бамбуктан жасалған таяқ (мандинка тілінде: банг), ол кальбаш арқылы қарсы жаққа өтеді. Дыбыстың шығуы үшін дыбыс қорабында тесік жасалады. Эконтингтің құбыршасы көптеген лютнялар сияқты теріге бекітілмейді. Ол бос, дыбыс қорабының терісінде алға-артқа жылжытылуы мүмкін, және ойнау кезінде ішектердің қысымымен орнында тұрады.
Галлер
Галир – Тьонк Эссилдің жола тайпасына тән, бір ішекті аспап, оның ішегі 1 метрлік қисықтан жасалған, ол ұсақ мангр ағашынан өңделген. Көзге көріне келгенде, ол аңшының садағына ұқсайды. Оны бір қолмен иілгіш жіппен (пальма жапырақтарынан тоқылған) тартып ойнаса, екінші қолмен арканың бір жағын ұстап, бас бармақпен дыбысын реттейді. Арканың екінші ұшы ойнаушының аузында болады, ол ән салады. Арка ішегіндегі әннің дірілі мен иілгіш жіптің соғуы галирдің жағымды әрі ерекше дыбысын тудырады. Жастардың Казаманс пен Гамбиядағы жола тайпаларынан қалаға қоныс аударуы осы дәстүрлі аспапты пайдаланудың күрт азаюына себеп болды.
Тарих
Жолалар Казаманс және Гамбия өзендерінің төменгі ағысындағы алғашқы тұрғындар деп кеңінен саналады. Аймақтағы мегалиттер мен тас шеңберлерді серерлердің немесе жолалардың ата-бабалары салған болуы мүмкін. Шамамен 11 ғасырда, климаттың құрғап кетуіне жауап ретінде, жола шаруалары күріш өсіру үшін пади жүйесін жасады, жаңбыр мен өзен суларын ылғалды маусымда падилерге жинады. Серер және жола халқы ортақ тектілікті мойындайды және бір-бірімен әдемі қарым-қатынаста болады, оны ежелгі ортақ мәдени мұраларымен байланыстырады. Жамбоун мен Агайн туралы аңызға (көне серер және жола аңызы) сәйкес, екі қарындас өздерінің жандарымен бірге қайыққа отырды. Табиғаттың салдарынан Сангомар мүйісінде қайық екіге бөлініп кетті. Оңтүстікке бет алғандар жоланың (Агайн ұрпақтары) ата-бабалары болды, ал солтүстікке бет алғандар серер халқының (Жамбоун ұрпақтары) ата-бабалары болды. Сангомар мүйісі – серерлердің қасиетті орындарының бірі.