Кіріспе
Мұздықтың күрт алға жылжуы мүмкін болатын құбылыс. Мұздықтардың күрт жылжуы – бұл мұздықтың қалыпты жылдамдығынан 100 еседей жылдам қозғалып, күрт алға жылжуымен сипатталатын қысқа мерзімді оқиға. Мұндай мұздықтар бірнеше аймақтарда шоғырланған. Каракөрум, Памир таулары, Шпицберген, Канаданың Арктикалық аралдары, Аляска және Исландияда мұздықтардың жоғары концентрациясы байқалады, алайда жалпы есеп бойынша әлемдегі барлық мұздықтардың тек бір пайызы ғана күрт жылжуға ұшырайды. Кейбір мұздықтарда жылжулар 15-тен 100-ге дейін немесе одан да көп болатын, салыстырмалы түрде тұрақты циклдармен қайталанып отырады. Ал басқа мұздықтарда жылжулардың пайда болуын болжау мүмкін емес. Дегенмен, кейбір мұздықтарда екі жылжудың арасындағы тоқтау және жиналу кезеңі әдетте 10-нан 200 жылға дейін созылады және бұл тыныш фаза деп аталады. Осы кезеңде мұздықтың жылдамдығы күрт төмендейді және мұздықтар айтарлықтай кері шегінуі мүмкін.
Glacial surges are short lived events where a glacier can advance substantially, moving at velocities up to 100 times faster than normal. Surging glaciers cluster around a few areas. High concentrations of surging glaciers occur in the Karakoram, Pamir Mountains, Svalbard, the Canadian Arctic islands, Alaska and Iceland, although overall it is estimated that only one percent of all the world's glaciers ever surge. In some glaciers, surges can occur in fairly regular cycles, with 15 to 100 or more surge events per year. In other glaciers, surging remains unpredictable. In some glaciers, however, the period of stagnation and build up between two surges typically lasts 10 to 200 years and is called the quiescent phase. During this period the velocities of the glacier are significantly lower, and the glaciers can retreat substantially.
Түрлері
Мұздықтардың қозғалысы қозғалыс сипатына қарай екі түрге бөлінеді. Аляскадағы мұздықтар кенеттен басталатын, өте жоғары максималды ағыс жылдамдығымен (күн сайын ондаған метр) және кенеттен тоқтатылатын, көбінесе жиналған судың төгілуімен жүзеге асатын қозғалыстарды көрсетеді. Бұлар аляскалық типтегі қозғалыстар деп аталады және олардың гидрологиялық түрде бақыланатыны болжанады. Свалбардтағы мұздықтардың қозғалысы көбінесе өзгеше сипатта болады. Свалбардтағы қозғалыстар әдетте, жылдамдық арту фазасымен баяу басталады, содан кейін аляскалық қозғалыстарға қарағанда әдетте баяу (күн сайын төрт немесе бес метрге дейін) максималды жылдамдыққа жетеді, ал тыныш күйге оралуы жылдарға созылуы мүмкін. Белсенді немесе қозғалыс кезеңінде лакуналар және медиандық мореналар деп аталатын шұңқырлар сияқты ерекшеліктер байқалады.
Оқиғалар мысалы
Норвегияның Арктика аймағындағы Свальбард архипелагында жүздеген мұздықтар бар. Свальбардтың 60 пайыздан астамы мұздықтармен жабылып, олардың жүздегені күрт өсуі байқалған.
Себептер
Мұздықтардың күрт өсуінің себептерін түсіндіретін көптеген теориялар бар.
Гидрологиялық бақылау
Мұздықтың түбіне еріген судың келуі толқындарға себеп болуы мүмкін. Еріген су мұздық мұзының ағысына кедергі келтіретін сүргіш күштерді азайтуда маңызды рөл атқарады. Жатырдағы судың таралуы мен қысымы мұздықтың жылдамдығын, демек массалық тепе-теңдігін реттейді. Еріген су бірнеше көзден түсуі мүмкін, оның ішінде мұз үстіндегі көлдер, жатырдың геотермалдық жылуы, мұздыққа жылудың өткізілуі және жасырын жылу алмасуы бар. Жатырдағы жылдамдық пен сүргіш арасында оң кері байланыс бар: жылдамдық жоғарылаған сайын, сүргіштен туындаған жылу көбейеді де, осыдан еріген су көбейеді. Сонымен қатар, ағын жылдамдығының артуы жарықтардың пайда болуын күшейтеді, бұл еріген судың жатырға жылдам таралуына қолайлы жағдай жасайды. Дегенмен, Хамфри мұздың баяулауы мен мұздықтың ішіндегі судың шығарылуы арасында нақты корреляцияны анықтамады. Масса белгілі бір шегіне жеткенде, жатырдың еруі басталады деп болжануда. Бұл мұздықты жатырдан "көтеріп", сүргіш күшін азайтады.