Кіріспе

1773 жылы ауыл түрлі тілдерде, оның ішінде латын (Sancta Crux), венгр (Szent Kereszt), неміс (Heiligs Creütz) немесе словак (Swaty Kriss) тілдерінде «Қасиетті Крест» деп аталды. Тілдік дамудың шағын әсеріне қарамастан, 1808 жылы да ұқсас атаулар тіркелді. 1873 жылы венгр тілінде Barsszentkereszt атауы қолданылды, бірақ 19 және 20 ғасырлардың тоғысында Garamszentkereszt (аудармасы: Хрон өзеніндегі Қасиетті Крест) болып өзгерді. Бірінші Чехословакия Республикасы құрылғаннан кейін, елді мекен словак тілінде Svätý Kríž nad Hronom деп аталды, бұл бұрынғы венгр атауын қайталады. Дегенмен, тарихи тұрғыдан қарағанда, Керестур атауы 20 ғасырдың басында Земплинска Теплицада қолданылды. 1953 жылдың мамырында алюминий өндірісі мен металлургия дамығанда, бұл елді мекеннің өміріне және атына әсер етті. Чехословакия Социалистік Республикасының дінге қарсы көзқарастарымен байланысты, атау қазіргі Žiar nad Hronom нұсқасына өзгертілді, яғни «Хрон өзеніндегі Жарқын».

География

Ол Жиар алқабында, Хрон өзенінің жағасында, Банска-Быстрицадан шамамен 40 км және Братиславадан 170 км қашықтықта орналасқан. Басты елді мекеннен өзге, қала құрамына екі қосылған аудан кіреді: Хорне Опатовце (1969 жылдан бері сөнген ауыл) және 1971 жылы қалаға қосылған Шашовское Подхрадие, қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан. Қала Жиар-над-Хроном ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Жылдық орташа температура 8 °C, жиі жауын-шашын жауады.

Ең ерте қоныстану

Кельт тайпалары бұл аймақта қоныстанған, мұны 6 ғасырға дейінгі маңызды археологиялық жаңалыстар растайды. 10 ғасырдан бастап, жергілікті тұрғындардың көп бөлігі славян тілінде сөйлеген, ал кельт мәдениеті мен елді мекендері ысырып қалды.

Орта ғасырлар

Алғашқы жазба 1075 жылға дейін датыланады, осы жылы Венгрия королі Геза I-нің жарлығымен Хронски-Бенядик бенедиктиндер аббаттығы құрылды. 1246 жылдың 4 ақпанында жер иесі және Эстергом архиепископы Степан I Банкса елді мекеннің мәртебесін көтеріп, айналасындағы ауылдарды оның билігіне бағындырып, тұрғындарына қосымша құқықтар берді. Елді мекен Шашов қамалының басқаруына бағындырылды. Сол кезде ауыл кішкентай қалаға айналып, сауданың өркендеуі мен сауда гильдияларының пайда болуына байланысты аймақтың әкімшілік және мәдени орталығы ретінде танылды.

Орта ғасырдың соңы және қазіргі заманның басында

Келесі кезең, XVI ғасырға дейін, тігіншілер немесе аяқ киім жасаушылар сияқты гильдиялардың гүлденуіне куә болды. 1631 жылы шато (манор үйі) салынды және қаланың ерекше белгісіне айналды, бұл бұрынғы құрылыстың негізінде, кардинал Петер Пазманидің бұйрығымен салынған еді. Кейіннен ол Эстергом архиепискобының жазғы резиденциясы болды. Манор түрлі толқулар мен көтерілістерге байланысты бірнеше рет жаңартылды. Осы аймақтағы көтерілістердің бірі – 1621 жылға дейін созылған Габсбургтерге қарсы көтерілістердің кешіккен салдары болды. Көтеріліс басылғаннан кейін, Габсбург әскері жергілікті халықты алаңдатқан Осман әскерлерінен қорғау үшін аймақта қалды. Османдықтар, ақырында, Банска Штиавницаны оңтүстікке қарай 25 шақырым жерде жаулап алудан бас тартысты. 17 ғасырдың соңы да жергілікті халық үшін оңай болған жоқ, өйткені аймақ Италиядан бастау алған үздірілмейтін қарулы қақтығыстар мен обадан зардап шекті. Қақтығыстар кезінде қала мен көтерілісшілердің орталығы болған Шашов қамалы қоршалып алынды және басып алынды. Аймақ оқиғалардан ауыр зардап шекті және экономикасын жаңартқандықтан, ұзақ уақыт бойы қалпына келді. Қала 1690 жылы жәрмеңкелер өткізуге құқық алды. Банска-Быстрица епархиясы құрылғаннан кейін және жаңартылғаннан кейін, шато епископтың резиденциясы мен өкілдік ғимаратына айналды. 19 ғасырда Штефан Мойсес осы жерде тұрды.

20 ғасыр

1923 жылы қала аудан орталығына айналды. Аудан Кремница мен Новая Банядағы аудандар арасында бөлінді. Бұл Чехословакия Социалистік Республикасының әкімшілік реформасының нәтижесінде болды. 1960 жылы қала аудан орталығы мәртебесін қайта алды және 1993 жылы Словакия тәуелсіздік алғаннан кейін сақтап қалды. 1996 жылдан кейін қаланың маңызы төмендеді, өйткені Жарновица және Новая Баня қалалары мен жақын маңдағы ауылдар, бұрын ауданның бір бөлігі болған, екі тәуелсіз әкімшілік округ орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала 1945 жылға дейін неміс әскері тарапынан басылып алынды, содан кейін оны алға жылжыған Кеңес Армиясы азат етті. Қала мен айналасындағы аймақтар Словакия Ұлттық көтерілісінің партизандық күрескерлерінің ірі орталықтары болды. Қаладағы маңызды әлеуметтік-экономикалық өсім 1953 жылы «Словакия Ұлттық көтерілісі зауыты» (Závody Slovenského národného povstania) деген атпен құрылған алюминий зауытының дамуымен басталды. Бұл қалада жұмыс орындарының артуына әкелді. Өнеркәсіптік даму негізінен ауылды немесе шағын қаланы қалаға айналдырды, мектептер мен тұрғын үйлер салуға, стандартты тұрғын үйлер мен жеке құрылыстарға мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, қала өзін-өзі қамтамасыз ететіндей болды. 1969 және 1991 жылдар аралығында қала жақын орналасқан Лютюла және Ладомерска Виеска ауылдарын қосып алды, қазір бұл ауылдар тәуелсіз. Шашовске Подхрадие және сол кезеңде қосылған Хорне Опатовце қираған ауылы қала құрамында қала береді. 2021 жылы муниципалитет коммуналдық қалдықтардың 53,14% қайта өңдеді.

Экономика

Негізгі жұмыс беруші – Nemak Slovakia компаниясы, Nemak Group мүшесі, көлік құралдары үшін алюминийден жасалған қуат жүйесінің бөлшектерін өндіретін әлемдегі ең ірі компания, сондай-ақ Slovalco металлургиялық зауыты, бұрын "Словакия ұлттық көтерілісі зауыттары" (Závody Slovenského národného povstania) деп аталған, ол 1950 жылдары салынған.

Денсаулық сақтау

Жар-над-Гроном қаласындағы ауруханасы – Penta Investments компаниясына тиесілі Svet zdravia, a. s аймақтық ауруханалар желісінің құрамына кіреді.

Көрнекті орындар

Шашов қамалы – Хрон шатқалын күзеткен 13 ғасырдың бірінші жартысына жататын готикалық қамалының қиратылысы. Ол қаланың Шашовское Подградие бөлігінде орналасқан. Алғашқы жазба деректері 1253 жылға дейін барады. 14 ғасырда қамал патшалық қамалға айналды. 17 ғасырда қамалдың бірнеше иесі болды. Оны Эмерик Тёкёлидің Габсбургтерге қарсы Курук әскерлері басып алды, бірақ кейін императорлық әскер қайтарып алды. Маңызы төмендеп, көптеген құлауларға ұшырағандықтан, 18 ғасырда қамал тасталып кетті. Қасиетті Кресттің Көтерілуіне арналған Рим-католик шіркеуі – екі мұнарасы және тікбұрышты пресвитериі бар, бір кемелі классикалық шіркеу. Ол Банска-Быстрица епископы Габриэль Зердахелидің бастамасымен ескі құрылыстың үстіне салынды. Фасадта Тоскана бағаналарынан тұратын портик орналасқан, оның үстінде епископ Зердахелидің гербі бейнеленген үшбұрышты тимпан бар. Бөлшекті төбешік латынша жазумен әсемделген: "Fugite partes adversae" ("Барлық жаман күштер, кетіңдер!", – әулие Антоний Падуанскийдің экзорцизм дұғасынан алынған). Мұнаралар піллерлермен қапталған және шатырмен жабылған. Шіркеудің астындағы криптада Штефан Мойсес пен Михал Храстектің қалдықтары сақталған. Хорне-Опатовцедегі Әулие Лаврентий Рим-католик шіркеуі – көпбұрышты пресвитериі және алынған мұнарасы бар тарихи готикалық құрылыс, ол 1710-1711 жылдар аралығында, 1777 жылы және соңында 1911 жылы қайта жаңартылды, нәтижесінде жаңа-римдік элементтер қосылды. Фасад фриздермен, тірек бағаналармен және шамбраналармен безендірілген. Мұнараның үстінде пирамида тәрізді қалқан орналасқан. Епископ сарайы – екі бұрыштық мұнарасы бар, төрт қанатты, үш қабатты ғимарат, ол кеш Ренессанс және Барокко дәуірінен, 1631 жылдан бастап салынған. Ол ортағасырлық негіздің үстіне салынған. Соңғы маңызды қайта құру 1850-1869 жылдар аралығында жүргізілді, осы кезде жоғарғы қабат салынды. Сарайдың қасбеті шамбраналь терезелерімен және терезе жиектерімен әсемделген. Сарай 18 ғасырдың екінші жартысында салынған парктің жанында орналасқан.

Хорне-Опатовцедегі жергілікті тұрғындардың кездесуі

Хорне-Опатовце ауылы Жиар-над-Хрономдағы алюминий зауыты салынысынан кейін күрделі кезеңді бастан өткерді. Зауыт ауылдың тікелей жанында орналасқан еді. Өндіріс басталғанда, елді мекендегі тұрмысқа жеткілікті технологиялық стандарттар мен процестер болмады. Аймақтағы жануарлар жойыла бастады және халық денсаулығы нашарлады. Ауылды үнемі жақын маңдағы зауыттың мұржаларынан шыққан ұсақ күл жауып тұрды. 1969 жылы үкімет бұл ауылды тарату туралы жарлық шығарды. Бастапқы тұрғындардың көп бөлігі сол кезде кеңейіп жатқан Жиар-над-Хроном қаласына, сондай-ақ жақын орналасқан Хлиник-над-Хроном ауылына, немесе елдің басқа да ірі қалаларына көшіп кетті. Ауылдың түпкі тұрғындары мен олардың туыстары әр жыл сайын ауылдағы Сент-Лоуренс шіркеуінде бас қосып, өздерінің туған жерін еске алады.

Жиар жәрмеңкесі

Жиар жармогы (тарихи атауы - Святокрижский жармок) – қазан айында жыл сайын өткізілетін шара. Бұл елдің қалаларында және кенттерінде тарихи түрде ұйымдастырылып келген сауда жәрмеңкелері дәстүрінің жалғасы болып табылады, онда шеберлер, қолөнершілер және басқа да зергерлер өнімдерімен сауда жасаған. Бұл жармоқ Словакиядағы ең танымал жәрмеңкелердің бірі болған. Қазіргі кезде ол көңіл көтеру, ойын-сауықтар, музыкалық өнер көрсетулер, дәстүрлі тағамдар мен ойын орындарымен танымал. 2023 жылы шараға қала мен көршілес аймақтардан шамамен 20 мың адам, 350 сатушы және 80 тамақ және сусын сатушы келді.

Қалалық топ

Биылғы мәусімде (Словакияда мәусім әдетте Epiphany күнінен басталып, Күл жексенбісіне дейін созылады), муниципалитет қалалық кеш (City ball) ұйымдастырады. Ол азаматтардың, сондай-ақ отандық және шетелдік мәдени, әлеуметтік және кәсіби салалардағы тұлғалардың қарым-қатынасын жақсартуға мүмкіндік береді. Кешке қатысушылар саны жоғары болып, олардың пікірлері де жағымды.

Қалалық фестиваль

City Fest – жыл сайынғы бір күндік жазғы фестиваль, ол Штефан Мойсес саябағында өтеді. Әдетте тамыз айында ұйымдастырылады. Оған қаладан, аймақтан және одан тыс жерлерден көптеген адам келеді. Жыл сайын Словакия және Чехияның жетекші поп-музыка орындаушылары өнер көрсетеді. Көбінесе, таңертең балаларға арналған артистер, түстен кейін жергілікті және аймақтық музыканттар, ал кешкі уақытта басты жұлдыздар өнер көрсетеді.

Көлік

Қала R1 тас жолымен қиылысады, оның Šášovské Podhradie жанында шығу орны бар. I/9 жолы Привидзаға дейін созылады. R2 тас жолы транзиттік мақсатта қолданылады, қаладан өтіп, I/9 және R1 тас жолдарымен жалғасады. R2 тас жолының қажеттілігі қазіргі заманғы көлік ағынына қалалық жолдардың жеткіліксіз сыйымдылығымен байланысты. Тас жол желісіне қосылуы және географиялық орналасуы Žiar nad Hronom қаласын маңызды торапқа айналдырады. I/65 жолы Хорне-Опатовце және көршілес Ладомерска-Вьеска ауылынан өтеді.

Қоғамдық көліктер

Қаладағы қоғамдық көлік оның мөлшері мен халқына сай келеді, және толығымен автобустардан тұрады. Таңертең және кешке қатынайтын автобустардың саны көбірек. Оның екі маңызды міндеті бар: қаланың оңтүстігіндегі индустриалды парке қатынайтын жұмыскерлерді тасымалдау және балаларды мектепке жеткізу мен алу. Бұған қоса, ол жақын орналасқан Лутила және Ладомерска Виеска ауылдарының халқына да қызмет етеді.

Пойыз

Новые Замки – Зволен темір жолы қаладан өтеді, Братиславаға және Кошицеге саяхаттауға мүмкіндік береді. Пойыз станциясы 1950-ші жылдары SNP зауытының салынуымен маңыздырақ аталды, себебі темір жол шикізат әкелудің және дайын өнімді жіберудің басты жолы болды.

Экономика

ХХ ғасырдың басында қала – Жиар алқабының егістіктерін өңдеген ауыл шаруашылығына негіделген елді мекен болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалада Чехословакиядағы жалғыз алюминий зауыты (ZSNP) салынды, 1953 жылы өндіріс басталып, мыңдаған жұмыс орны құрылды. Зауыт қаланың индустриалды қалаға айналуының базасы болды. Алюминий зауытының дамуымен ішкі миграцияға қолдау көрсетіліп, халық саны арта түсті. 2002 жылы SNP зауыты жекешелендірілді, Penta компаниясы акциялардың 40 пайызынан астамын сатып алды. Зауыттың ескі бөліктерінің бір бөлігі қазір пайдаланылмайды. Өнеркәсіптік парк қазір бірнеше жеке компанияға үй иесі болып табылады.