Кіріспе

Банска Штиавница ( ; Ше́мниц; Сельме́цбаня (Сельме́ц), ) – Словакияның орталық бөлігінде, ежелгі жанартаудың күлкісінен пайда болған алып кальдераның ішінде орналасқан қала. Өлшеміне қарай бұл кальдера Штиавница таулары деп аталады. Банска Штиавницаның халқы 10 000-нан асады. Бұл толық сақталған ортағасырлық қала. Тарихи маңызы бар екендігі үшін, қала және оның төңірегі 1993 жылдың 11 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Банска Штиавницаның тағдыры оның мол күміс кендерін игерумен тығыз байланысты. Қазбалардан алынған мәліметтерге сүйенсек, бұл жерде неолит дәуірінде адамдар қоныстанған. Алғашқы кен орталығын біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда кельттер құрған. Бұл жерде, мүмкін, кельт тайпасы – котиндер тұрған. Рим авторлары қазіргі Словакияның орталық өңірінде өмір сүрген котиндердің кен өндіру қызметін айтқан, олар Маркоман соғыстары кезінде Рим тарапынан Паннонияға жер аударылғанға дейін өмір сүрген. Бұл жерге ерте венгрлер де қоныстанған, ал 10 және 11 ғасырларда мұнда ескі венгр бекінісі орналасқан. 1156 жылы бұл жер “терра баненсиум” (кеншілердің жері) деп аталған. Жергілікті славян халқы аңғардағы елді мекенге “Штиавница” (қышқыл ағыс) деген ат берген, ал төбедегі елді мекен (Лиготава-Хора немесе Гланценберг – жылтыр тау) “Баня” (кен) деп аталған. “Шевнызбана” атауы алғаш рет 1255 жылы тіркелген. 13 ғасырда келген шебер неміс қоныс салушылары жергілікті славян халқына қосылды. Олар жергілікті атауды неміс тілінде “Шемниц” деп бейімдеді. Банска Штиавница 1238 жылы Венгрия Корольдігінің алғашқы қалаларының бірі ретінде патшалық қала мәртебесін алды. Жоғарғы және соңғы орта ғасырларда қала Венгрия Корольдігінің күміс пен алтынның негізгі өндірушісі болды. Осман соғыстары кезінде түріктер Жоғарғы Венгриядағы бай кен қалаларын (Банска Штиавница, Банска Бистрица және Кремница) жаулап алуға күш салды. Бұл жаңа қауіп Банска Штиавницаны 16 ғасырда екі қамалмен қоса, қуатты бекіністер салуға итермеледі. Елдегі протестанттық реформацияның маңызды орталықтарының бірі ретінде қала Банска Бела, Банска Бистрица, Кремница, Любиетова, Нова Баня және Пуканец қалаларымен бірге “Жеті кен қаласының лигасына” кірді. Қала сонымен қатар кен өнеркәсібіндегі жаңалықтардың жетекші орталығы болды. 1627 жылы бұл жердегі кенде әлемдегі алғашқы ретлердің бірінде оқ-дәрі қолданылды (Франция, Ле Тилодан кейін). Су тасқынынан кенді құтқару үшін 18 ғасырда жергілікті ғалымдар Йозеф Карол Хелл, Максимилиан Хелл және Самуэль Миковини су қоймалары мен арналар жүйесін – тәжіктерді жобалап, салған. Тәжіктер кендерді жабылудан сақтап қана қоймай, индустрияландырудың алғашқы кезеңінде энергиямен қамтамасыз етті. 1735 жылы Самуэль Миковини құрған Тау-кен академиясы Венгрия Корольдігінің алғашқы тау-кен мектебі болды. 1763 жылдан бастап Венадағы Хофкаммер королева Мария Терезияның қолдауымен мектепті Тау-кен академиясына айналдырды. 1807 жылы император Франц I-нің шешімімен Орман институты құрылды; 1848 жылы мектептің атауы “дүниедегі алғашқы техникалық университет” – Тау-кен және орман академиясы болып өзгертілді. 1919 жылы Чехословакия құрылғаннан кейін академия Венгрияның Сопронына көшірілді. Академияның студенттік дәстүрлері оның мұрагерлерінде, Мишкольц университеті мен Братиславадағы Словакия Технология университетінде, сондай-ақ Сопрон, Секешфехервар және Дунауйваростағы колледждерде әлі де сақталуда. 1782 жылы Банска Штиавница Венгрия Корольдігінің үшінші ірі қаласы болды (23 192 немесе қала маңымен бірге 40 000 тұрғыны), Пожонь (қазіргі Братислава) және Дебреценнен кейін. Бірақ қаланың дамуы 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап біртіндеп төмендеген кен өндіру қызметімен тығыз байланысты болды. Қазіргі уақытта Банска Штиавница өзінің бай тарихи мұрасының арқасында демалыс пен туризмнің маңызды орталығы болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Банска Штиавницаны 7 наурызда 1945 жылы 53-ші армияның совет әскерлері басып алды.

Көрнекті орындар

Қаланың орталығы – тарихи Троица алаңы, оның биіктігінде ескерткіш оба бағанасы орналасқан. Алаңда мәдени шаралар жиі өткізіледі, сондай-ақ минералогиялық мұражай да бар. Екі қамал, «ескі» (Словакия: Starý zámok) және «жаңа» (Словакия: Nový zámok) музейлерге айналдырылған. Ашық аспан астындағы тау-кен мұражайы XVII ғасырдан бастап қазылған кен орындарына ұзақ экскурсия ұсынады. Келушілерге саяхат барысында қолдануға қап, плащ және шамдар беріледі. Егер бұл туралы алдын ала өтініш берілсе, ағылшын, неміс немесе венгр тілінде сөйлейтін гид алуға болады. Халыққа ашық тағы бір көне шахта (Словакия: Glanzenberg) одан да көне. Қала орталығының астында орналасқан бұл шахтаға Император Жозеф II-ден Монаконың Альберт принціне дейін көптеген танымал адамдар келген. Қаланың төңірегін ежелгі, жасанды тау-кен су қоймалары – тајхилер қоршап тұр. 15-18 ғасырларда дамып келе жатқан тау-кен өнеркәсібі үшін 60 су қоймасы салынды. Олар ұзын каналдар желісімен байланысқан. Бұл ерекше тарихи ескерткіштер қазір көбінесе демалыс үшін пайдаланылады.

Шіркеулер

Қасиетті Екатерина шіркеуі Кальвария Банска Штиавницадағы Остри-Врч тауының жанындағы шіркеулер мен шапкіштар кешені. Бұл кешен он сегізінші ғасырда иезуиттермен салынған.

Демография

Банска Штиавницада 10 674 адам тұрады (2005 жылғы 31 желтоқсанға дейін). 2001 жылғы халық санауы бойынша, тұрғындардың 93,9% словактар, ал 2% - рома халқы. Көптеген адамдар Карпат немістерінің ұрпақтары, олар қаланың орта ғасырлық тарихында өте маңызды рөл атқарды. Дін бойынша бөлініс: 65% - рим католиктері, 18,9% - дінге жатпайтын адамдар, және 7,6% - лютерандар.