Кіріспе

Көркемдік араласу түрі

Көркемдік интервенция – бұрыннан бар өнер туындысымен, көрерменмен, орынмен/кеңістікпен немесе жағдаймен өзара әрекеттесу. Ол концептуалды өнер санатына жатады және көбінесе орындаушылық өнердің бір түрі болып табылады. Ол Letterist International, Situationist International, Веналық әрекетшілер, Дада қозғалысы және Нео-Дадаистермен байланысты. Соңғы кезде интервенциялық өнер партизандық өнер, көше өнері және Stuckists-тердің қарсы тұратын өнер туындыларын қабылдауын өзгерту үшін, сондай-ақ қолданыстағы интервенцияларға қарсы наразылық білдіру үшін кеңінен қолданылды. Интервенция сонымен қатар өнер және өнер әлемінен тыс жағдайға еніп, ондағы қолданыстағы жағдайларды өзгертуге тырысатын әрекеттерді де қамтиды. Мысалы, интервенциялық өнер экономикалық немесе саяси жағдайды өзгертуге тырысуы мүмкін, немесе адамдарға бұрын белгісіз болған жағдайды түсіндіруге ұмтылуы мүмкін. Осы мақсаттар интервенциялық өнердің қажетті түрде жұртшылыққа жүгінуін және онымен байланысқа түсуін білдіретіндіктен, кейбір суретшілер өз жұмыстарын "қоғамдық интервенциялар" деп атайды. Интервенцияның өзіндік сипатында бұзушылыққа ұқсас болғанымен, қазір ол өнердің заңды түрі ретінде қабылданады және көбінесе өнер туындысы, көрермен немесе араласуға тиіс орын/кеңістік бойынша билік өкілдерінің қолдауымен орындалады. Дегенмен, мақұлданбаған (яғни заңсыз) интервенциялар жиі кездеседі және өнер мен вандализм арасындағы шекара туралы пікірталас тудырады. Анықтамасы бойынша, бұл ертерек туындыға, оның тақырыбына немесе белгілі бір көрерменнің күтуіне қатысты сын немесе кемінде түсініктеме болып табылады, және бұл функцияны толыққанды орындау мүмкіндігі бір жақты болғанда жоғарылайды, бірақ мұндай жағдайларда билік оны вандализм деп санамаса, өнер емес, қарсылық ретінде қарауы мүмкін.

Шығу тегі

Интервенциялық өнер жеке адамның немесе топтың материализмнен соғысқа дейінгі әлеуметтік мәселелерге қатысты этикалық әрекет жасауға жеткілікті сенімділігі болғанда туындайды. Оның өнер тарихындағы бастаулары Леонардо да Винчидің «Материалдық иеліктің бұлтты ағыны» сияқты туындыларында көрінеді, онда суретші материалистік жағдайға қарсы тұрады. Гойяның 1812–15 жылдардағы «Қара гравюралары» соғыстың нағыз зұлматтарының куәлігін көрсетеді. Екі мысал да жанқиялықтың өнерін бейнелейді. Бұл туындылар өмірлік күнкөрісі үшін билеуші топтың демеуіне тәуелді болған суретшілер жасаған, сондықтан екеуі де тек қана суретшінің өлімінен кейін ғана жарияланды. Сондай-ақ Курт Швиттердің «Мерц» сияқты коллаждардың қолданылуы да бар. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында интервенциялық суретшілер нарыққа бағытталған өнерден алысып, шын дүниеге қайта оралды; «суретшілер белсенді болуы керек, бөлмедегі пілдерді қоршауға ұмтылуы керек».

Рұқсат етілген

Көптеген өнерлік араласулар тиісті шақырулар мен келісімдер алынған жағдайларда жүзеге асырылады.

Детройт Монаға барады КАБУМ!, 2002

2002 жылы Детройттегі Жаңа өнер мұражайы kaBoom! атты көрмені ұйымдастырды, онда "Көрме бойынша мұражай келушілері көркем туындыларды қиратып, лақтырып, тастап, кесуге шақырылады" деп хабарланды. Рұқсат етілген араласудың қаншалықты шектен шығуы мүмкін екенін осы көрме көрсетті. Көрме екі айға жоспарланған, бірақ алғашқы түнінің соңында келушілер оны толығымен қиратты: "Олар тіректері мен қабырға сөрелерін де қиратты", - деп мұражай қызметкері сенімсіздікпен мойын бұрды. Оқшауланған галереяларда өрттер қойылды, ал бір экспонатқа арналған шар тізбегінен алынып, оның орнына боулинг добы ретінде пайдаланылды, нәтижесінде бір қондырғы және қабырғаның бұрышы қирады. "Адамды таң қалдыратыны, бұл керемет сәттілікке жетті", - деді MONA директоры Джеф Буржо ертесіне таңда, қираған қалдықтардың арасынан өте келе. Бұл дадаистердің дәстүрін жалғастырады. Олардың бір көрмесінде келушілерге экспонаттарды балтамен қиратуға рұқсат етілді.

Ескі шеберлерді кері асып қою, 2004

Көбінесе мекемедегі рұқсат етілген өнерге араласу, қазіргі коллекцияға ешқандай зиян келтірмеу үшін ең жоғары сақтықпен жасалады. 2004 жылы Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласындағы Ескі қала үйі 17 ғасырға тән голланд суретшілерінің еңбестерінен тұратын Михаэлис коллекциясын қабырғаға қаратып іліп қойды. Куратор Эндрю Лампрехт «Flip» деп аталған көрменің «галереяға келген адамдарды өнер және оның мұрасы туралы бұрынғы түсініктерін қайта қарастыруға мәжбүр ететінін» айтты. Мұндай процесте мақсатты білу маңызды, себебі бұл туындыны сақтау туралы мәлімдегенде, одан гөрі өнер туындысы ретінде жарияланғанда әлдеқайда басқаша қабылданады. Дегенмен, осы жағдайда Лампрехттің мақсаты туралы түсініксіздік болды, өйткені ол «Мен тарихқа қатысты сұрақтар қоямын» десе де, бірге стандартты «білім беру» түсіндірмесін қосты: «Суреттердің арт жағында әдетте көпшілыққа көрінбейтін, жылдар бойы әртүрлі коллекционерлердің жазбаларынан бастап, кенепті сақтауға жасалған бұрынғы тырысқандарға дейін көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер ашылды», осылайша оның әрекеттерінің қарсыласушылық әсерін азайтады.

Лорд Нейпир қызыл бояумен, 2004 жыл

Қажетті рұқсатты алу үшін елеулі күш-жігер жұмсалды, рұқсат етілген өнерлік араласу – бұл Батыс Лондонның Куинс-гейтте орналасқан Магдаланың Лорд Нейпьер ескерткішін қызыл желім таспамен орау. Бұл жұмысты Корольдік өнер колледжінің (RCA) студенті Элеонора Агуари өзінің дипломдық жұмысы үшін жасады. Оған жасырын әрекет жасауды ойлаған ба деген сұраққа ол: «Жоқ, бұл менің стилім емес, мен институттарға қарсы тұруды жақсы көремін» деп жауап берді. Мұны істеу үшін оған RCA ректорынан, профессордан, Виктория және Альберт мұражайының және RCA консервация бөлімінің рұқсат хаттары, қола сынақтары, мұрағат лицензиясы, шығын өтеуіне сақтандыру және ағылшын мұрасы (ескерткіштің иесі), Вестминстер қаласы, екі ауданнан (Челси мен Кенсингтон, олардың шекарасы жылқының ұзындығын бөледі) және қазіргі Лорд Нейперден рұқсат алу қажет болды. Содан кейін 4 адам 4 күн бойы жұмыс істеп, жабысқақ пленка қабаты мен шамамен 80 рулон қызыл желім таспаны жапсырды. Агуари оны «қозғалыс ортасында, бірақ әдемі ескерткішпен жалғыз болған дзендік әрекет» деп сипаттады, сондай-ақ «ескерткіштегі әрбір бөлшек өте жақсы жасалған, қалыптыдан сәл үлкен» деп атап өтті. «Әскери өткенді немесе империализмді бейнелейтін ескерткіштерді өткеннің тақырыптарын көрінеу ету үшін жабу керек» деді ол. Агуари телефон қоңырауын алды: «Саатчи сізбен сөйлескісі келеді», бірақ кездесуге келгенде ол Чарльз Саатчи емес, Саатчи & Саатчи жарнама агенттігінің Майкл Мозинскимен сөйлесіп қалды. Ол оның идеясы «консерваторлық жарнамалық кампанияға» жарамды деп ойлады және одан жедел жәрдем көлігін қызыл таспамен орауын сұрады. Ол ұсыныстан бас тартты. Оның ресми рұқсаты болғанына қарамастан, бұл әрекет баспасөз арқылы қырқыс пікір тудырды, соның ішінде Рейтерс агенттігінің суреті Пакистанның Daily Times газетінде жарияланды.

Пол Кунихолм Солтүстік мұралар мұражайында, 2013 жыл

Пол Кунихолм 2013 жылы Нордикалық мұра мұражайы ұсынған, оның арғы атасы Джон Эмиль Кунихолмның биік тоқыма өнерімен денеге кигізілетін болат және тоқыма мүсіндерін үйлестірді. Бұл оқиға Сиэтл өнер мұражайы, Тайбэй (Тайвань), Нью-Йорк қаласының Орталық паркі және Швециядағы Йончепинг муниципалитеті сияқты жерлерде бірнеше рет қайталанды.

Заңсыз

Кейбір суретшілер дәстүрлі көзқарасқа қарсы тұрып, рұқсат алуға тырыспайды, немесе мүмкін, ала алмайды, бірақ бәлігі де өз ниеттерін іске асырып, ережелерді бұзады – оған ресми органдардың түрлі деңгейдегі реакциялары болады.

Бір мезгілде, 1983

1983 жылдан бері Эберхард Босслет Канар аралдарында "Қайта құру және жанама әсерлер" деп аталатын, нақты орынға арналған сыртқы интервенцияларды жүзеге асырып келеді.

Қара қой, 1994 жыл

1994 жылы Дэмиен Хирст Лондонның Серпентин галереясында "Кейбіреулер ақымақ болып кетті, кейбіреулер қашып кетті" атты көрмені ұйымдастырды, онда оның "Топтан алыс" атты туындысы – формальдегидтің ыдысында жатқан ішегі алынған қой да болды. Сұхбаттың бірінде Хирст өзінің туындысы туралы адамдардың не ойлайтынының маңызды еместігін, "тек олар қызығушылық танытса болғаны" деді. Ертесі күні суретші Марк Бриджер туындының ыдысының үстін ашып, ішіне қара бояу құйды, атауын "Қара қой" деп өзгертті және галерея қызметкерлеріне өзінің визиткасын тапсырды.

Банкси, шамамен 2000 жыл 2023 жыл

"Банкси" – Ұлыбританиядағы ең белгілі араласушы суретшілердің бірі. Ол көбінесе нақты хабар немесе пікір білдіретін граффитилер жасаған. Сондай-ақ, ол өзінің туындыларын мұражайларға жасыра кіргізіп, оларды әртүрлі уақыт аралығында алып тастаған. Мысалы, 2005 жылдың мамыр айында Британ мұражайында сауда көлігімен аң аулайтын адамды бейнелейтін ежелгі үңгір суретінің өзіндік нұсқасын іліп қойды. Қазір ол ең ізделіс суретшілердің қатарында. Оның туындылары қазір Ұлыбритания мен Американың аукциондық үйлерінде миллиондаған долларға сатылуда. 2015 жылы Банкси және тағы 58 суретші Диснейлендке қарама-қарсы бейнелеу үшін қолданыстан шыққан ойын-сауық паркін пайдаланып, "Дисмаленд" құрды. 2017 жылы Банкси Батыс жағалаудағы жергілікті тұрғындармен бірлесіп, Палестина және Израиль қауымдастықтарын бөліп тұратын Израильдің Батыс жағалауындағы қабырғаға тікелей қарап тұратын "Қоршалған қонақ үй" атты жұмыс істейтін қонақ үйді ашты. Банкси "ішкірушілік пен адамгершілік сезімін көрсетеді". "Батыс демократиясында бейбітшілік, әділдік және бостандық сияқты ешкімге сенбеген нәрселер үшін анонимді түрде тұруға көп батылдық керек".

2006 жылы мочальникке балғамен шабу

2006 жылдың 4 қаңтарында Париждегі Помпиду орталығында өткен Дада көрмесінде Марсель Дюшанның «Фонтаны» 77 жастағы француз перформанс-суретшісі Пьер Пинончеллинің балғамен шабуылға ұшырады, нәтижесінде кішкентай сынық пайда болды. Қайта ұсталған Пинончелли, бұл шабуылдың өзі Марсель Дюшан бағалайтын перформанс өнерінің туындысы болғанын мәлімдеді. Бұл рас болуы мүмкін, себебі бірде Дада көрмесіне келгендерге экспонаттарды балтамен қиратуға рұхсат етілген. Ал 1993 жылы Пинончелли Францияның оңтүстігіндегі Ним қаласында бұл туынды көрсетіліп тұрғанда, оған зәр сипырған болатын. Пинончеллидің екі әрекеті де неодадаистер мен Вена акционистерінің араласуынан немесе маневрінен туындаған. Пинончелли шабуыл жасаған «Фонтан» – Дюшанның түпнұсқасы жоғалғаннан кейін қайта жасаған 8 дананың 5-і еді. Тағы бір дана Индиана университетінің өнер мұражайында, ал тағы бірі Тейт Модернде сақталады. 2000 жылы Юань Чай мен Цзянь Цзюнь Си осы туындыға зәр сипыруға тырысқан (галерея мәліметінше, сәтсіз болған) перформанс көрсеткен.

2009 жылы Дамиен Хирст дәріханасынан алынған қарындаштар

Суретші Картрейн Дэмиен Хирсттің "Фармация" мейрамханасындағы инсталляциясынан Faber Castell 1990 жылғы Монгол 482 сериялы қарындаштарының бір жинағын алып кетті. Бұл Хирсттің Картрейннің өнер туындыларының көшірмелерін пайдаланғаны үшін шарасы болды. Картрейн былай деді:

"Дэмиен Хирст қарындаштарының қауіпсіздігі үшін, қараша айында Dacs және Хирст менің өнер туындыларымды қайтарып берулерін қалаймын. Бұл үлкен талап емес, мен өнер туындыларымды алғаннан кейін ол қарындаштарын қайтарып ала алады. Dacs қазір менің электрондық хаттарыма жауап бермейді және мен бұл мәселені шешу үшін бес реттен астам сұрадым. Хирст осы айдың соңына дейін бұл мәселені шешуі керек, әйтпесе 31 шілдеде қарындаштар доғарамын. Ол ескертілді."

Заңсыз келісілген

Заңдық техникалық жайттар түсінікті болғанымен, ресми мақұлданған шараға рұқсатсыз араласу болғанда, моральдық мәселелер одан да күрделі болуы мүмкін, әсіресе заңдық акті көпшілік наразылығына ұшырағанда (кейбір жағдайда оны вандализм деп есептегенше), ал оған қарсы заңсыз әрекеттер халықтың әділдік сезімін қанағаттандырса.

Қылмыскерді іліп қою, 2003 жыл

2003 жылдың көктемінде суретші Корнелия Паркер Аугуст Роденнің "Қосылу" (1886) мүсінін Tate Britain галереясында бір миль жіппен орап өзгертті. Бұл Марсель Дюшанның галерея ішінде торы құру үшін дәл осы ұзындықтағы жіпті қолданғанына жасалған тарихи сілтеме еді. Галерея мақұлдағанмен, көптеген адамдар бұл араласуды түпнұсқа туындыны құрметсіздікке салушылық және өнер емес, вандализм деп қарады. Бұл реакция одан әрі рұқсатсыз әрекетке алып келді, сол кезде Stuckist қозғалысының өкілі Пирс Батлер Паркердің жібін кесіп тастады, ал айналасындағы жұптар тірідей өбісіп тұрды.

2003 жылы Гойяға қарсы

2003 жылы Джейк пен Динос Чепмен клоун мен басқа да "күлкілі" бет-әлпеттерді Гойяның "Соғыстың апаттары" гравюраларына (олар сатып алған) қосты, осылайша түпнұсқа туындыға өзгеріс енгізді. Жаман талғамдылық туралы наразылықтардан басқа, бұл әрекетті кейбір адамдар "зақымдау" деп сипаттады, бірақ бұл гравюралар 1930 жылдардың соңында басылған. Осы туындыға қарсылық ретінде Аарон Баршак (кейіннен принц Уильямның 21 жасқа толу тойында Осама бен Ладен кейпінде көрінген) 2003 жылдың мамыр айында Джейк Чепмен лекция оқып жатқанда қызыл бояу құмырасын лақтырып жіберді. Содан кейін Чепмендер Гойяның "Лос Капричос" гравюраларына монстрлардың бас суретін қосып, 2005 жылы "Ит құсығына қайтқандай" деген атпен White Cube галереясында көрмеге қойды. Басқа да интервенционистер сияқты, олар бұл түпнұсқа туындыны жақсартқандарын мәлімдеді: "Бір нәрсені қымбаттату арқылы оны бүлдіру мүмкін емес". Бірақ Динос бір мәселені атап өтті: "кейде Гойяның түпнұсқа гравюраларын одан да жаман ету қиын; біреуінде мен сәбиді зорлап отырған бір әйелді таптым".

Қораптарға бірдеңе тастау, 2006 жыл

Тейт мұражайындағы тағы бір мысал – 2006 жылғы 25 ақпанда Тейт Модерннің турбиналық залында Рейчел Уайтерредтің «Жағалау» инсталляциясына жасалған араласу. Уайтерредтің осы орынға арналған инсталляциясы картон қораптардан жасалған қалыптарды пайдаланып құйылған, үлкен ақ пластик кубтардан тұрды. Неміс перформанс өнерпазы Джонатан Миз осы ортада жоспарланған шара өткізіп, реквизиттерді орнатып, құмар монолог айтты. Осы кезде залдағы жолдан бір зат лақтырылып не құлап, қатты дыбыс шығарды. Бұл әрекет қасақана жасалған деп есептелді, кейбіреулер оны өнерлік араласу деп қараса, ал басқалары қарапайым вандализм деп ойлады. Бір айдан кейін Тейт мұражайы осы оқиғаға байланысты: «Инсталляцияларға үнемі араласып тұрады, және адамдар көбінесе өнердің шектерін немесе әлеуметтік нормаларын білмейді де, соған сәйкес әрекет етеді, кейде рөлден шығып кетеді».

Сызық жұмыс

1978 жылы Барри Томас Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы бір көшенің бойына сым тартып, достарымен бірге көршілердің бір-бірін тануы үшін Клермонт Гроув көшелерінің тізімін таратып берді. Ол су тасқынына бейім 13 километрлік төменгі Дюнединді қауіпсіз, жақсы жағдайлы аудандармен байланыстырып, "Өнер мен революция" симпозиумының ашылуында түйінделген шеңбермен аяқтады.

Қорқынышсыз қыз және шабуылдаушы бұқа, 2017

Бұл жағдайдың сирек кездесетін кері бұрылуы - State Street Global Advisors маркетингтік науқанының бөлігі болған Fearless Girl мүсінінің Нью-Йорктегі Charging Bull мүсініне қарсы қойылғандығы. Charging Bull мүсінін скульптор Артуро Ди Модика 1989 жылы Нью-Йорк қор биржасының алдында, Брод-стритте заңсыз орналастырған. Кейін қала әкімдігі мүсінді Боулинг Гринге көшірді, ол уақытша рұқсат мерзімі өткенімен сол жерде тұр. Нью-Йорк қаласы Fearless Girl мүсінінің орналасуын қолдаса, Ди Модика оған қарсы болды. 2018 жылы Нью-Йорк қаласының мэрі Билл де Блазио екі мүсіннің де енді қарсы-қарасы болмай, Нью-Йорк қор биржасына қарай орналасатынын хабарлады.

Ережеге қарсы тұру өнерді қайта анықтайды

Кейде рұқсатсыз, бірақ заңға қайшы емес тактика қолданылады, яғни сырттай "қалыпты" мінез-құлық танытып, ережелердегі олқылықтарды пайдаланып, оларды шегіне дейін сынап, реттеушілерге қарсы қолданып, 1917 жылы өнердің болашағын жариялайды.

Корпоративтік өнерге араласу

Чин Тао Вудың "Мәдениетті жекешелендіру: 1980 жылдан бері корпоративтік өнерге араласу" атты кітабы 2001 жылы Нью-Йоркте жарық көрді. Кітаптың мақсатының бірі – Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейганның өнерге мемлекеттік қаржыландыруды қысқартқан саясатына қарсы тұру, жеке қаржыландыруды көбейтуге ынталандыру, сондай-ақ, мысалы, қамқорлық кеңесінің құрамындағы өзгерістер, яғни ғалымдардың орнына корпоративтік басшылардың келуі қажетсіз мүдделер қақтығысына қалай алып келетінін көрсету.

Көркемдік терапия

Балаларды травма мен жоғалту жөніндегі ұлттық институт "суретпен араласу" терминін өнер терапиясы мағынасында қолданады, сондай-ақ Гонконг университеті де осылай мәлімдейді:
Егде жастағы адамдарға арналған терапиялық өнер араласуы. Егде жастағы адамдардың өмір сүру сапасын жақсарту мақсатындағы көркемдік араласуларға денсаулық сақтау мамандарының назары соңғы кезде ғана ауды. Курс қызмет көрсетуде өнерге бағытталған теориялық көзқарастар мен қолданылуымен таныстырады. Деменция және неврологиялық бұзылыстары бар адамдардың өзін-өзі танытуын күшейту үшін түрлі көркемдік және сөзсіз коммуникация құралдарын қолданудың жетілдірілген дағдылары прогрессивті және тәжірибелік әдістермен оқытылады.

Көркемдік инсталляция

"Өнерге араласу" термині нақты жоспарланған немесе орындалған іс-әрекетті емес, бұрын болмаған ортада өнердің немесе суретшілердің кез келген болуын жалпылама білдіру үшін кеңінен қолданылады. Бұл қолданыстың кеңдігін Лондонның Бексли ауданы ("Бұл стратегия 'мәдениетті жаңғыртудың ортасына қоюды' мақсат етеді және аудандағы алғашқы ірі қоғамдық өнер жобасы – 'Эрит өнер жобасының' табысына сүйенеді"), Флорида штатындағы Нил азаматтық орталығы ("Жоспарға осы жобаның бейне түсірілімдерін қосу көзделген, осылайша оны бүкіл ел бойынша ауылдық өнерге араласу бағдарламаларының үлгісі ретінде пайдалануға болады") және Техас штатының Сан-Антонио қаласының мэрі Говард В. Пик ("ұлттық өнерге араласу бағдарламаларының 'үздік тәжірибелері' үлгілерін таратуға" ниеттілік) мысалдары көрсетеді. Тағы бір мысал – Wochenklausur, онда үйсіздік мәселесі өнерге араласқан суретшілермен шешілді.

Тактикалық урбанизм және одан да көп

Суретшілердің, әсіресе батыстық демократиялық азаматтардың араласуы кеңінен тарады, оның ішінде бау-бомбалау, флэшмобтар, партизандық өнер, көше өнері, граффити, перформанс, Adbusters, уақытша өнер, экологиялық өнер, оккупациялық қозғалыс, партизандық велосипед тебу, партизандық бау-бақша шаруашылығы, қалалық ауыл шаруашылығы, жойылуға қарсы көтеріліс, антропоцендік белсенділік, климаттық өзгерістерге қарсы белсенділік және тіпті де өсуді жақтаушылар. Үкіметтер мен аймақтық және жергілікті кеңестер осы кең таралған араласушы қозғалыстарды бақылауда ұстау және қолдау мақсатында қала құрылысын жоспарлаудың тактикалық процестерін және шекара белгілеуді қабылдады. Көбінесе адамдар жергілікті және жаһандық ортаны қалыптастыруда өздерінің пікірін білдіргісі келеді. Ұлыбританияның Тодморден қаласы туристік бренд ретінде партизандық бау-бақша шаруашылығын дамытты, тіпті полиция бөлімшесінің ауласында жүгері өсірді. Бұл жергілікті экономикаға пайда келтірді. "Мәдениетке қарсы қимыл" – бұл араласу және Наоми Клейн өзінің "No Logo" кітабында оны танымал етті, бірақ бұл өнертабыс Дон Джойстің бұрынғы туындысы еді. 2023 жылы Ай Вэйвэйдің "Бұлдіршін" атты қосымшасы пайдаланушыларға Google Maps-тен алынған суреттерге Айдың ортаңғы саусағының суретін қосып, жер бетіндегі кез келген жерге наразылық білдіруге мүмкіндік береді.