Кіріспе

Психологиялық белгісіздік күйі – құпиялылық, нақтылықтың болмауы, күмән немесе шешім қабылдамаудан туындаған алаңдау немесе қызығушылық күйі. Әдеби шығармада күрделі жағдай – оқырманның сюжет немесе қақтығысқа деген (ол зорлық-зомбылық сәттерімен, стрестік жағдайлармен, жұмбақтармен, құпиялармен және т.б. күшейтілуі мүмкін) қызығушылығының күшеюі. Әсіресе, оқырман көңіл бөлетін кейіпкерге тигізетін әсері зор. Дегенмен, күрделі жағдай тек әдебиетке ғана тән емес.

Аңыздарда

Әдебиетте, кинода, теледидарда және театрлардағы кернеу – қызығушылықты тудырып, сақтап тұрудың маңызды тәсілі. Ол бірнеше негізгі түрде болуы мүмкін: бірінде нәтиже белгісіз болады және кернеу кім, не, немесе қалай деген сұрақтарда жатыр; екіншісінде, нәтиже бұрынғы оқиғаларға сәйкес алдын ала болжауға болады, ал кернеу оқиғаның қашан орын алатынына байланысты көрерменнің алаңдауында немесе қорқуында болады. Оқырман алда не боларын білуге қатты талпынғанда немесе болатын жағдайды білгенімен, оның қалай орын алатынын білмегенде кернеуді сезінеді. Тіпті тарихи романдарда да, өмірбаяндары жақсы белгілі кейіпкерлердің өмірі туралы баяндалса да, неге деген сұрақ көбінесе романға кернеу әкеледі. Кернеуге қосымша, алдын ала хабар беру бар, мысалы, Исабель Альенденің "Рухтар үйі" (1982) романындағы ұлттық дағдарыс немесе революцияның белгілері.

Мысалдар

Софоклдің "Эдип патшасы" (б.з.д. 429) трагедиясындағы күдір, Эдиптің өзі әкесі Лайды өлтіргенін білмеу арқылы қамтамасыз етіледі. Ойын барысында көрермендер Эдип ақиқатты іздеп, өзінің өткеніне қатысты белгісіздік пен қорқыныштарын бөліседі, оның бұл жайтты ашқанын біледі. Джордж Вашингтон Кейблдің "Жан а Покелин" (1875) әңгімесінде оқырман ерекше иістің себебін және бауырдың түсініксіз жоғалуын білуге құштар. Марк Твеннің "Пудднхед Уилсон" (1895) романында оқырман қара нәресте мен ақ нәрестенің ауыстырылуының нәтижесін күтеді. Эрнест Гейнстің "Ескілер жиыны" (1983) романында оқырман кісі өлтіру ісі бойынша соттың шешімін күтеді.

Күтпелілік парадоксы

Кейбір авторлар "күдік парадоксын" түсіндіруге тырысты: белгісіздік толығымен жойылғанда да тиімді бола беретін повестік шиеленіс, себебі қайта қараушы аудитория оқиғаның қалай аяқталысымен толыққандай біледі. Кейбір теориялар нағыз қайта қараушы аудиторияның өте сирек кездесетінін айтады, өйткені қайталағанда біз әдетте оқиғаның көптеген бөлшектерін ұмытамыз және қызығушылық осы есте сақтаудың жетіспеушілігінен туындайды; ал басқалары тіпті жиі айтылатын оқиғалар үшін де белгісіздік сақталады деп санайды, себебі ойдан шығарылған әлемге енген кезде біз фактілер бойынша білетін нәрсені ойдан шығарылған әлемде ұмытамыз немесе ойдан шығарылған әлемдердің нақты әлем сияқты болуын күтеміз, онда оқиғаның толық қайталануы мүмкін емес. Яналдың ұстанымы одан да радикалды және нағыз қайталануда тиімді болатын повестік шиеленісті нағыз күдіктен ажырату қажет деп тұжырымдайды, өйткені белгісіздік – күдіктің өзінің құрамдас бөлігі. Барони осы түрін "раппель" деп атауды ұсынады, оның қызығушылығы көрермендердің болатын жағдайды толық болжау қабілетіне байланысты, бұл әсіресе таныс ертегілермен айналысатын балаларға ұнайтын алдын ала сезіну. Барони сондай-ақ, оқырманның болашақ туралы білгендері (танымы) мен қалағандары (қалауы) арасындағы кездейсоқ қайшылықтар, әсіресе трагедияда, кейіпкер соңында қайтыс болғанда немесе сәтсіздікке ұшырағанда (қайшылық арқылы күдік) белгісіздіксіз күдіктің тағы бір түрі пайда болатынын қосады.