Оңтүстік-Батыс АҚШ үнді тайпалары мифологиясындағы Монтесума қаһарманы

Кіріспе

Монтесума – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы белгілі бір үнді тайпаларының мифологиясындағы батыр құдай. Атап айтқанда, Тохоно О’одхам және Пуэбло халықтары оны батырлық құдай деп білген. Мексикадағы сол аттас ацтек императорлары – Моктесума I және Моктесума II ретінде де танымал.

Тохоно О'Одхам нұсқасы

Тохоно О'одхам аңызында, уақыт басталғанда Ұлы Рух шұңқыр қазып, сазды табады; содан кейін ол сазды шұңқырға қайтадан құяды және Монтесума шығады, ол оған барлық үнді тайпаларын, ең соңында апачтарды шығаруға көмектеседі. Ертеде барлық адамдар мен жануарлар ортақ тілде сөйлеген де айтылады. Алайда үлкен су тасқыны бәрін жойып жіберді, тек Монтесума мен оның досы Койота ғана құтқарылды. Койота оны су тасқыны туралы алдын ала ескерткендіктен, Монтесума Аризонадағы Санта-Роза тауларының басында дайындап қойған қайықты жасады. Койота да үлкен таяқты жыртқаннан кейін оны желіммен жауып, өзі үшін қайық жасады. Су тасқыны басылғаннан кейін Монтесума мен Койота Монте Розаның басында қайтадан кездеседі, ал Монтесума Койотаны теңіздің қаншалықты алыс екенін білу үшін төрт рет, әр бағытқа бір рет жібереді. Ол оңтүстік пен батыстан тез оралып, оның жақын екенін хабарлады. Шығысқа сапар ұзаққа созылды, бірақ ол теңіздің сол жағында да болды. Ақырында ол солтүстікке қарай сапар шегеді, ал шаршап қалғанша су таба алмайды. Осы уақыт аралығында Ұлы Рух Монтесуманың көмегімен әлемді адамдар мен жануарлармен қайтадан толтырды. Монтесумаға адамзат билігі сеніп тапсырылады, бірақ ол өркөкірек және зұлым болып, Ұлы Рухқа қарсы көтеріледі, Койотаны жұмыстан шығарады және адамзатқа көкке жететін биік үй салуды бұйырады. Осы әрекеті сәтті жүзеге аспас бұрын Ұлы Рух оны найзағайлармен құлатып, адамзат тілдерін шатастырады. Өзінің зұлымдықтарын жалғастыра отырып, Монтесума барлық ғибадатханаларды қиратуға бұйрық береді; жауап ретінде Ұлы Рух оны испандықтарды шақыру үшін шығысқа саранча жіберіп жазалайды, олар Монтесумаға қарсы соғыс бастайды және оны жояды. Бұл аңызды Тохоно О'одхамның басшысы Кон Куин айтып берді және 1865 жылғы "Индиан істерінің баяндамасында" жарияланды, 131-бет. Банкрофт, 19-ғасырдың соңында жазған (Тұрақты нәсілдер 3-том), тарихи ацтек императорларының есімі Моктезума (науатль тілінде Motecuhzoma) мифтік батыр құдайдың атының түпкі шығу тегі болды деп болжайды. Атау "кейбір жаңа мексикалық және көршілес тайпалардың санасында біртіндеп байланысты, бүкпе-бұлақ, мифтік және кеткен ұлылықпен", "барлық кіші батырлар біртіндеп үлкенге сіңіп кетеді, ал олардың есімдері ұмытылады. Олардың іс-әрекеттері оның іс-әрекеттеріне, атақ-даңқы оның атағына айналады". Алайда, Аризона мен Нью-Мексико тайпалары арасындағы басқа сілтемелер "Монтезумаға" деген сенімді көрсетеді, бұл ескі патшаның есімі және заң шығарушы, Мексиканы қоса алғанда, кең империяны басқарған және Аризонадағы белгілі бір тауға көмілген деп айтылады. 1737 жылы тохоно о'одамның жақын туыстары Гуаима және Пима (Акимел о'одам) үндістерінің арасында діни пайғамбар пайда болды. Бұл - Моктезума тәңірі өзіне көрініп, пайғамбарлық еткенін айтқан Агустин Аскучул. Ол үндістерді өзіне еріп, жаңа жерге барып, құдайға табынуға шақырды. 5000-нан астам үндістер пайғамбардың соңынан еру үшін үйлерін тастап кетті. Сонораның губернаторы Хуан Баутиста де Анза мұны бүлік деп түсіндірді. Ол пайғамбардың айтқандарын орындамай, оны асып тастады.

In the Tohono O'odham legend, at the beginning of time the Great Spirit finds clay by digging a hole; he then drops the clay into the hole again and out comes Montezuma, who assists him in bringing out all the Indian tribes, with the Apache last of all. It is said that all men and animals were speaking a common language in the early days; however a great flood destroyed everyone, with only Montezuma and his friend, Coyote, escaping. Because Coyote had warned him of the flood beforehand, Montezuma had fashioned a boat that he kept prepared on the peak of the Santa Rosa Mountains in Arizona. Coyote likewise made a boat for himself, by gnawing down a giant cane and stopping it with gum. After the flood had subsided, Montezuma and Coyote meet again atop Monte Rosa, and Montezuma sends Coyote out four times, once in each direction, to find out how far the sea is. He quickly returned from the south and the west, reporting that it was nearby. The journey east took a bit longer, but eventually he found the sea there also. Finally, he journeys northward and never finds water before growing tired. Meanwhile, the Great Spirit, helped by Montezuma, has again repopulated the world with people and animals. Montezuma is entrusted with the governance of mankind, but becoming proud and wicked, he rebels against the Great Spirit, dismisses Coyote, and commands mankind to build a house tall enough to reach Heaven. Before he can succeed at this endeavour, the Great Spirit casts it down with thunderbolts, causing a confusion in the languages of mankind. Persisting in his wickedness, Montezuma commands all the temples be destroyed; in response, the Great Spirit punishes him by sending a locust to the east to summon the Spanish, who make war on Montezuma and destroy him. This legend was related by chief Con Quien of the Tohono O'odham and published in the Indian Affairs Report of 1865, p. 131. Bancroft, writing later in the 19th century (Native Races vol 3), speculates that the name of the historical Aztec Emperors Moctezuma (more properly Motecuhzoma in Nahuatl) was the ultimate origin of the mythical hero god's name — the name being "gradually associated in the minds of some of the New Mexican and neighboring tribes, with a vague, mythical, and departed grandeur", until "all the lesser heroes would be gradually absorbed in the greater, and their names forgotten. Their deeds would become his deeds, their fame his fame." However, other references among the Arizona and New Mexico tribes indicate a belief in "Montezuma" as having been the name of a great king and law giver of the remote past, who ruled over a vast empire including Mexico, and who is said to be buried inside a particular mountain in Arizona that allegedly bears his image. In 1737, a religious prophet appeared among the Guaima and Pima Indians (Akimel O'odham), close relatives of the Tohono O'odham. This was Agustín Ascuchul, who claimed that the god Moctezuma had appeared to him and named him his prophet. He called on the Indians to follow him to a new place, to worship the god. More than 5,000 Indians abandoned their homes to follow the prophet. The governor of Sonora, Juan Bautista de Anza, interpreted this as a rebellion. He soon suppressed it and hanged the prophet.

Пуэбло нұсқасы

Монтесума Пуэбло дінінде де маңызды орын алады, олардың құдай патшасы Монтесума Таос, Акома немесе басқа пуэблолардың бірінен шыққан және әдемі бойжеткенінен және пиньон жаңғағынан туған. Жастық шағында әлсіз болғанымен, ол олардың күмәнді басшысы болып таңдалды және өзінің кереметтерімен, соның ішінде жаңбыр жаудыру қабілетімен баршаны таң қалдырды. Ол халыққа олардың салт-дәстүрлерін үйретті, сондай-ақ балшықтан үйлер қалай салу керегін де үйретті. Бір күні ол от жақты, оны ешқашан сөнбеуге тиіс еді, содан кейін Мексикаға (кейбір нұсқаларда, бүркіттің арқасында) аттанды, бір күні оралып, оларды испандықтардан құтқаруға уәде берді. 1855 жылы Лагуна Пуэблосына келген АҚШ прокуроры В.В.Х. Дэвис олардың құдайы Монтесуманың бейнесіне немесе мүсініне сирек көз жеткізді және оны өзінің «Эль Гринго» кітабында жан-жақты сипаттады. Дэвистің сөзіне қарағанда, бұл зат дөңгелек пішіндес, биіктігі мен диаметрі 9 дюйм, күндізделген теріден жасалған. Оның жартысы қызыл, жартысы жасыл түсті, ал жасыл бөлігінде үшбұрышты көздер, ауыз және құлақтар үшін дөңгелек былғары бөліктері болған, ал мұрыны болмаған. Ол оны матаға орап сақтаған және «ақ ұнтақ» сепкен. Швейцариялық-американдық этнограф Адольф Бандельер 1890 жылдары осы әңгімелерді пуэблолар елу жыл бұрын американдық саяхатшыларды таң қалдыру үшін ойлап тапқан, олардың дінінің бір бөлігі емес деп мәлімдеді. Ол Мексика-Америка соғысы кезінде жергілікті тұрғындарды саяси мақсаттармен император Монтесуманың ұрпақтары екендігіне «оқыту» үшін жасалған құпия жоспарды келтірді. Алайда, кейіннен басқа құжаттар да пайда болды, олар испандықтардың да Пуэбло аймағында Монтесуманың беделін бұрыннан білгенін көрсетті – алғашқы жазба 1694 жылға дейінгі кезеңге жатады, осы жылы жергілікті тұрғындар иезуит Еусебио Франсиско Киноға Монтесума қазіргі Каса Гранде деп белгілі үйді салғанын айтқан. Соңында, 1878 жылы Зуни тайпасын аралаған валлий-американдық мормон миссионері Льюэллин Харрис олардың Монтесумадан тарағанын, ал ол өзі теңізден 300 жыл бұрын испандықтардан бұрын келген «Камбарага» деп аталатын ақ адамдардан тарағанын және олардың тілінде әлі де көптеген валлий сөздері бар екенін мәлімдеді (осы тақырып бойынша көптеген әңгімелер үшін Мадокқа қараңыз). Алайда, осы сенсациялық мәлімдемелер тәуелсіз түрде расталған жоқ.

Montezuma also figures prominently in the religion of the Pueblo, who held that their god king Montezuma was variously from Taos, Acoma, or one of the other pueblos, and was conceived from a beautiful virgin and a pinyon pine nut. Although weak as a youth, he was chosen to be their unlikely leader, and surprised everyone with his miracles, including the ability to produce rain. He taught the people their customs, and how to build the adobe pueblos. One day he kindled a fire that they were never to allow to burn out, then departed for Mexico (in some versions, on the back of an eagle), promising to return some day and save them from the Spanish. U. S. Attorney W. W. H. Davis, who visited the Laguna Pueblo in 1855, was allowed a rare glimpse at some sort of idol or icon of their god Montezuma, whereof he gave a vivid description in his book El Gringo. According to Davis, this object was round, nine inches tall and in diameter, and made of tanned skin. The cover was painted half red and half green, and on the green side were triangular holes for eyes, round pieces of leather for the mouth and ears, and no nose. He said it was kept wrapped in cloth, and was sprinkled with a 'white powder'. The Swiss American ethnographer Adolph Bandelier asserted in the 1890s that these legends had been invented by the Pueblos fifty years earlier solely to impress American explorers, and were not really part of their religion; he cited a document purporting to be a secret plot to 'teach' the natives that they were the descendants of Emperor Montezuma for political purposes, during the Mexican–American War. However, other documents have since come to light showing that the Spanish too were quite aware of Montezuma's renown in the Pueblo region long before then—the earliest such recorded reference dating to 1694, when the natives told Jesuit Father Eusebio Francisco Kino that Montezuma had built what is today known as Casa Grande (Wilson 1999, p. 16). Finally, Llewellyn Harris, a Welsh American Mormon missionary who visited the Zuni in 1878, claimed that they told him they were descended from Montezuma, who was himself descended from white men called "Cambaraga" who came from over the sea 300 years before the Spanish, and that they still had many Welsh words in their language (see Madoc for many more tales along this theme). However, these much more sensational claims have never been independently verified.