Кіріспе

Мачи – Чили және Аргентинаның мапуче мәдениетіндегі рухани көшбасшы және емші. Мачилер мапуче дінінде маңызды рөл атқарады. Қазіргі мапуче мәдениетінде әйелдер ерлерге қарағанда жиі мачи болады, бірақ бұл міндетті емес. Ерлер мачи Мачи Вэй деп аталады.

Мапуче медицинасындағы рөлі

Мачи – зор даналық пен емдік күшке ие тұлға, мапуче медицинасының негізгі өкілі. Мачилер дәрілік шөптер және басқа да емдеу құралдары туралы толыққанды білімге ие, сондай-ақ олардың рухтардың күші бар екені айтылады. Бұған қоса, мачилер мапудунгун тілінде пьюма деп аталатын армандарды түсіндіре алады деп есептеледі. Мачилер сонымен қатар қауымдастыққа зиян келтіру үшін табиғаттан тыс күштерін пайдаланатын сиқыршыларды немесе басқа да адамдарды анықтауға көмектеседі делінеді. Мапуче дәстүрлі медицинасы Чили қоғамында кеңінен қабылдануда.

Жынысы

Мачи болу – рухани түрлену, сонымен қатар адамдардың жыныстық спектрлер арасында еркін өтуіне мүмкіндік беретін кеңістік. Мачи ритуалдары мен рәсімдерінде жыныс ағылшын және динамикалық. Мачилердің көпшілігі әйелдер, бірақ еркектер де мачи бола алады; мачи күші көбінесе анасының әжесінен беріледі. Жыныс, Чили қоғамында әдеттегідей, биологиялық белгілермен анықталмайды, бірте-бірте жеке тұлға мен руханилықпен анықталады және мачи арасында екіұшты. Кейбір ғалымдар мұны «когендер» деп атайды, яғни жартылай әйелдік, жартылай еркектік идентиті. Бұл зерттеулердің көпшілігі ерлер мен әйелдікке, әйелдер мен ерлікке қарама-қарсылыққа бағытталған, бірақ жыныстық ағылшынның барлық түрлері мачи мәдениетінде кездеседі. Кейбір рәсімдер кезінде жыныс трансцендентті болып, рухани түрленеді, онда жыныстар арасындағы бинарлық қатынастар жоқ және жаңа жыныстық идентитілер зерттеледі. Мапуче мәдениетінде өсімдіктер мен рухтарға жыныс тағайындалады; бұл тағайындалған жыныстар көбінесе еркектік пен әйелдік туралы түсініктерге негізделген. Мысалы, лавр – тыныштандыратын және жұмсақ болғандықтан әйелдік өсімдік, ал триве – қорғаныш күштері болғандықтан еркектік. Бұл жыныстар бекітілген және өзгермейді; алайда, мачи тұрақты жынысты асырып, олардың арасында динамикалық түрде өтеді. Емдеу рәсімдері кезінде мачилер емделіп жатқан адамның рухын теңгерту үшін еркек, әйел және когендерлік идентитілер арасында өтуі мүмкін. «Фой ағашының шамандары» айтқандай, «рухтардың жынысы өзгермейді, ал мачи жыныстық идентитілер арасында қозғалады». Себебі, мачи космологиясында Нгучен, яғни өмір беруші, төрт идентитімен теңгерілген: ер адам, әйел адам, жас ер адам және жас әйел адам. Рәсімдер кезінде мачи емдеу үшін осы идентитілердің бірін немесе барлығын әр түрлі уақытта қабылдауға тырысады. Адам ауырғанда, төрт идентиті теңгерімсіздікке ұшырағандықтан деп санайды. Мапуче мәдениетінде жыныс туралы «жақсы анықталған түсініктер бар, бірақ мачилер оларды манипуляциялай алады». Мачи үшін жыныс екі шындықта бар, олардың арасында еркін өтуге болады: жыныс бекітілген жердегі және жыныс ағылшын жердегі рухани. Осылайша, мачи әлі де мапуче мәдениетінің жыныстық рөлдері мен нормаларын сақтайды, бірақ рухани рәсімдер мен ритуалдар кезінде олар дәстүрлі рөлдер мен жыныс туралы түсініктерге қарсы шығып, когендерлік идентитілерді қабылдайды. Мачилер әр түрлі рәсімдер кезінде жыныстар арасында еркін қозғалады, бірақ содан кейін Чили қоғамы және тіпті мапучелердің өздерінен де кемсітушілікке ұшырайды. Мачилер көптеген, тіпті қайшы келетін идентитілерді қабылдаса да, Чили қоғамы көбінесе оларды қабылдамайды. Чили және мапуче мәдениетінде гомофобия мен трансфобия кең таралған, ал дәстүрлі жыныстық рөлдерге сәйкес келмейтін мачилер кемсітушілікке және трансфобияға тап болуы мүмкін. Бір мачи былай дейді: «Бұл жерде гомосексуализм туралы көп сөйлеспейді, өйткені оған жағымсыз қаралады». Мачилерге құрмет көрсетілсе де, олар шеттетіледі – мачи әйелдерін мапуче қоғамы әйел ретінде толыққанды қарамайды, өйткені олардың «еркектік күші» бар, ал мачи еркектерін «әйелдік» болғандықтан толыққанды еркек ретінде қарамайды. Еркек және әйел мачилердің екеуі де кемсітушілікке ұшырайды, бірақ жыныстық стереотиптер де күрделі билік динамикасын жасайды, онда кейбір топтар әйел мачилерін еркек мачилерінен күштірек деп санайды, ал басқалары керісінше. Кейбіреулер еркек мачилерін әйелдік рөлдерді қабылдағандықтан әлсіз деп санайды, бірақ әйелдердің табиғи әлсіздігі туралы дәстүрлі жыныстық стереотиптерге байланысты әйел мачилерінен күштірек деп санайды. Дегенмен, кейбіреулер еркектерді «әйелдерге қарағанда табиғатқа жақын болмағандықтан, [әйелдер] табиғатпен байланыстырақ» деп санайды. Еркек мачилерге кейбір емдеу рәсімдері мен ритуалдарға қатысуға рұқсат етілмейді, өйткені олар «табиғатқа жеткілікті жақын емес» және «әйелдер науқастарға төзімдірек және шөптер туралы көбірек біледі, рухтар әйелдермен жақсы қарым-қатынаста болады». Кейбір мачилер Батыс оларды қалай бейнелейтініне алаңдайды, олар тек гомосексуалистер немесе брухас («қарлығаштар») ретінде қабылданады деп қорқады. Бір мачи былай дейді: «Неге антропологтар әрқашан біз кім екенімізді айтады? Неге олар бізден сұрамайды?» Мачи жыныстық рөлдері саласындағы көрнекті антрополог Ана Басигалупо адамдарды мачи жыныстық идентитінің нюанстарын көруге және күрделілікке жол беруге шақырады.

Дау

1960 жылы Лаго Буди қауымдастығындағы мапуче мачиінің араласуымен, құлдиратын жер сілкінісі мен цунами кезінде заманауи адам құрбандығы ритуалы орын алды. Жәбірленуші, бес жасар Хосе Луис Пайнекурдың қол-аяқтары Хуан Панан мен Хуан Хосе Пайнекур (жәбірленушінің әкесі) тарапынан кесіліп алынып, денесі жағажайдың құмына қадау сияқты орнатылды. Тынық мұхитының сулары кейін денесін теңізге айдап кетті. Бұл құрбандық жергілікті мачи Хуана Намункура Аненнің бұйрығымен жасалғаны айтылды. Екі ер адам қылмыстық жауапкершілікке тартылып, кінәларын мойындады, бірақ кейіннен мәлімдемелерін қайтарып алды. Олар екі жылдан кейін босатылды. Сот осы оқиғаға қатысқандардың "еріксіз, ежелгі дәстүрдің қарсы тұруға болмайтын күшімен әрекет еткенін" анықтады. Қамауға алынғандар: "Біз теңізде де, жерде де тыныштық тіледік", - деп түсіндірді.