Кіріспе

Құрама Штаттардың Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) заңсыз есірткі саудасына қатысы бар деп айыпталды. Бұл мәселеге арналған кітаптар мен журналистік тергеулердің арасында тарихшы Альфред Маккой, профессор және дипломат Питер Дейл Скотт, журналистер Гэри Уэбб және Александр Кокберн, сондай-ақ жазушы Ларри Коллинстің еңбектері кеңінен танылды. Бұл талаптар АҚШ үкіметі тарапынан тергеулер жүргізуге әкелді, оның ішінде АҚШ Өкілдер палатасының, Сенаттың, Әділет министрлігінің және ЦРУ Бас инспекторының тыңдаулары мен есептері жарық көрді. Әртүрлі тергеулер ЦРУ-ның өзі тікелей есірткі саудасымен айналысқандығын нақтылайтын айқын қорытындыларға әкелмеді, бірақ басқалардың қызметіне байланысты жанама қатысу фактілері болуы мүмкін.

Өмірбаян

Тим Вайнердің сөзіне қарағанда, Орталық барлау агенттігі (ЦБА) 1947 жылы құрылғаннан бері «антикоммунизм атынан дүние жүзіндегі есірткі сатушылармен ыңғайлы одақтар құрды» деген айыптамаға ұшырады. 1970-ші жылдардың басында Альфред Маккой «америкалық шенеуніктерді саяси және әскери ойдағыдағы себептермен Оңтүстік-Шығыс Азияның заңсыз есірткі саудасындағы сыбайлас элементтермен келісіп, тіпті ынтымақтасқандары үшін айыптады» және ЦБА Бірма, Таиланд және Лаос елдеріндегі «Алтын үшбұрышта» героин өндірісіне қасақана араласқанын мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті бастапқы айыптамаларға жауап ретінде «оларды растайтын ешқандай дәлел таба алмағанын, тіпті оны дәлелдейтін куәліктер де жоқ екенін» мәлімдеді. АҚШ Өкілдер палатасының Сыртқы істер жөніндегі комитеті және АҚШ Сенатының барлау қызметіне қатысты мәселелерді зерттеуге арналған комиссиясы (яғни, Шіркеу комиссиясы) да бұл айыптамалардың негізсіз екенін тапты. 1980-ші жылдары американдық журналистер Энтони Авирган мен Марта Хани Ла Пенкадағы жарылысты жасаған адамның ФДН Контрасы мен ЦБА агенттерінің есірткі қаржысымен құрылған «Жасырын командасымен» байланысы бар екенін мәлімдеді. Содан кейін Christic институты Авирган мен Хани атынан 24 миллион долларлық азаматтық сотқа шағым түсірді, онда ЦБА қызметкерлері де бар айыпталушыларға адам өлтіруге, сондай-ақ қару-жарақ және есірткі саудасына заңсыз қатысқандары үшін айып тағылды. Флориданың оңтүстік округінің АҚШ округтік сотының судьясы талапкерлердің «материалдық фактілердің нақты мәселелерінің бар екенін көрсетпегенін» анықтады және Christic институтына адвокаттық қызмет ақысы мен сот шығындары үшін 1 миллион доллардан астам төлеуді бұйырды. 1996 жылдың тамызында Гари Уэббтің «Қараңғы одақ» атты үш бөлімнен тұратын мақалалар сериясы Сан-Хосе Меркьюри Ньюс газетінде жарияланды. Уэббтің сериясында АҚШ үкіметінің шенеуніктері – Орталық барлау агенттігінің (ЦБА) және Әділет министрлігінің (ӘМ) қызметкерлері Никарагуа Контраларымен байланысы бар Оңтүстік Калифорниядағы есірткі сатушыларын елемеген немесе қорғаған деген айыптамалар көтерілді. АҚШ Әділет министрлігінің Бас инспекторының кеңсесі, Орталық барлау агенттігінің Бас инспекторының кеңсесі және АҚШ Өкілдер палатасының барлау жөніндегі тұрақты комитеті негізгі айыптамаларды қабылдамады.

Франция

1937 жылы Францияның Марсель қаласының жанында героин өндіретін заңсыз зертханалар табылды. Бұл зертханаларды корсикалық қылмыстық топтың басшысы Пол Карбон басқарды. Корсикалық әлем асты жылдар бойы героин өндірумен және, негізінен АҚШ-қа бағытталған, оның тасымалдануымен айналысты. Осы героин желісі кейін "Француздық байланыс" деп белгілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ЦРУ және SDECE корсикалық топты француз коммунистерінің Марсельдің Ескі портын бақылауға алуына қарсы жұмыс істеуі үшін қорғады.

Алтын үшбұрыш (Оңтүстік-шығыс Азия)

Корея соғысы кезінде 1949 жылдан кейін ЦРУ-дың есірткі тасымалымен айналысуы туралы алғашқы айыптаулар пайда болды, бұл келісім бойынша қару-жарақ Чан Кайшектің жеңілген генералдарына барлау деректеріне алмастырылды. Кейін сол аймақта, 1961-1975 жылдары Лаоста ЦРУ "Жасырын соғысты" демеушілік еткен кезде, ол Алтын үшбұрыш аймағында героин тасымалымен айналысқан деп айыпталды. Лаостың Патет Лао коммунистік қозғалысына қарсы "Жасырын соғысты" жүргізу үшін ЦРУ Miao/Meo (Hmong) халқын пайдаланды. Соғыс салдарынан хмонгтар апийім өсіру арқылы қолма-қол ақша табуға мәжбүр болды. 1964 жылы Жәр жазығы Патет Лао күштерінің бақылауына өтті, нәтижесінде Лао Корольдік әуе күштері C-47 көлік ұшағын жазыққа қондырып, апийім тасымалдауды жүзеге асыра алмады. Лао Корольдік әуе күштерінде таулы аймақтардағы апийім егістіктеріне жақын топырақты ұшу-қону жолақтарына қона алатын жеңіл ұшақтар болған жоқ. Опийімді тасымалдаудың жолы болмағандықтан, хмонгтар экономикалық қиындыққа тап болды. Лаостың солтүстігінде "Air America" әуе компаниясы ғана жұмыс істеді. Альфред Маккой былай деп жазады: "Көптеген расталмаған мәліметтер бойынша, Air America ұшақтары Жәр жазығының солтүстігі мен шығысындағы таулы ауылдардан Хмонг генералы Ван Паоның Лонг Тьенгтегі штаб-пәтеріне, ЦРУ активіне апийім тасымалдауды бастады". ЦРУ-ның көлеңкелі компаниясы "Air America" Хмонг көшбасшысы Ван Пао үшін апийім мен героин тасымалдаудан пайда тапқан немесе лаос әскерінің осы іске қатысуын "көзімен көрмей" өткен деп айыпталды. Бұл айыптауды Лаостың бұрынғы ЦРУ жарымәскери қызметкері Энтони Пошепни (Тони По), "Air America" ұшқыштары және соғысқа қатысқан басқа да адамдар қолдады. Бұл оқиға "Air America" фильмінде бейнеленген. Ларри Коллинс былай деп мәлімдеді:

Вьетнам соғысы кезінде Лаостағы АҚШ операцияларының жауапкершілігі көбінесе ЦРУ-ға жүктелді. ЦРУ-ның Лаостағы өкілі Лаостың 2-ші әскери аймағының қолбасшысы Ван Пао болды. Ол ЦРУ қызметіне 30 мың хмонг тайпалық адамын жұмысқа алды. Бұл тайпалар ұрпақтан-ұрпаққа апийім өсіруді жалғастырды. Біраз уақыттан кейін, Флоридадан шыққан мафиялық отбасы деп күдіктелген, 2-ші аймақта героин өндіруге арналған зертхана құрылды. Зертхананың өнімдері тез арада ЦРУ-ның көлеңкелі әуе компаниясы "Air America" ұшақтарымен тасымалданды. BNDD (АҚШ Есірткіге қарсы басқармасының алдағысы) агенттерінің бір жұбы "Air America" ұшағын тәркілеуге тырысты. Маккой былай деді:

Көп жағдайда ЦРУ-ның рөлі саудаға қатысты түрлі деңгейдегі келісім, төзімділік немесе білгеннен кейін бейжайлық болды, ал нақты саудада тікелей кінәлілік болған жоқ. ЦРУ героинмен айналыспады, бірақ оның есірткі саудагерлеріне көлік, қару және саяси қорғау қамтамасыз етті. Қорыта айтқанда, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы героин саудасында ЦРУ-ның рөлі тікелей кінәлілік емес, керісінше, жанама қатысу болды. Алайда, авиация тарихшысы Уильям М. Лири "Air America" есірткі саудасына қатыспағанын жазды, 1965-1975 жылдары Лаоста тұратын дәрігер және денсаулық сақтау қызметкері Джозеф Вестермейердің сөздерін келтіре отырып: "Америкалық әуе компаниялары ешқашан Лаосқа немесе одан сыртқа апийім тасымалдаған жоқ, сондай-ақ олардың американдық ұшқыштары оның тасымалынан пайда тапқан жоқ". Авиация тарихшысы Кертис Пиблс де "Air America" қызметкерлерінің апийім тасымалына қатысқанын жоққа шығарды.

ЦРУ-ның жауабы

2009 жылғы FOIA сұранысынан кейін 2006 жылғы "Жасырын әскерлер: ЦРУ және Лаостағы прокси соғысы" құжаты жарияланды. Бұрынғы Вьетнамдағы ЦРУ операциялық офицері және ЦРУ тарихшысы Томас Ахерн өз естеліктеріне сүйене отырып, ЦРУ-ның оқытылған жергілікті тайпа өкілдеріне АҚШ-тың чартерлік рейстерінде опиум тасымалдауға тыйым салынғанын жазды. Тек ірі көлемдегі жұкалар ғана тексерілді, сондықтан жеке тұлғалар жергілікті тұтынуға арналған аз мөлшердегі опиумды тасымалдауы мүмкін, бірақ коммерциялық саудаға тыйым салу нақты болды. Бірнеше журналист ЦРУ-ның Арканзас штатындағы Мена тауаралық муниципалды әуежайын Никарагуадағы Контраларға қару-жарақ пен оқ-дәрілерді, ал есірткіні АҚШ-қа заңсыз әкелу үшін пайдаланғанын мәлімдеді. ЦРУ-ның бас инспекторының қадағалауымен жүргізілген өзіндік тергеу нәтижесінде, ЦРУ-ның Менада болған кез келген заңсыз әрекетке қатысы немесе хабары жоқ екені айтылды. Есепте агенттік басқа бір федералдық агенттікпен бірлесіп әуежайда оқу жаттығуларын өткізгені және әуежайдағы компаниялар ЦРУ-ға тиесілі жабдықтарға авиациялық қызметтер көрсеткені көрсетілген.

Никарагуа

1986 жылы АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар жөніндегі комитеті Орталық және Оңтүстік Америкадан, сондай-ақ Кариб теңізінен АҚШ-қа есірткі тасымалдауды тергеуді бастады. Тергеуді сенатор Джон Керри басқарған Терроризм, есірткі заттары және халықаралық операциялар жөніндегі кіші комитет жүргізді, сол себепті оның 1989 жылғы соңғы есебі Керри комитетінің есебі деп танылды. Есепте «Контраларға қолдау көрсеткен адамдардың есірткі тасымалына қатысқандығы, Контралардың жабдықтау желісін есірткі ұйымдары пайдаланғандығы және Контралардың өзі есірткі сатушылардан қаржылық және материалдық көмек алғандығы анық» деп қорытындыланды. 1996 жылы Гари Уэбб Сан-Хосе Меркьюри Ньюс газетінде жарияланған бірнеше мақала жазды, онда ЦРУ қолдаған Контралармен байланысты никарагуалықтардың АҚШ-қа кокаинды контрабандалық жолмен әкелгені, кейіннен ол Лос-Анджелесте крек кокаин ретінде таратылып, түскен пайда Контраларға жіберілгені зерттелді. Оның мақалаларында ЦРУ кокаин операцияларынан хабардар болғандығы және Контра қызметкерлерінің АҚШ-қа үлкен көлемде есірткі тасымалдағандығы, сондай-ақ Контралар үшін ақша жинау мақсатында есірткі дилерлеріне тікелей көмектескендігі туралы мәлімдемелер жасалды. Лос-Анджелес Таймс, Нью-Йорк Таймс және Вашингтон Пост газеттері өздерінің жеке тергеулерін жүргізіп, Уэббтің айыптауларын жоққа шығарды. 1997 жылдың мамыр айында The Mercury News газетінің бас редакторы Джерри Сеппос, бұл серияны мақұлдағаннан кейін, мақалалардың жазылуында, өңделуінде және өндірісінде кемшіліктер болғанын мойындады, бірақ оқиғаның «көптеген маңызды мәселелер бойынша» дұрыс екенін айтты. ЦРУ-ның ішкі журналы Уэббке көрсетілген қолдауды тоқтатып, оның пікірлерін қайталап, бір қолдаушының «өзінің алдын ала қалыптасқан көзқарастарына сәйкес ету үшін бұрмалап, дұрыс түсінбегенін» жазды.

Мексика

2013 жылдың қазанында американдық телеарна ЦРУ қызметкерлерінің 1980-ші жылдары Мексикадағы агенттіктің есірткі операцияларына қауіп келтіргендіктен, DEA құпия адамы Энрике Камаренаны ұрлап, өлтіруге қатысқандығы туралы мәлімдеме жасады. Телеарнаның хабарлауынша, бұл ақпаратты бірнеше дереккөз, атап айтқанда екі бұрынғы федералды агент және бұрынғы ЦРУ мердігері берген. Олардың үшеуі де ЦРУ кокаин мен марихуананы АҚШ-қа тасымалдайтын есірткі сатушылармен ынтымақтас жұмыс істегенін, ал түскен пайданың бір бөлігін Никарагуаның солшыл Сандинист үкіметін құлатуға тырысқан Контра көтерілісшілерін қаржыландыруға жұмсағанын айтты. ЦРУ өкілі бұл айыптауларға жауап беріп, агенттіктің АҚШ федералды адамын өлтіруге немесе оның күдікті өлтірушісінің қашуына қатысы бар деген ұсыныс "ақылға сыймас" екенін мәлімдеді.

Гондурас

Гондурастың есірткі бароны Хуан Матта Балестерос 1980 жылдардың басында Никарагуалық контрастер әскери жабдықтар мен қызметкерлерді жасырын тасымалдау үшін пайдаланған SETCO әуе компаниясының иесі болған. Питер Дейл Скотт және Джонатан Маршалл сияқты жазушылар АҚШ үкіметінің осы құпия жүкті жасыру немесе қорғау ниеті салдарынан, SETCO бойынша тергеу басталғанда Гондурастағы DEA кеңсесін жапқандығын айтты, бұл Матта Балестеросқа өзінің есірткі саудасын жалғастыруға және кеңейтуге мүмкіндік берді.

Венесуэла

1990 жылы Венесуэладағы ЦРУ-ның есірткіге қарсы операциясы сәтсіз аяқталып, кем дегенде бір тонна кокаин АҚШ-қа контрабандалық жолмен әкелініп, көшеде сатылды. 1993 жылы алғаш рет жарияланған бұл оқиға, жасырын агенттің Колумбия есірткі картелінің сеніміне кіруіне көмектесу жоспарының бір бөлігі болды. Жоспарға Венесуэладан жүздеген фунт кокаиннің бақылаусыз жіберілуі кірді. Кокаин, Венесуэланың есірткіге қарсы күрес бөлімінен берілді, олар ЦРУ-мен бірлесіп жұмыс істеді және Венесуэлада тәркіленген кокаинды пайдаланды. АҚШ-тың Есірткіге қарсы басқармасы (DEA) наразылық білдіргеніне қарамастан, жіберулер орын алды. Жоспардың сәтсіз аяқталуына байланысты операцияны басқарған ЦРУ офицері отставкаға кетті, ал оның жоғары лауазымдағы басшысы басқа қызметке ауыстырылды. Оқиғаға қатысты мәлімдеме жасаған ЦРУ, "бірнеше ЦРУ офицерлерінің дұрыс емес шешімдер қабылдағаны және басқаруда кемшіліктер болғаны" туралы айтты. Сонымен қатар, Венесуэланың бұрынғы есірткіге қарсы күрес басшысы, генерал Рамон Гиллен Давила және оның басты азаматтық көмекшісі де жіберулермен байланысты айыпталып сотқа тартылды. Венесуэла өз азаматтарын шетелге өткізбейтіндіктен, Гиллен АҚШ-та сотталмады, бірақ оның азаматтық көмекшісі АҚШ-та тұтқындалып, 20 жылға сотталды.

Ауғанстан

Альфред Маккойдың пікірінше, ЦРУ ондаған жылдар бойы Ауғанстанда героин өндірісін коммунизмнің таралуын шектеу мақсатындағы операцияларды қаржыландырды, кейіннен Ислам мемлекетінің таралуын шектеуге бағытталған операцияларды қаржыландыру үшін де қолдады. Маккой ЦРУ жергілікті әскери сардарларды қорғайды және оларды есірткі саудасына қатыстыруға ынталандырады деп мәлімдейді. "Героин саясаты" атты кітабында Маккой ЦРУ-ның Ауғанстан, Оңтүстік-Шығыс Азия, Орталық Америка және Колумбиядағы жаһандық есірткі саудасына қатысқандығын айыптайды, ЦРУ барлық есірткілік іс-әрекеттерінде ұқсас үлгіні ұстанады деп санайды. Маккой сондай-ақ 1980 жылдары "Ауғанстанның кеңестік оккупациясына қарсы күресу үшін ЦРУ, Пәкістаннің Әскери барлау қызметі арқылы ауған әскери сардарларын қолдады, олар Агенттіктің қару-жарағын, логистикасын және қорғауын пайдаланып ірі есірткі саудагерлеріне айналды" деп жазды. The New York Times газетінің хабарлауынша, 2006 жылы Кабулдағы АҚШ елшісі, ЦРУ жетекшісі және MI6/SIS жетекшісі Ауғанстан президенті Хамид Карзаймен кездесіп, оның інісі Ахметтің есірткі саудасына қатысқандығы туралы айыптауларды талқылады, ол інісін Ауғанстаннан қууға келісімін беруді үміттенеді. Мұндай қадамға келісуден бұрын Карзай інісінің қатысуын дәлелдеуді талап етті, бірақ АҚШ пен Ұлыбритания бұл дәлелдерді ұсынуға дайын болған жоқ немесе мұндай мүмкіндігі болмады. Ахмет Вали Карзай АҚШ-қа барлау ақпаратын ұсынғанын, бірақ оған ешқандай сыйақы төленбегенін мәлімдеп, айыптауларды жоққа шығарды. ЦРУ өкілі: "Ешқандай құпия қызмет мұндай айыптауларды қарастырмайды".

Халықтық ақпарат құралдарында

2014 жылы түсірілген "Хабаршыны өлтіру" фильмінде актер Джереми Реннер Гари Уэбб рөлінде ойнады. 2017 жылғы "Американдық жасалған" фильмі - Арканзас штатының Мена қаласындағы операциялық базасын құрған, пилот және Медельин картелі үшін есірткі тасыған Бари Силдің оқиғасын көркемдеп баяндайды. 2017 жылғы FX телесериалы "Snowfall" Лос-Анджелес, Калифорнияға кокаин мен крек енгізуде ЦРУ-дың қатысуын көрсетеді.

ЦРУ мен Әділет министрлігінің есептері

CIA/IG тергеуінің шолуы (1998 жылдың 29 қаңтары) – АҚШ-қа кокаин тасымалдаумен байланысты ЦРУ мен Контралар арасындағы байланыстар туралы айыптаулар бойынша Бас инспектордың тергеу баяндамасының қысқаша мазмұны. Тергеу баяндамасы – I том: Калифорниялық оқиға (1998 жылдың 29 қаңтары) – АҚШ-қа кокаин тасымалдаумен байланысты ЦРУ мен Контралар арасындағы байланыстар туралы айыптаулар бойынша Бас инспектордың тергеу баяндамасы. I том: Калифорниялық оқиға. Тергеу баяндамасы – II том: Контра оқиғасы (1998 жылдың 8 қазаны) – АҚШ-қа кокаин тасымалдаумен байланысты ЦРУ мен Контралар арасындағы байланыстар туралы айыптаулар бойынша Бас инспектордың тергеу баяндамасы. II том: Контралар тарихы. USDOJ/OIG арнайы баяндамасы. ЦРУ-Контра крек кокаин дауы: Әділет министрлігінің тергеулері мен қудалауларына шолу (1997 жылдың желтоқсаны)