Кіріспе

1823 жылы Перу президенті Жозе Мариано де ла Круз де ла Рива Агуэро и Санчес Бокете (3 мамыр 1783 – 21 мамыр 1858) – Перудің бірінші президенті және Перу-Боливия Конфедерациясы құрамына кіретін Солтүстік Перудің екінші президенті болған перулік әскери және саяси қайраткер. Перу тәуелсіздік соғысының жетекші тұлғасы, ол 1823 жылы Перу президенті болды, Республика Президенті қызметін атқарған және билігінің символы ретінде екі түсті президенттік лента таққан алғашқы мемлекет басшысы. Бұл билік де-факто, яғни сайлау арқылы білдірілген халық еркімен емес, төңкеріс нәтижесінде туған, себебі Перу армиясы «Бальконсильо бүлігі» арқылы Конгреске Жозе де Ла Мар басқарған Жоғарғы Үкіметтік Кеңесті таратуды бұйырды. Ол төрт ай билік етті, содан кейін Маркиз Торре Тагле оны алмастырды. Лимадағы аристократтық отбасында дүниеге келген ол тәуелсіздік қозғалысын ерте кезеңнен бері қолдады. Наполеонның басып кіруі кезінде ол Испанияда болды, Американың тәуелсіздігі үшін күрескен масондық ложаларға қосылды. 1810 жылы Перуға оралды және Хосе де Сан-Мартин келгенге дейін Лимадағы отаршылдыққа қарсы құпия жоспарлардың басты тұлғасы болды, «Копедудос» ложасын басқарды. Ол Сан-Мартинмен Перуға келгенге дейін және одан кейін де бірлесіп жұмыс істеді. Перу протектораты құрылғаннан кейін Лима департаментінің президенті (префекті) болып тағайындалды. «Бальконсильо бүлігінен» кейін, яғни елдің республикалық тарихындағы алғашқы төңкерістен соң президент болып тағайындалды. Рива Агуэро он жыл бұрын басталған жеке көтерілістермен Перудің тәуелсіздігін аяқтауға тырысты. Осылайша, шетелдік әскерлерді пайдаланбастан, ол Екінші Интермедиос науқаны үшін әскер мен флотты ұйымдастыра алды. Андрес де Санта-Круз басқарған жасақ роялистердің шабуылын тоқтатуға тырысып, сәтсіз аяқтады және экспедиция жеңіліске ұшырады. Конгресспен келіспеушіліктер мен Симон Боливардың келуі оның қысқа мерзімді үкіметінің аяқталуына және алдымен Гуаякильге, содан кейін Еуропаға жер аударылуына себеп болды, онда ол 1828 жылға дейін тұрды, содан кейін Америкаға оралды. Ол алдымен Чилиге, содан кейін 1833 жылы Перуға оралды және 1833 жылғы Ұлттық конвенцияға Лимадан депутат болып сайланды, ол оны Ұлы маршал атағымен армияға қайта қабылдады. Президент Луис Хосе де Орбегосоның қолдаушысы болған ол Чилиде толық өкілетті министр болды, ал Перу-Боливия Конфедерациясы кезінде Солтүстік Перу президенті болды. Конфедерация таратылғаннан кейін ол тағы да Эквадорға барды. 1843 жылы қайтып келгенде ол жеке өмірге шықты.

Ерте өмір және саяси мансап

Рива Агуэро 1783 жылы Лима қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Хосе де ла Рива Агуэро и Бассо делла Ровере, итальян тегіндес испан аристократы және Делла Ровере әулетінің аналық тарапынан шыққан ұрпағы. Анасы – Мария Жозефа Санчес Бокете и Роман де Аулестия, Лимада орналасқан ежелгі испан дворяндарының мүшесі және Маркиз де Монтеалегре де Аулестияның қарындасы. Де ла Рива Агуэро әулетінің алғашқы өкілдері 17 ғасырдан бері Перуде қоныстанған болса да, оның әкесі 18 ғасырдың соңғы тоқсанында ғана елге қоныс тепкен. Ол 1777 жылы визитадор Хосе Антонио де Арешемен бірге Перуге келген трибунал құрамында болды, содан кейін Перудің Корольдік монетаханасының (Real Casa de Moneda) суперинтенданты болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды атқарды. Рива Агуэро балалық шағын Лимада өткізді, онда ол алғашқы білімін алды және 1796 жылы он үш жасында Аристократтар корпусының полкіне лейтенант болып тағайындалды. Ол Испанияға әскери білімін атасының ықпалды туыстарының бақылауымен аяқтау үшін жіберілді (оның бір ағасы Consejo de Indias министрі, екіншісі армияның генерал-лейтенанты болды), алайда ол әскери мансабын, сондай-ақ Францияға бару үшін заң оқуын тастап кетуді шешті. 1805 жылы ол Карл III орденінің рыцары болып тағайындалды және 1807 жылы осы атақ расталды. Мадридке оралған Рива Агуэро Наполеонның басып кіруіне қарсы соғыстарға қатысты. 1808 жылы Наполеонның шабуылынан туған ұлтшылдық рухқа ие болған ол Гипускоа мен Бургоста француздарға қарсы алғашқы шараларға қатысты, содан кейін Кордобада генерал Эчеварридің жасағына қосылып, Алколеа көпірі шайқасына қатысты. 1809 жылы испан армиясындағы әскери мансабының американдық испандықтардың жоғары лауазымдарға тағайындалуына кедергі келтіретін заңдық шектеулерге байланысты шектеулі екенін білген ол отарлық басқаруда мансапты бастауға шешім қабылдады. Ол Перудің Корольдік монетаханасының судьясы, Аудиторлар сотының есепшісі (Tribunal Mayor de Cuentas) және Лима Корольдік лотереясының судьясы (Real Ramo de Suertes) болып тағайындалды. Сол жылы әкесі қайтыс болды, ал Рива Агуэро Лимаға қайтуға шешім қабылдады. Ол кезде ол сепаратистік идеяларды қолдаушы ретінде танымал болғандықтан, Буэнос-Айрестегі, Монтевидеодағы және Мендосадағы испан билігі оның Перуға кіруіне кедергі келтіруге тырысты. Лимада Рива Агуэро Перу тәуелсіздігі үшін жасалған түрлі құпия жоспарларға белсенді қатысты, осы себепті вице-король Абаскальдың бұйрығымен оған қатаң қадағалау тағайындалды. 1813 жылы Лима Аудиторлар сотының жағдайы туралы оның алғашқы еңбегі вице-король тарапынан жойылды, ал Рива Агуэро сотталып, үй қамауына алынды. Келесі жылы ол Лима үкіметін басып алу мақсатымен жасалған Квироз бен Пардо де Зеланың сәтсіз құпия жоспарына, Гомес құпия жоспарына және 1819 жылғы құпия жоспарға қатысты. 1822 жылы Хосе де Сан-Мартин оны Лима префекті етіп тағайындады. Сан-Мартиннің кетіп кетуі мен елдегі әлеуметтік тұрақсыздық салдарынан Андрес де Санта-Круз 1823 жылдың 26 ақпанында Перу конгресіне қарсы көтеріліс жасап, оны Рива Агуэроны президент етіп сайлауға мәжбүр етті. Рива Агуэро өзін "Перу президенті" деп жариялады, бұл атақты алғаш рет қолданған адам болды. Ұзаққа солмаған үкіметі кезінде ол испан әскерлерінің астанаға кіруіне және үкіметтің Кальяо портына көшуіне куә болды. Осы жағдайға байланысты Рива Агуэро Перу конгресінің қолдауын толығымен жойды, ол Симон Боливардың келуін асыға күтті. Кейіннен оны Антонио Хосе де Сукре құлатты. Сукренің орнын Симон Боливар келгенге дейін Хосе Бернардо де Торре Тагле басқарды. Конгресс Венесуэланың "Бостандықшысының" Перуге келіп, елдің тәуелсіздігін нығайтуға көмектесуін күтіп, оған барлық қажетті өкілеттіктерді беруге дайын болды. Лидерлік билігін жоғалтудан қорқып, Рива Агуэро Боливардың келуіне кедергі келтіру үшін вице-корольмен келісуге тырысты, бірақ оны тұтқындап, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Кейіннен ол Чилиге жер аударылды. Онда ол "Перу тәуелсіздігінің тарихы және оның осы уақытқа дейінгі сәтсіздіктерінің себептері туралы естеліктер мен құжаттар" атты еңбегін жазды, бұл кезеңнің маңызды деректерінің бірі болды. Ұзаққа солмаған Перу-Боливия конфедерациясы кезінде Рива Агуэро Маршал Андрес де Санта-Крузді қолдады және 1838 жылы Солтүстік Перу Республикасының президенті болды. Ол құлағаннан кейін, 1858 жылы қайтыс болғанға дейін қоғамдық өмірден шеттеді. Оның Кэролайн Арнольдин де Луз Корсваренен бес баласы болды. Оның үлкен ұлы – Хосе де ла Рива Агуэро и Лооз Корсваре.

Лимадағы қастандық

Испанияда болған кезінде ол Американың тәуелсіздігі үшін күрескен американдық ложаға қосылды. Лимадағы Бақыт және лотереялар саласындағы бухгалтер және консервативті судья болып тағайындалғаннан кейін (1810) Перуге қайтып келді, Буэнос-Айрес арқылы, тәуелсіздік қозғалысын қолдауға шешім қабылдады. Саяхаты барысында ол биліктің мазақтауынан сақтануға тырысты: Монтевидеода қысқа мерзімге қамауға алынды, бірақ Буэнос-Айресте оны Испанияға қайтаруды жоспарлап отырғанын сезіп, құпия түрде қашуға мәжбүр болды. Ұқсас жағдай Мендоса қаласында да орын алды. Лимада бекінген ол патриоттардың әртүрлі топтарымен байланыс жасады және Чили мен Буэнос-Айрестегі, үкімет құрғандармен белсенді хат алмасты. Ол Лима ложасын Санта-Тересадағы (қазіргі Жирон-Пуноның бесінші блогы) немесе Вега-дель-Рен графының үйінде, Ботика-Сан-Педро көшесінде (қазіргі Жирон-Миро-Квесаданың төртінші блогы) орналасқан үйінен басқарды. Ол Лимадағы барлық құпия жоспарларға қатысты, оларды билік тығыз бақылап, соңында қуғынға түсті. Дегенмен, ықпалды достары мен туыстарының көмегімен құтылды. 1816 жылы ол «Америка революциясының тарихи және саяси манифестін» жазды, ол 1818 жылы Буэнос-Айресте анонимді түрде жарияланды, онда отарлық режимге қарсы көтерілістің 20 себебін ашты.

Сан-Мартинмен байланыс

Рива Агуэро сол кезде Хосе де Сан Мартинмен тығыз байланыста болды, ол Чилидің тәуелсіздігін қамтамасыз еткеннен кейін Перуге баруды жоспарлады. Ол роялистік күштердің жағдайы туралы құнды деректер жіберді және Жоғарғы Перуға ену үшін Перудің орталық жағалауына шабуыл жасау мақсатындағы Анд армиясының операция жоспарын анықтауға көмектесті. Осы себептердің барлығы үшін Рива Агуэроның рөлі испан Америкасының азаттыққа қол жеткізуіне зор үлес қосты. Сол кезде Сан-Мартиннің хабаршысы 1819 жылдың сәуірінде Рива Агуэроға және Лиманың басқа патриоттарына жолданған хаттармен ұсталды. Вице-король Хоакин де ла Песуэла Рива Агуэроны Испанияға жіберу үшін кеме дайындап жатқанда, оны Тармада (Перудің орталық таулы аймағы) қамауға алуға бұйрық берді, бірақ Сан-Мартиннің Бостандық экспедициясы кезіндегі келуіне байланысты заңдық шағымдар мен туындаған жағдай осы қатаң шарадан бас тартуға әкелді. Мұндай қиын жағдайларда да Рива Агуэро тәуелсіздік жолындағы еңбегін жалғастырып, көптеген офицерлерді патша әскерін тастауға көндірді. Расында, ол Нюмансия батальонының патриоттар қатарына ауысуына ықпал еткендердің бірі болды. Сондай-ақ, ол Лимаға кіру жолдарын кесу үшін партизандық ұйымды ұйымдастыруға көмектесті. Ол испандық генералдар арасында да жік салуға және келіспеушіліктер тудыруға, сондай-ақ патша әскеріне тыңшылар енгізуге көмектесті.