Заң бұзудың қажеттілікпен қорғалуы

Кіріспе

Заң бұзу үшін қорғаныс

Ағылшын құқығында қажеттілік қорғанысы, жағдайдың өте шұғыл болғандықтан, адамның заң бұзуға мәжбүр болуы мүмкін екенін мойындайды. Қажеттілік қорғанысы бойынша сәтті аяқталған сот істері өте сирек, және жалпы алғанда, мұндай қорғаныс қолданылуы мүмкін жағдайлар да аз. Мұндай қорғаныстың ерекшелігі – жағдайдың басқа адамның әрекетінен тумауы (ондай жағдайларда мәжбүрлеу немесе өзін-өзі қорғау қарастырылады) және айыпталушының дереу зиян немесе қауіп-қатерге ұшырауы. Көбінесе қажеттілік деп ақталуы мүмкін қылмыстардың сипаты жеңіл болады, мысалы, медициналық көмекке уақтылы жетіп алу үшін жылдамдық режимін сақтамау, немесе өрттен қашу үшін мүлікке зиян келтіру. Ауыр қылмыс жасалған жағдайларда қажеттілік қорғанысы ретінде қабылдануы қиын, себебі соттар көбінесе тікелей зиян келтірудің, тіпті төтенше жағдайларда да, ауыр зиянды немесе өлімді болдырмаса, ақталуға жатпайды деген тұжырымға келеді. Егер адамның өліміне қарамастан, оның өлімі басқалардың аман қалуына мүмкіндік берсе де, оларды өлтіру қажеттілік туғызбайды, егер оларға төнетін қауіп дереу болмаса. Сондықтан, ауыр қылмысқа қажеттілік принципін қолдануға болатын жағдайлар өте шектеулі – бұл өмірге қауіп төндіретін жағдайдағы екі немесе одан да көп адам, олардың арасынан тек біреуі ғана аман қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда да, заң адамға өзінің өмірін қауіпке тікелей ұшыратпаса, басқа адамды құтқару үшін әрекет етуден бас тартуға рұқсат береді, сондықтан бір адамның екіншісін өлтіруі сирек кездеседі, көбінесе біреуі екіншісінің өліміне жол береді де, өзінің өмірін сақтап қалады. Корольдік прокуратура тарихи тұрғыдан, әлеуетті айыпталушылардың барлық жағдайды ескере отырып, дұрыс әрекет еткенін ескере отырып, қудалаудан бас тарту құқығын пайдаланып келді, әсіресе қажеттілік қорғанысының күшті дәлелдері болған жағдайларда.

In English law, the defence of necessity recognises that there may be situations of such overwhelming urgency that a person must be allowed to respond by breaking the law. There have been very few cases in which the defence of necessity has succeeded, and in general terms there are very few situations where such a defence could even be applicable. The defining feature of such a defence is that the situation is not caused by another person (which would fall under either duress or self defence) and that the accused was in genuine risk of immediate harm or danger. For the most part crimes that could be justified as necessary are minor in nature, such as driving over the speed limit to reach medical care, or damaging property to escape a fire. In almost all cases where a serious crime has taken place, necessity is unlikely to be a successful defence as courts have mostly taken the view that directly harming another person could not be justified even by extreme circumstances unless it directly prevented immediate serious harm or death. Even if a person were already likely to die, and their death would allow others to survive, killing them is not necessary until the point where harm is imminently likely to occur to the others and if that harm is not immediate, then necessity cannot apply. As such the circumstances where necessity could apply to a serious crime are extremely narrow, involving two or more people in an immediately life threatening situation where only one could survive. Even in this situation, as the law does allow for a person not to take actions that would save another person if to do so would put their own life at risk, it is seldom strictly necessary for one person to kill another, one allowing the other to die in the course of the situation, then saving themselves. The Crown Prosecution Service has historically chosen to exercise its discretion not to prosecute those cases where it believes potential defendants have acted reasonably in all the circumstances, and as such where necessity is a strong defence.

Тарих

Бұл қорғаныс Регинаның Дадли мен Стивенске қарсы (1884) 14 QBD 273 DC ісінің алғашқы сот процесінде қолданылды, онда төрт кеме апатына ұшыраған теңізші азық-түліксіз шағын қайыққа қалды. Өздерін құтқару үшін ең күштілері үшәүі төртіншісін, яғни 17 жасар кемеші жігітті жеуге шешім қабылдады. Сот баланы жеудің шұғыл қажеттілік емес екенін анықтады. Кемеші жігіт тіпті табиғи себептерден де көз жұмуы мүмкін болғанымен, теңізшілер оны қасақана өлтіріп, кісі өлтірді. Аштықтан өлім қаупі болғандықтан, белгілі бір дәрежеде қажеттілік туындады, бірақ кез келген сәтте көкжиектен кеме келіп оларды құтқаруы мүмкін еді, және шындығында, үшеуі де құтқарылды. Олар өлімнің бір минуттан екінші минутқа дейін қажет екеніне толық сенімді болмағандықтан, бұл қорғаныс қабылданбады. Адам жеудің өзі, егер өлім табиғи жолмен болса, қылмыс емес. Дадли мен Стивенс кісі өлтіргені үшін айыпталды және асылып өлуге үкім шығарылды, бірақ кейін олардың жазасы тек алты ай түрмеге ауыстырылды. Үшінші адам, Брукс, кісі өлтіруге қатыспағандықтан сотталған жоқ. Осы істің қағидалары кісі өлтіруде қажеттілік қорғанысын қолдану мүмкін еместігінің негізін құрайды.

Негізгі қағидалар

Өмірге шұғыл және тікелей қауіп туындаған кезде, айыпталушы осы қауіпке пропорционалды жауап ретінде заң бұзуға баратынына ұқсас жағдай қалыптасады. Бұл қажеттілік пен мәжбүрлеу қорғаныстары арасындағы айырмашылықты көрсетеді, себебі біріншісі – табиғи жолмен туындаған жағдайлардың қысымы, ал екіншісі – айыпталушының еркіне үстемдік ететін толығымен адамның әрекетінен туындаған қауіп. Лорд Деннингтің Southwark London Borough Council v Williams (1971) 2 AER 175 ісінде айтқанынша, қажеттілікті жалпы қорғаныс ретінде мойындамау керек, әйтпесе анархия мен тәртіпсіздік орнап келер еді. Егер аштық қажеттіліктің негізі ретінде қабылдалынса, кез келген жақсы жағдайда емес адам тамақ ұрлау үшін ұрлық жасауын ақтауға тырысуы мүмкін, өйткені ол бұл аштыққа пропорционалды жауап деп санаған. Осылайша, аштық өздігінен пайда болмайды және кедейліктен құтылудың басқа да жолдары бар (мысалы, жұмыс істеу немесе әлеуметтік жәрдем немесе қайырымдылық іздеу), бұл қажеттілік қорғанысын жоққа шығарады. Канадалық соттар бұл мәселені айқын жеткізді. Perka v The Queen (1984) 2 SCR 232 ісінде Диксон судьясы 250-бетте былай деді:
Қажеттілік қорғанысы қылмыстық заңның жарамды және дәйекті бөлігі болуы үшін, барлық жағдайда мойындалғандай, қатаң бақылауда болуы және оның негізгі мағынасына сәйкес келетін жағдайлармен шектелуі керек. R v Cole (1994) Crim. LR 582 ісін қарастырғанда Саймон Браун судьясы қажеттілік туралы айтуға келтірілген қауіптің жақын арада туындамағанын және ұсынылған қауіп пен тақып етілген қылмыс арасындағы байланыстың тікелейлігі мен дереулігінің қажетті деңгейде болмағанын анықтады. Айыпталушы қарыздарын өтеу үшін екі құрылыс қоғамын тонады. Қорғаныс нысаны "жағдайға байланысты мәжбүрлеу" болды, ол мәжбүрлеу ауқымын айыпталушының заң бұзуға мәжбүрлеуін тудыратын бақылаудан шыққан сыртқы жағдай туралы түсінік арқылы кеңейтуге тырысады.

There must be an urgent and immediate threat to life which creates a situation in which the defendant reasonably believes that a proportionate response to that threat is to break the law. This reflects the distinction between the defences of necessity and duress in that the former is pressure of circumstances arising naturally, whereas the latter is a threat from an entirely human agency that overpowers the will of the defendant. The general approach was laid down by Lord Denning in Southwark London Borough Council v Williams (1971) 2 AER 175 that necessity should be denied as a general defence because otherwise anarchy and disorder would follow. If hunger was allowed to become the basis of necessity, any poor person might seek to justify burglary to steal food by arguing that he or she had reasonably believed that this was a proportionate response to the threat of malnutrition. Thus, the fact that hunger does not arise spontaneously, and there are other ways in which to seek relief from poverty (e. g. work or by seeking welfare support or charity), would deny the defence of necessity. The Canadian courts put the issue succinctly. In Perka v The Queen (1984) 2 SCR 232, Dickson J. held at p250 that
If the defence of necessity is to form a valid and consistent part of our criminal law it must, as has been universally recognised, be strictly controlled and scrupulously limited to situations that correspond to its underlying rationale. When considering necessity in R v Cole (1994) Crim. LR 582 Simon Brown LJ. held that the peril relied on to support the plea of necessity lacked imminence and the degree of directness and immediacy required of the link between the suggested peril and the offence charged. This defendant robbed two building societies in order to repay debts. The form of defence was "duress by circumstance" which attempts to extend the coverage of duress by borrowing the idea of an uncontrollable external circumstance forcing a choice by the defendant to break the law.

Медициналық қажеттілік

Quayle және басқалар R; Attorney General's Reference (No. 2 of 2004) (2005) EWCA Crim 1415 ісінде әрбір сотталушы ауырсынуды басу үшін қолданылатын марихуана шайырын өсіру немесе иеленумен байланысты айыптамаларға шағымданып, сотқа жүгінді. Апелляциялық шағымдардағы мәселе – канабиссіз ауырсынуды басудың қиындығы немесе канабиспен ауырсынудың жоқтығы емес, керісінше, канабиссіз ауырсынудың жоқтығы және аздаған қосымша әсерлер, ал канабиспен ауырсынудың жоқтығы және одан да аз қосымша әсерлер еді. Айырмашылық жағымсыз қосымша әсерлерге ғана шектелді, олар қаншалықты жағымсыз болса да, ауыр жарақатқа әкелу мүмкіндігін көрсетпейтін, жауапкердің еркін жоюға жеткізбейтін жағдай еді. Шағымданушылардың зиянды қауіпке қатысты ақылға қонымды және пропорционалды әрекет еткеніне объективті түрде дәлелдеме жоқ. Дәлелдерге сәйкес, шағымданушылар ауырсынуды дәстүрлі және заңды тәсілдермен бақылай алды. Қажеттілік негізінде марихуананы медициналық мақсатта қолдануға рұқсат беру 1971 жылғы «Есірткілерді теріс пайдалану туралы» заңның мақсатына қайшы келеді. Сонымен қатар, қажеттілік қорғанысының күшіне енуі үшін зиянның қауіп-қатері дереу және жақын арада болуы керек, және ол сыртқы көзден туындауы тиіс. Тараптар белгілі бір уақыт аралығында үздіксіз ауырсынуға жауап берді, және кез келген жағдайда, ауырсыну сыртқы қауіп ретінде қарастырылуы қиын, өйткені ол өте субъективті. Олардың қарсылық білдіруге деген ерік-жігерін басып тастайтын ештеңе болған жоқ. Содан кейін тараптар бұл заңның жеке өмірге қол сұғу құқығын бұзатынын, яғни Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 8-бабын бұзатынын мәлімдеді. Жеке өмірді құрметтеу құқығына араласу 8-баптың 2-тармағына сәйкес «заңға сәйкес және демократиялық қоғамда тәртіпсіздік пен қылмыстың алдын алу, денсаулық пен адамгершілікті қорғау немесе басқалардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қажет» болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Taylor (Joseph) v Lancashire County Council (2005) EWCA Civ 284 ісінде көрсетілген шектерде сот шешімі медициналық және ғылыми дәлелдерді бағалауды қамтиды, бірақ олардың қорытындысы бойынша бұл тиісті министрдің құзыретіндегі саясат мәселесі болды. Осылайша, бұл заңсыз өзін-өзі көмек қажеттілік ретінде танылмайды және ЕҚАД-ның 8-бабының қорғауына жатпайды. Altham (2006) EWCA Crim 7 ісінде сотталушы жол апатынан кейін ауырсынуды жеңілдету үшін марихуана қолданған. Ол 1971 жылғы «Есірткілерді теріс пайдалану туралы» заңның 5(2) тармағына сәйкес есірткілерді ұстағаны үшін айыпталды. Сот бірінші сатыдағы сот медициналық қажеттілік туралы қорғануды алқабилерге қараудан бас тартты, сондықтан айыпталушы өзінің кінәсін мойындады. Апелляциялық сот ЕҚАБ-тың 3-бабының (адамды адамгершіліксіз немесе қорлаушылыққа ұшыратпау) мемлекетке қатысты екенін анықтады. Сотталушы марихуананы пайдалану оның симптомдарын жеңілдетудің жалғыз жолы екенін және оны қылмыстық құқық бұзушылық жасамай жасай алмайтынын мәлімдеді. Осылайша, мемлекет оны соттап, қорлаушылыққа ұшыратты. Соттың айтуынша, мемлекет марихуанадан бас тартып, сотталушыны қорлаушылыққа ұшырататын ешбір іс-әрекет жасаған жоқ. Мемлекет сотталушының жағдайын жақсартуға немесе нашарлатуға ешқандай әрекет жасаған жоқ, және соттан 1971 жылғы «Есірткілерді теріс пайдалану туралы» заңды медициналық қажеттілік қорғанысына жатқызуды талап етуге ештеңе болған жоқ. Сот Quayle ісін қолданды, онда назар 8-бапқа аударылған, ал қажеттілік қорғанысы заң жобасының мақсаты мен әсеріне қайшы келетіндіктен қабылданбады. Re A (Children) (Conjoined Twins: Surgical Separation) (2000) 4 AER 961 ісінде Джоди мен Мэри – ишиопагты қосылған егіздер (яғни, таздан қосылған) болды, және апелляциялық сот Мэриді өлтіретін бөлініп тастау кезінде оларды бөлу үшін операция жасау заңды ма екендігін шешуге тиіс болды. Егер операция жасалмаса, екеуінің де алты ай ішінде өлетіндігіне дәлелдер бар еді. Сот бұл істі қыздарды өлтіру деп қарастырды, өйткені қыздар физикалық түрде қосылған болса да, олар бөлек «өмірде» болды. Сот операция заңды деп шешті. Уорд Л.Ж. өзін-өзі қорғанумен салыстырғанда Мэриді өлтіру заңды екенін анықтады, өйткені ол, заңға сай болса да, Джодиді өлтірді. Уорд Мэридің өлімі «жаны қасиеттілігі» туралы қоғамдық саясатты бұзбайды деп түсіндірді, өйткені бұл «жарым-жартылай өзін-өзі қорғану» еді, бірақ Брук Л.Ж. өзін-өзі қорғануды қабылдамады, өйткені Мэри Джодидің өміріне заңсыз қауіп төндірмеді. Ол дәрігердің қалауын қауіп төндірмегендіктен, жағдайдың мәжбүрлеуі емес, қажеттілік қолданылады деген қорытындыға келді. Дәрігерлер екі жамандықтың ішіндегі ең кішісін таңдады, яғни, екі егіздің өліміне қарағанда біреуінің өлімі. Уорд Л.Ж. бөлініп тастау операциясы Джодидің мүддесіне сай екенін, бірақ Мэридің мүддесіне сай емес екенін түсіндірді, өйткені ол оның «өмірге құқығынан» айырды. Балалардың мүдделерінің қақтығысы және дәрігерлердің әрбір балаға деген міндеттерінің қақтығысы ескерілгенде, «екі жамандықтың ішіндегі ең кішісін таңдап, ең зиянсыз баламаны табудан басқа жол жоқ». Джоди операциядан кейін қалыпты өмірге ие болу мүмкіндігіне ие болар еді; бөлініп тастауға рұқсат бермеу екеуінің де өліміне әкелер еді. Сондықтан «ең зиянсыз балама» – бөлініп тастауға рұқсат беру. Қажеттілік әдетте өлтіруге қатысты қорғаныс ретінде қабылданбайды, бірақ Брук Л.Ж. Дадли мен Стивенс ісінен дәрігерлер құрбандықты таңдамағанын, Дадли кемесіндегі балаға қарағанда ерекшеленетінін айтты. Шешім медициналық қажеттілік және дәрігерлердің әртүрлі пациенттерге, ата-аналардың балаларына деген міндеттерінің қақтығысы бар жағдайлармен шектеледі, бірақ Михаловски (2001) айтқандай, пациенттердің атынан шешім қабылдауға кім жауапты деген қиын сұрақтар тудырады.

In Quayle and Others v R; Attorney General's Reference (No. 2 of 2004) (2005) EWCA Crim 1415 each defendant appealed convictions associated variously with the cultivation or possession of cannabis resin to be used for pain management. The choice facing the appellants was not severe pain without cannabis or absence of pain with cannabis, rather it was the absence of pain with adverse side effects without cannabis, and absence of pain with minimal side effects with cannabis. The difference was restricted to the adverse side effects which, however unpleasant, could not sensibly be said to raise a prima facie possibility of serious injury, let alone one such as would overwhelm the will of the defendant. There was no evidence from an objective standpoint that the appellants were acting reasonably and proportionately to a threat of injury. The evidence was clear that it was possible for the appellants to control pain by conventional and legal means. To admit the medical use of cannabis on the ground of necessity would defeat the legislative purpose underpinning the Misuse of Drugs Act 1971. Further, for the defence of necessity to succeed, the threat of injury must be immediate and imminent and come from an extraneous source. The parties were responding to continuous pain over a period of time and, in any event, pain is too subjective to qualify as an external threat. There was nothing urgent that overwhelmed their will to resist. The parties then argued that the law breached Article 8 European Convention on Human Rights by interfering with the right of privacy. Interference with the right of respect for private life is permissible under Article 8(2) if "in accordance with the law and necessary in a democratic society for the prevention of disorder or crime, for the protection of health or morals, or the protection of the rights and freedoms of others". Within the limits indicated in Taylor (Joseph) v Lancashire County Council (2005) EWCA Civ 284, the court's decision would involve an evaluation of the medical and scientific evidence, but their conclusion was that this was a policy matter more properly within the remit of the relevant Minister. Thus, this unlawful self help did not qualify as necessity and did not fall within the protection of Article 8 ECHR. In Altham (2006) EWCA Crim 7 the defendant used cannabis for pain relief following injury in a road accident. He was charged with possession under s5(2) Misuse of Drugs Act 1971. The judge at first instance refused to leave the defence of medical necessity to the jury so the defendant changed his plea to guilty. The Court of Appeal held that Article 3 ECHR (not to subject a person to inhuman or degrading treatment) does apply to the state. The defendant argued that using cannabis was the only way in which his symptoms could be alleviated and that he could not do so without committing a criminal offence. Thus, the state, by prosecuting him, subjected him to degrading treatment. The court said that the state, by refusing cannabis, neither did nor refrained from doing anything that would subject the defendant to degrading treatment. The state had done nothing to change the defendant's condition for better or worse, and there was nothing to require the court to read the Misuse of Drugs Act 1971 as subject to a defence of medical necessity. The court applied Quayle where the focus was on Article 8, and the defence of necessity was denied because it would be in conflict with the purpose and effect of the legislative scheme. In Re A (Children) (Conjoined Twins: Surgical Separation) (2000) 4 AER 961 Jodie and Mary were ischiopagus conjoined twins (i. e. joined at the pelvis) and the Court of Appeal had to decide whether it was lawful to perform surgery to separate them when the separation would kill Mary. If the operation did not take place there was evidence that both would die within six months. The court proceeded on the basis that the potential charge would be murder in that, although the girls were physically joined, they were separate "lives in being". The court decided that the operation would be lawful. Ward LJ concluded that, by analogy with self defence, it was lawful to kill Mary because she was, albeit lawfully, killing Jodie. Ward reasoned that causing Mary's death did not breach the public policy of "sanctity of life" because of the "quasi self defence", but Brooke LJ, rejected self defence because Mary was not unlawfully threatening Jodie's life. He concluded that necessity rather than duress of circumstances would apply because the doctor's will was not being overwhelmed by the threat. Instead, the doctors were making a rational choice to adopt the lesser of two evils, i. e. the death of one rather than the death of both twins. Ward LJ. reasoned that separation surgery was clearly in Jodie's best interests, but not in Mary's best interests because it denied her "inherent right to life." Given the conflict of the children's interests and the consequent conflict in the doctor's duties to each child, there was "no other way of dealing with it than by choosing the lesser of the two evils and so finding the least detrimental alternative." Jodie could benefit from the surgery to enjoy probably a near normal life; refusal to allow separation would result in the death of both twins. So "the least detrimental alternative" was to allow separation. Necessity would not usually be allowed as a defence to murder, but Brooke LJ. distinguished Dudley & Stephens on the basis that the doctors were not selecting the victim unlike the cabin boy in Dudley. The decision is restricted to cases of medical necessity and a conflict of duty owed both by doctors to different patients and by parents to their children but does provide an interesting expansion of the law albeit, as Michalowski (2001) comments, it poses difficult questions as to who should take such decisions on behalf of patients.