Кіріспе
Шола әулетінің патшасы Атираджендра (1020-1070 жж.) әкесі Вираражендрадан кейін Шола патшасы ретінде өте қысқа мерзімге, бірнеше ай ғана билік жүргізді. Оның билігі азаматтық тәртіпсіздіктермен, мүмкін діни сипаттағы қақтығыстармен ерекшеленді. Атираджендра – Шола әулетінің соңғы ұрпағы болды. Ол діни хаоста қаза тапты. Атиражиндра мен Вираражендра 1061 жылы қайтыс болғаннан кейін Венги мұрагерлік дауларына араласты. Венги патшалығы сарай төңкерісі арқылы II Сактиварманға өтті. Шолалар Венгиде Шола ықпалын қайта орнатуды қалады. II Сактиварман өлтірілді, бірақ Сактиварманның әкесі Виджаядитя таққа отырды және Шолалардың оны құлату әрекеттерін болдырмады. Алайда Виджаядитя Шоланың вассалы болып қызмет етуге келісті. Венгиді толық бақылауға алу әрекеті сәтсіз болғанымен, Вираражендра Викрамадитьяға қызын үйлендіріп, тағы бір Чалукиялық одақтас тапты. Осы интригалар жүріп жатқанда, Раджараджа Нарендраның ұлы, кейіннен Кулотунга I деп аталған ханзада Раджендра Чалукия Венги патшасы болуға ұмтылды және Виджаядитя өзінің тағына заңсыз ие болды деп ойлады. Шолалар оған көмектескен болуы мүмкін. Әрекеттеріне өзінің ағасы Виджаядитя кедергі келтіргендіктен, Кулотунга Чола Чаттисгарх штатындағы Бастер ауданында шағын иелік құрып, мүмкіндік күтті. Вираражендраның қайтысымен мүмкіндік туды және Раджендра Чалукия Шола тағын басып алу үшін жылдам әрекет етті.
Athirajendra (1020 CE – 1070 CE) reigned for a very short period of few months as the Chola king succeeding his father Virarajendra. His reign was marked by civil unrest, possibly religious in nature. Athirajendra was last clan of Chola dynasty. He was killed in the religious chaos. Athirajindra and Virarajendra interfered in the Vengi succession disputes after the Vengi king Rajaraja Narendra, who was closely related to the Chola clan through his mother Kundavai, a daughter of Rajaraja Chola, died in 1061 CE. The Vengi throne went to Saktivarman II in a palace coup. The Cholas wanted the Chola influence re established in Vengi. Saktivarman II was killed, but Vijayaditya, Saktivarman's father assumed the throne and repulsed the Chola attempts at unseating him. Vijayaditya however accepted to serving as a Chola vassal. Although this attempt at gaining total control over Vengi was unsuccessful, Virarajendra found another Chalukya ally in Vikramaditya by marrying his daughter to him. While these intrigues were going on, the son of Rajaraja Narendra, prince Rajendra Chalukya later known as Kulothunga I sought to become the Vengi king and felt Vijayaditya had usurped the throne that was rightfully his. The Cholas probably helped him in his efforts. Thwarted in his attempts by his uncle Vijayaditya, Kulothunga Chola carved himself a small dominion near Baster District in Chhattisgarh state and bided his time. An opportunity arose with the demise of Virarajendra and Rajendra Chalukya acted swiftly to capture the Chola throne.
Чола және Шығыс Чалукияның бірлігі
Раджараджа Чола өзінің қызы Кундвайды Шығыс Чалкуя Вималадитияға берген кездегі бірнеше аралас некелердің нәтижесінде Чола тайпасы мен Чалкуя әулетінің Венги тармағы өте жақын болды, тіпті Венги патшалары жүрекжағынан Чолаларға айналды. 1061 жылы Венги патшасы Раджараджа Нарендра, Чола тайпасымен анасы Кундвай арқылы тығыз байланыста болғаннан кейін қайтыс болды, сонан соң Вирараджа Чола Венги мұрагерлік дауларына араласты. Сарай төңкерісі нәтижесінде Венги тағы II Сактиварманға бұйырды. Чолалар Венгиде Чола ықпалын қайта орнатуды қалады. II Сактиварман өлтірілді, бірақ Сактиварманның әкесі Виджаядитя таққа отырып, Чолалардың оны тақтан түсіру әрекеттерін тойтарды. Алайда Виджаядитя Чоланың вассалы болуға келісті. Венгиді толық бақылауға алу әрекеті сәтсіз аяқталғанымен, Вираражендра Викрамадитьяға қызын үйлендіріп, тағы бір Чалкуя одақтасын тапты. Осы интригалар жүріп жатқанда, Раджараджа Нарендраның ұлы, принц Раджендра Чалкуя (болашақтағы Кулотунга Чола I) Венги патшасы болуға ниеттенді және Виджаядитя өзіне тиесілі таққа қол жеткізді деп ойлады. Чолалар оның күш-жігеріне көмектескен болуы мүмкін. Көшбасшылыққа таласқан әрекеттерімен ағасы Виджаядитя тоқтатып, Раджендра Чалкуя Чаттисгарх штатындағы Бастер ауданында шағын иелік құрып, мүмкіндік күтті. Вираражендраның қазасымен мүмкіндік туды және Раджендра Чалкуя Чола тағын басып алу үшін жылдам әрекет етті.
Венги әулеттерінің күрестері
Чолалар Венги тағы үшін болған династиялық күреске де қатысты, кейде-кейде өздері ұнататын ханзаданың жағында қарсыластарымен шайқасты. Ондай қарсыластардың көбін Батыс Чалукьялар қолдады. Сондықтан Шығыс Чалукья мемлекеті ұрпақтар бойы Чолалар мен Батыс Чалукьялар арасындағы делдалдық соғыс аренасы болды.
Атираджендраның өлімі
Халқыялық автор Билхана өзінің Викраманкедева-харитасында Атираджендраның басына келген қиындықтардың тарихын баяндайды. Вираражендра Чола, қызын шалукиялық Викрамадитья VI-ға үйлендіргеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Императордың өлімінен кейін Чола елінде туған көтерілістер мен ала-көлденең жағдайлар туралы хабар естіген Викрамадитья дереу Канчипурамға жорық жасап, ондағы тәртіпсіздікті басып таратты. Содан кейін ол Гангэйконда Чолапурамға барып, "жаудың әскерін талқандап, ханзаданы (Атираджендраны) таққа орнатып" қойды. Чола астанасында бір ай өткізген соң, Викрамадитья VI бейбітшілік қайта орнатылғанына көз жеткізіп, өз еліне қайтып келді. Отанға оралғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Атираджендраның жаңа көтерілісте қаза тапқаны туралы хабар жетті. Сонымен қатар, Нарендраның ұлы және Ражендра Чоланың немересі Ражендра Чоланың Чола тағын басып алып, Кулотунга Чола I атағын алғаны туралы да мәлім болды. Викрамадитья дереу Кулотунгаға қарсы жорыққа шықты. Батыс Чалкуя патшасы Сомешвара II де оған қосылды. Кулотунга Чоланың таққа отыруы – Виджаялая Чоладан кейін Чола әулетінің аналық тарапынан шыққан алғашқы адамның Чола тағына отыруы болды. Чолалардың басқа ұрпақтары (Раджадхираджа Чола I-нің көптеген ұлдары мен Ражендра Чола II-нің алты ұлынан тараған екі түрлі тармақ арқылы) көптеген ғасырлар бойы өмір сүрді.
Діндік қиындықтар
Шола патшалығындағы ішкі алабалықтарды Раманужаның Шолалардың қолындағы қуғын-сүргін тарихымен байланыстыруға да әрекеттер жасалған. Раманужаның ертедегі өмірбаяндарына сүйене отырып, Раманужа мен оның ізбасарларын қуғынға түсірген Шола патшасы Атираджендра немесе оның әкесі Вирараджендра болған деген болжам жасау мүмкін. Нилаканта Састридің айтуынша, Раманужаны қуғынға түсірген Кримиканта Чола – Ахираджендра болды және ол Вайшнавтардың жергілікті көтерілісінде қаза тапты. Бұл идентификация Дивасуричаритамның мазмұнына сенімділік береді, онда патшаның төзімсіздігі үшін қарғыс тигендіктен Шола әулетінің желісі аяқталғаны айтылады.