Оңтүстік Үндінің ежелгі Пандья әулеті

Кіріспе

Оңтүстік Үндістанның ежелгі тамил әулеті

| үкімет түрі = Монархия
| көшбасшы1 = Недунжелиян I (алғашқы құжатталған)
| көшбасшы1 жылы = шамамен 270 ж.б.э.
| көшбасшы2 = Кадунгон (Пандия жаңғыруы)
| көшбасшы2 жылы = 560–590 ж.
| көшбасшы3 = Варагунарама
| көшбасшы3 жылы = 1613–1618 ж.
| бүгінгі күні = Үндістан, Шри-Ланка
| демоним = Пандияр
| ту ені = 160px
| карта суреттемесі = 1290 жылы Мараварман Куласекара Пандиан I тұсында Пандия әулетінің ең үлкен аумағы. Пандия әулеті, сондай-ақ Мадурай пандьялары деп те аталады, Оңтүстік Үндістанның ежелгі тамил әулеті болды және Тамилкамның төрт ұлы патшалығының бірі, ал қалған үшеуі Паллавалар, Чолалар және Чералар. Б.з.д. 4-3 ғасырлардан бастап қалыптасқан бұл әулет екі империялық үстемдік кезеңінен өтті: 6-10 ғасырлар және «Кейінгі Пандиялар» (13-14 ғасырлар). Джатаварман Сундара Пандиан I және Мараварман Куласекара Пандиан I тұсында Пандиялар Мадурайға бағынышты вассалдық мемлекеттер арқылы қазіргі Оңтүстік Үндістан және Солтүстік Шри-Ланка аймақтарын қамтитын кең аумақтарды биледі. Пандия әулетінің шығу тегі мен уақыт жолын анықтау қиын. Алғашқы Пандия басшылары өз елін (Пандия Наду) ежелгі дәуірден бастап басқарды, оған Мадурайдың ішкі қаласы және Коркайдың оңтүстік порты кірді. Пандиялар ең ертедегі тамил поэзиясында (Сангам әдебиеті) аталып өтеді. Пандиялардың алтын ғасыры Мараварман I және Джатаварман Сундара Пандия I (13 ғасыр) кезінде басталды. Джатаварман I (шамамен 1251 ж.) Телугу елін (солтүстікке қарай Неллорга дейін), Оңтүстік Кераланы кеңейтіп, Солтүстік Шри-Ланканы жаулап алды. Мараварман Кулашехра I (1268 ж.) Хойсалалар мен Чолалар одағын (1279 ж.) жеңіп, Шри-Ланкаға шабуыл жасады. Будданың қасиетті тіс реликвиясын Пандиялар алып кетті. Осы кезеңде патшалық билігі бірнеше патшалар арасында бөлісті, олардың біреуі басқаларынан жоғары тұрды. Тунгабхадра аңғарындағы Уччанги Пандиялары (9-13 ғасырлар) Мадурай Пандияларымен байланысты болды. Пандия билеушілерінің тарихтың қысқа мерзімінде джайнизмді ұстанғаны белгілі.

| government type = Monarchy
| leader1 = Nedunjeliyan I (first documented)
| year leader1 = Around 270 BCE
| leader2 = Kadungon (Pandya revival)
| year leader3 = 1613–1618 CE
| leader3 = Varagunarama
| year leader2 = 560–590 CE
| today = IndiaSri Lanka
| demonym = Pandiyar
| flag width = 160px
| map caption = The Pandya dynasty at its greatest extent in 1290 CE under Maravarman Kulasekara Pandyan I. The Pandyan dynasty, also referred to as the Pandyas of Madurai, was an ancient Tamil dynasty of South India, and among the four great kingdoms of Tamilakam, the other three being the Pallavas, the Cholas and the Cheras. Existing since at least the 4th to 3rd centuries BCE, the dynasty passed through two periods of imperial dominance, the 6th to 10th centuries CE, and under the 'Later Pandyas' (13th to 14th centuries CE). Under Jatavarman Sundara Pandyan I and Maravarman Kulasekara Pandyan I, the Pandyas ruled extensive territories including regions of present day South India and northern Sri Lanka through vassal states subject to Madurai. The origin and the timeline of the Pandya dynasty are difficult to establish. The early Pandya chieftains ruled their country (Pandya Nadu) from the ancient period, which included the inland city of Madurai and the southern port of Korkai. The Pandyas are celebrated in the earliest available Tamil poetry (Sangam literature"). The Pandyas entered their golden age under Maravarman I and Jatavarman Sundara Pandya I (13th century). Jatavarman I (c. 1251) successfully expanded the kingdom into the Telugu country (as far north as Nellore), south Kerala, and conquered northern Sri Lanka. Maravarman Kulasekhara I (1268) defeated an alliance of the Hoysalas and the Cholas (1279) and invaded Sri Lanka. The venerable Tooth Relic of the Buddha was carried away by the Pandyas. During this period, the rule of the kingdom was shared among several royals, one of them enjoying primacy over the rest.). The Pandyas of Ucchangi (9th–13th century), in the Tungabhadra Valley were related to the Pandyas of Madurai. It is known that the Pandya rulers followed Jainism for a short period of time in history.

Этимологиясы мен шығу тегі туралы аңыздар

Пандияның этимологиясы әлі күнге дейін ғалымдар арасында қызу талқылауда. Бір теория бойынша, «пандия» сөзі «ескі» деген мағынаны білдіретін көне тамил сөзі «панду»дан шыққан. Бұл теорияға сәйкес, ерте тарихи тамил лексикасында «пандия» сөзі «ескі елді» білдірген, ал «чола» – «жаңа елді», «шера» – «таулы елді», «паллава» болса санскрит тілінде «тарау» деген мағынаны білдірген. Тағы бір теория бойынша, «пандия» сөзі санскрит тіліндегі «Панду» сөзінен туындаған, ол «ақ» немесе «сұрғылт» дегенді білдіреді, бұл патша Панду мен Пандаваларға сілтеме жасайды. Бұл тұжырымдардан өзге, тарихи зерттеулерде тағы да бірнеше теориялар кездеседі. Ежелгі тамил аңыздарында үш бауыр – Шеран, Чолан және Пандян оңтүстік Коркай қаласында бірлесіп билік еткен. Пандия өз үйінде қалғанда, оның екі бауыры – Шеран мен Чолан ажырасып, солтүстік және батыста өздерінің мемлекеттерін құрған. «Силаппатикарам» поэмасында пандиялардың белгісі – балық екені айтылады. Үнді дәстүрлері, мысалы, Ұлы эпостар мен Пураналар, көбінесе Оңтүстік Үндістанды Ағастья ғиясымен байланыстырады (оның ашрамы оңтүстікте орналасқан). Ағастья ортағасырлық тамил әдебиетінде де маңызды орын алады. Халық ауыз әңгімелерінде Алли Рани («Алли ханышасы») Пандиялардың ерте тарихи билеушілерінің бірі ретінде көрсетіледі. Ол «амазонка патшайымы» ретінде сипатталады, оның қызметшілері ерлер, ал әкімшілік қызметкерлер мен армиясы әйелдерден құралған. Ол өзінің астанасы Кудирамалайдан Шри-Ланканың барлық батыс және солтүстік жағалауын басқарған деп есептеледі, онда оның бекінісі саналатын қиратылыстар табылған. Кейде ол Пандиямен байланысты менакси және Каннаги құдайларының бейнесі ретінде қарастырылады.

Чандра-вамса

Ортағасырлық Пандия патшалары Чандра вамса, яғни Ай тегінен шыққан деп есептелген. Олар Пурурава мен Нахушаны өз арғы аталары деп санайтын. Пуруравас Недунджадайян Варагуна Варман І-нің (Жатила Парантака Недунджадайян) Велвикуди тас жазуында аталарының бірі ретінде көрсетілген.

Пандия тарихының дереккөздері

Гректің Чандрагупта Маурияға елшісі Мегастене Пандия патшайымдарын "Пандайя" деп атап, оларды Үндістанның оңтүстігінде, мұхитқа дейін созылған жерде орналастырады. Бұл 365 ауылдан тұратын, олар жылдың әр күні патша сарайының қажеттіліктерін қамтамасыз ететін. Ол патшайымды Гераклдың қызы деп сипаттаған (кейбір авторлар Шива немесе Кришна деп жазады). Пандиялардың астанасы Мадурай Каутильяның "Артхашастрасында" (б.з.д. 4 ғасыр) "оңтүстік Матурасы" деп еске алынады.

Шетелдік көздер

Буддистік мәтін Махавамса (б.з. 5 ғасырында жазылған) ханзада Виджаяның (б.з.б. 543–505) 700 ізбасарларымен Шри-Ланкаға келгеніне қатысты Пандия патшасын еске алады. Махавамсаға сәйкес, құнды сыйлықтармен жүктелген елшілер Шри-Ланкадан Оңтүстік Үндістанның Мадхура қаласына жіберілді. Олардың миссиясы – ханзада Виджаяға жар табу болды. Мадурайдың Пандия патшасы ұсынысқа келісіп, өзінің қызын ханзада Виджаяға ғана емес, сондай-ақ басқа отбасылардан ханзаданың министрлері мен кеңесшілеріне әйелдер беруді сұрады. Осылайша, ханшайыммен бірге жүздеген қыздар, шеберлер мен он сегіз гильдиядан мың отбасы Шри-Ланкаға жіберілді. Грек және латын деректері (б.з. алғашқы ғасырлары) ежелгі Тамил елін, Тамилакамды "Лимирике" немесе "Дамирике" (немесе Димирике/Димирикс немесе Дамирике) деп атап, оның билеуші отбасыларына сілтеме жасайды. Ол Индикадағы Пандия елін "оңтүстікке қарай орналасқан және теңізге дейін созылатын Үндістанның бөлігін алып жатқан" деп сипаттады. Оның мәліметінше, патшалықта 365 ауыл болған, олардың әрқайсысы жыл бойы патшалық үйдің бір күндік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге міндетті болған. Ол Пандия патшайымын, сол кездегі Пандаяны Гераклдың қызы деп сипаттады. Плиний Егдеңе Мадурайдың Пандия билеушісі туралы жалпылама айтады (б.з. 1 ғасыры). Птолемей (шамамен 140 ж.б.э.) Пандия елін Pandya Mediterranea және Modura Regia Pandionis деп сипаттады. Страбон Пандион есімді үнді патшасы Август Цезарьге "сыйлықтар мен құрметті сыйлар" жібергенін айтады. Рим императоры Юлиан шамамен 361 жылы Пандиядан келген елшілікті қабылдады. Дегенмен, басқалар оны қазіргі Бирма немесе Ассамда орналасқан ежелгі мемлекетпен байланыстырды. Қытай саяхатшысы Сюаньцзан Канчипурамнан оңтүстікке қарай Малакутта деп аталатын патшалықты атады, оны оның буддалық достары Канчипурамда сипаттаған Мадураймен теңестірді. 13 ғасырдың соңында (1288 және 1293 жылдары) венециялық саяхатшы Марко Поло Пандия патшалығына сапар шегіп, жер мен халқы туралы егжей-тегжейлі сипаттама қалдырды.

The Buddhist text Mahavamsa (composed in the 5th century CE) mentions a Pandya king in the context of Prince Vijaya's (543–505 BCE) arrival in Sri Lanka with his 700 followers. According to the Mahavamsa, emissaries laden with precious gifts were sent from Sri Lanka to the city of Madhura in southern India. Their mission was to secure a bride for Prince Vijaya. The Pandya King of Madurai agreed to the proposal. He not only sent his own daughter to marry Prince Vijaya but also requested other families to offer their daughters to marry the prince's ministers and retainers. So, along with the Princess and hundreds of maidens, craftsmen and a thousand families from the eighteen guilds were also sent to Sri Lanka. Greek and Latin sources (early centuries CE) refer to the ancient Tamil country, same as the Tamilakam, as "Lymyrike" or "Damirice" (or Dymirice/Dimirixe or Damirice) and its ruling families. He described the Pandya country in Indika as "occupying the portion of India which lies southward and extends to the sea". According to his account, the kingdom had 365 villages, each of which was expected to meet the needs of the royal household for one day in the year. He described the Pandya queen at the time, Pandaia as the daughter of Herakles. Pliny the Elder refers to the Pandya ruler of Madurai in general terms (first century CE). The country of the Pandyas was described as Pandya Mediterranea and Modura Regia Pandionis by Ptolemy (c. 140 CE
Strabo states that an Indian king called Pandion sent Augustus Caesar "presents and gifts of honour". The Roman emperor Julian received an embassy from a Pandya about 361 CE. However, others have identified it with an ancient state located in modern Burma or Assam. The Chinese traveler Xuanzang mentions a kingdom further south from Kanchipuram, a kingdom named Malakutta, identified with Madurai described by his Buddhist friends at Kanchipuram. In the later part of the 13th century (in 1288 and 1293 CE) Venetian traveller Marco Polo visited the Pandya kingdom and left a vivid description of the land and its people.

Мараварман Сундара І

Оңтүстік Үндістанда Пандиялардың үстемдігіне негізді 13 ғасырдың басында Мараварман Сундара I қалады. 1216 жылы ол ағасы Джатаварман Кулашехараның орнын басты. Ол Чола елін жаулап алып, Урайур мен Танжавурды тонады және Чола патшасы Кулотунга III-ті жер аударылуға мәжбүр етті. Чола патшасы кейіннен Мараварман Сундара I-ге ресми түрде мойынсұнып, оның билігін мойындады. Джатаварман Сундара I 1251 жылы Пандия тағына отырды. Джатаварман Сундара I Кадава билеушісі II Копперунжингамен де қақтығысқа түсті, ал оның атынан оның кіші інісі Джатаварман Вира II 1262 және 1264 жылдар аралығында соғысты. 1270 жылы Джатаварман Вира II аралға тағы шабуыл жасап, жеңіске жетті.

Мараварман Куласекара І

Сундар Пандия I (1268 жылы қайтыс болды) Мараварман Куласекара I-ге мұрагер болды. Өкінішке орай, Пандия азаматтық соғысы Оңтүстік Үндістандағы Халжи шабуылдарымен бірге жүрді. Саяси ахуалды пайдаланып, көршілес Хойсала патшасы Баллала III Пандия аумағына шабуыл жасады. Бірақ Аллаудин Халджидің генералы Малик Кафур оның патшалығына да шабуыл жасағанда, Баллала астанасына қайта шегінуге мәжбүр болды. Баллала III-ті бағындырғаннан кейін, Халжи әскері 1311 жылдың наурыз айында Пандия аумағына басып кірді. Пандия бауырлары штабтан қашып кетті, ал Халжилер оларды табыссыз қуып жетеді. 1311 жылдың сәуір айының соңында Халжилер Пандия княздерін қудалау жоспарларынан бас тартып, олжамен Делиге оралды. 1312 жылға қарай Пандияның Оңтүстік Кераладағы билігі де жойылды. Халжилер кеткеннен кейін Вира мен Сундар Пандия арасындағы қақтығыс қайта басталды. Сундар Пандия жеңіліп, Халжилерден көмек сұрады. Олардың көмегімен ол 1314 жылға қарай Оңтүстік Аркот аймағын қайта бақылауға алды. Содан кейін 1314 жылы Хусро Хан бастаған және 1323 жылы Пәнджабтан шыққан солтан Ғият әл-Дин Тұғлуқ бастаған Юна Хан бастаған солтандықтан тағы екі жорық болды. Отбасылық даулар мен сұлтандық шабуылдар Пандия империясын жаңғырту мүмкін емес етті. 14-шы ғасырдан бастап сұлтандықтардың, Виджаянагаралардың және Наякарлардың шабуылдарымен Пандиялар дәстүрлі астанасы Мадурайды жоғалтып, Тенкаси және Тирунелвели сияқты қалаларға көшті. Садаварман Паракрама Пандиядан бастап оның ұрпақтарының барлығы Каси Вишванатар ғибадатханасындағы Адехинам Муттада тәж кигізілді. Сол кезеңде кейбір Пандиялар Тирунелвелиді астанасы етіп иеленді. Қаятхару, Вадакуваллиур және Уккиранкотай олардың маңызды қалаларының бірі болды. Оларға қатысты жазулар Тенкасидің Каси Вишванатар ғибадатханасында, Брахмадесам, Тирунелвели, Черанмадеви, Амбасамудрам, Калаккад және Пудуккоттайда табылды. Пандия тарихындағы соңғы белгілі Пандия патшасы Колаконда болды, ол да Тенкаси Пандияларының бірі еді. Виджаянагара империясы мен Наяқтар 14-шы ғасырдан кейін Мадурайды басқарса да, Пандиялар оларға кейде қарсылық көрсетті. Кейде олар Мадурайды биледі. Олардың ішінде Саадаварман Викрама Пандия (1401–1422 жж.) және оның ұлы Арикесари Паракрама Пандия ең танымалдары болды. Олар Мадурайдың төңірегіне 32 бекініс салған. Кейін Вишванатта Наяккар Мадурайдың мандалассуварына айналғанда, ол Мадурайда Пандияның қайта өрлеуінен қорқып қалды. Ол Мадурайды 72 ауданға бөлді, оның ішінде Пандияларға ең жақын 16 аудан да болды. Ол оларға билік беріп, Пандиялардан бөліп тастады. Осылайша Пандиялар Мадурайды мәңгілікке жоғалтты. Жалал-уд-Дин Хасан Хан жаңа құрылған оңтүстік Мабар провинциясының губернаторы болып тағайындалды. 1334 жылы Жалал-уд-Дин Хасан Хан тәуелсіздігін жариялап, Мадурай сұлтандығын құрды. 1529 жылы Наяк губернаторлары тәуелсіздік жариялап, Мадурай Наяк әулетін құрды. Бұл оқиғалар біздің заманымыздың басталғаннан бірнеше ондаған жылдар бұрын болған және Батыс Рим империясы құлағаннан кейін де жалғасты. Оңтүстік Үндістан мен Таяу Шығыс арасындағы байланыс 7-ші ғасырда Византияның Мысыр мен Қызыл теңіз порттарын жоғалтқаннан кейін де сақталды. Пандияның алғашқы тарихи аймағы маржанмен қамтамасыз еткенімен әйгілі болды. Көне Коркай порты, қазіргі Тотукуди, маржан саудасының орталығы болды. Грек, рим және египеттік саяхатшылардың жазбалары Маннар шығанағындағы маржан балық аулау туралы толық мәліметтер береді. Грек тарихшысы Мегастен маржан балық аулау туралы хабарлап, Пандиялар маржан саудасынан зор байлық тапқанын көрсетті. "Эритрея теңізінің периплдері" бойынша, сотталғандар Коркайда маржан суарушылар ретінде пайдаланылған. "Перипл" кітабында тіпті "Апологас пен Оманның базарларынан Үндістан маржанынан нашар маржан көптеп шығарылатыны" да айтылған. Пандия аймағының маржандары Солтүстік Үндістан патшалықтарында да сұранысқа ие болды. Балық аулау туралы әдебиеттерде балықшылар, теңізге секіргенде акулалардың шабуылынан қалай сақталып, оң жақтан бұралған соққыны алып, соққыны соғатыны туралы айтылған.

Sundara Pandya I (died in 1268) was succeeded by Maravarman Kulasekara I. Unfortunately, the Pandya civil war coincided with the Khalji raids in south India. Taking advantage of the political situation, the neighbouring Hoysala king Ballala III invaded the Pandya territory. However, Ballala had to retreat to his capital, when Alauddin Khalji's general Malik Kafur invaded his kingdom at the same time. After subjugating Ballala III, the Khalji forces marched to the Pandya territory in March 1311. The Pandya brothers fled their headquarters, and the Khaljis pursued them unsuccessfully. By late April 1311, the Khaljis gave up their plans to pursue the Pandya princes, and returned to Delhi with the plunder. By 1312 the Pandya control over south Kerala was also lost. After the departure of the Khaljis, Vira and Sundara Pandya resumed their conflict. Sundara Pandya was defeated and sought help from the Khaljis. With their help, he regained control of the South Arcot region by 1314. Subsequently, there were two more expeditions from the sultanate in 1314 led by Khusro Khan and in 1323 by Jauna Khan under the Punjab born sultan Ghiyath al Din Tughluq. The family quarrels and the sultanate invasions shattered the Pandya empire beyond revival With the invasion of the Sultanates, Vijayanagaras, and Nayakars from the fourteenth century onwards, the Pandyas lost their traditional capital of Madurai and shifted to cities like Tenkasi and Tirunelveli. All the Pandyas from Sadaavarman Parakrama Pandya and his next generations were crowned in the Adheenam Mutt in Kasi Viswanathar temple. During the same period, some Pandyas ruled with Tirunelveli as their capital. Kayatharu, Vadakkuvalliyur, and Ukkirankottai are some of their major cities. Inscriptions on them are found in Tenkasi's Kasi Viswanathar temple, Brahmadesam, Tirunelveli, Cheranmadevi, Ambasamudram, Kalakkad and Pudukkottai. The last Pandyan king to be known in the history of the Pandyas was Kolakonda, who was also among the Tenkasi Pandyas. Although the Vijayanagara Empire and the Nayaks ruled Madurai after the 14th century, they were occasionally opposed by the Pandyas. Sometimes they have ruled Madurai. Prominent among them were Saadavarman Vikrama Pandya (1401–1422 AD) and his son, Arikesari Parakrama Pandya. They had built 32 forts around Madurai. Later, when Vishwanatha Nayakkar became the Madurai Mandalasuvaran, he feared Pandya's resurgence in Madurai. He divided Madurai into 72 districts, including 16 districts of those closest to the Pandyas. He gave them positions and made them separate from the Pandyas. This made Pandyas lose Madurai forever. Jalal ud Din Hasan Khan was appointed governor of the newly created southernmost Ma'bar province. In c. 1334, Jalal ud Din Hasan Khan declared his independence and created Madurai sultanate. In 1529 the Nayak governors declared independence and established Madurai Nayak dynasty. a few decades before the start of the Common Era and remained long after the fall of the Western Roman Empire. The contacts between south India and the Middle East continued even after the Byzantium's loss of the ports of Egypt and the Red Sea in the 7th century CE. The early historic Pandya country was famous for its supply of pearls. The ancient port of Korkai, in present day Thoothukudi, was the centre of the pearl trade. Written records from Graeco Roman and Egyptian voyagers give details about the pearl fisheries off the Gulf of Mannar. Greek historian Megasthenes reported about the pearl fisheries, indicating that the Pandyas derived great wealth from the pearl trade. Convicts were according to the Periplus of the Erythraean Sea used as pearl divers in Korkai. The Periplus even mentions that "pearls inferior to the Indian sort are exported in great quantity from the marts of Apologas and Omana". The pearls from the Pandya country were also in demand in the kingdoms of north India. Literary references of the pearl fishing mention how the fishermen, who dive into the sea, avoid attacks from sharks, bring up the right whorled chank and blow on the sounding shell.

Пандия монетасы

Тамилакмның алғашқы монеталарында үш тәжді патшалардың, жолбарыстың, балықтың және садақтың символдары бейнеленген, бұл Чола, Пандия және Чералардың символдары еді. Пандиялардың монеталарында әртүрлі уақыттағы Пандия билеушілерінің жазулары кездеседі. Пандиялар алғашқы кезеңде күміс соғылып, белгі салынған және қалыпта жасалған мыс монеталар шығарған. Осы кезеңдегі Пандия билеушілеріне қатысты бірнеше алтын монеталар да бар. Бұл монеталарда олардың эмблемасы болған балықтардың суреті, жеке немесе жұп болып бейнеленген. Кейбір монеталарда "Сундара", "Сундара Пандия" немесе жай ғана "Су" деген жазулар қашалған. Ал кейбір монеталарда "Вира Пандия" деген жазуы бар шошқа бейнесі салынған. Бұл монеталарды Пандиялар және Чолалардың вассалдары шығарған деген болжам бар, бірақ оларды нақты бір патшаға жатқызу мүмкін емес. Пандиялардың монеталары төртбұрышты болған. Монеталардың бір жағына піл суреті салынса, екінші жағы бос қалдырылған. Пандиялар тұсындағы күміс және алтын монеталардағы жазулар тамил брахми әрпімен, ал мыс монеталарда тамил жазуларымен жазылған. Балық символы бар Пандиялар монеталары "Кодандарман" және "Канчи" Валангум Перумал деп аталған. Бұлардан басқа, бір жағында тұрған патша, екінші жағында балық бейнеленген монеталарда "Елламталайянам" жазуы кездеседі. Гаруда бейнеленген монеталарда "Самарколахалам" және "Бхуванекавирам", бұқа бейнеленгендерде "Конерайан", ал екі аяқ бейнеленгендерде "Калиюгараман" жазулары табылған.

Дін

Пандия дәуірі (шамамен 13 ғасыр) индуизмнің бірнеше элиталық түрлерімен, танымал бхакти дінімен және одан да кең таралған жергілікті индуизм формасымен ерекшеленді. Бұл үш түрдің арасындағы шекаралар айқын болған жоқ. Вишну және Шива құдайларына табынуды көбінесе элита қолдады, ал Шиваға элита кейінірек көбірек қолдау көрсетті. Бхакти қозғалысы құдай мен оның адамы арасындағы өзара терең эмоционалды байланысқа баса назар аударды. Пандия елінде Мадурайдағы Минакси храмы сияқты бірнеше танымал храмдар болды. Пандия елінің ірі жұмыс берушілері және жер иелері ретінде храмдар тамил экономикасы мен қоғамында маңызды рөл атқарды. Олар көбінесе банктер, мектептер, емханалар және мұқтаждарға арналған үйлер ретінде де қызмет етті (осылайша маңызды әлеуметтік функцияларды атқарды). Пандия елінің үлкен қоршалған храм кешендерінде әкімшілік кеңселер мен базарлар да орналасқан.

Танымал мәдениетте

Пандиялар – «Айратил Оруван» (2010), «Поннийин Селван: I» (2022), «Поннийин Селван: II» (2023) және «Яатсай» (2023) тамил фильмдеріндегі екінші дәрежелі тақырып.