Кіріспе

Даму сызықтары – Анна Фрейдтің балалық даму теориясынан алынған, дамудың үздіксіз және жинақтамалы сипатын көрсетуге арналған метафорасы. Ол жетілу процесіндегі және ортаның факторларының өзара әрекеттесуі мен байланысын баса көрсетеді. Баланың даму сызықтарындағы жеткен деңгейі – оның қуаты мен эго және супер-эго дамуының, сондай-ақ олардың қоршаған ортаның ықпалына реакциясының нәтижесін көрсетеді; осылайша баланың ішкі құрылымдарының және ортаның әсерін атап көрсетеді. Адам даму бағыты бойынша алға да, артқа да қозғала алады. Мұндай регрессия кейде қажет болуы мүмкін, егер адам қазіргі уақыттағы, күшті қиындықтармен күресуге тура келсе. Оны жеңгеннен кейін ол қайтадан алға жылжуға мүмкіндік алады. Адамның патологиясын бағалау кезінде сызықтар арасында үлкен айырмашылықтар мен әр сызық бойынша қалыпты дамудан қалып қалу байқалады. Дегенмен, нақты мінез-құлық – нағыз симптом емес, уақытша бұрылыс болуы мүмкін.

Негізгі даму бағыты

Анна Фрейд бастапқыда алты даму сызығын бөліп көрсетті. Ең "негізгі" деп саналатын сызық – тәуелділіктен эмоционалдық өзін-өзі сенуге және ересектер арасындағы қарым-қатынасқа дейінгі прогрессті сипаттайды. Ол кейіннен туындайтын қатынастардың үлгілерін құрайтын объектілердің ішкі бейнелерінің эволюциясымен бірге байқалатын ана мен бала қатынастарының деңгейіндегі өзгерістерді сипаттайды. Осы даму сызығы бойынша келесі кезеңдер анықталады:

Ана мен бала арасындағы биологиялық бірлік. Сәби анасы өзінің бір бөлігі және оның бақылауында деп санайды, ал анасы сәбиді өзінің психологиялық бөлігі ретінде қабылдайды. Осы кезеңде анадан бөліну "бөлінуден қорқу" сезіміне әкеледі. Бұл бірінші кезең өмірдің бірінші жылымен аяқталады. Бала мен оның объектісі арасындағы қанағаттандыру қажеттілігіне негізделген анаклиттік қарым-қатынас бар, ол баланың денелік қажеттіліктеріне байланысты. Бұл табиғи түрде өзгермелі сипатқа ие, себебі мүлікке деген қажеттілік құмарлықтардың қоздырылуымен артады, бірақ қанағаттанған кезде бала үшін мүліктің маңызы азаяды. Баланың қажеттіліктерінің қанағаттандырылу деңгейі жақсы ана мен жаман ананың бейнесін анықтайды деп есептеледі. Бұл кезең өмірдің бірінші жылының екінші жартысында басталады. Объект тұрақтылығының сатысы: бала анасының тұрақты бейнесіне қол жеткізеді, оны драйвтердің қанағаттануына қарамастан сақтап тұруға болады: осылайша, ананың бейнесі тұрақтырақ болады. Бала екі жақты қарым-қатынас орнатып, көңілі қалған жағдайларды бастан кешіре алады. Баланың оң және теріс сезімдері бір адамға бағытталған және көрінеді ("Қорқынышты екілік" деп аталады). Бала қарама-қайшылықта: ол тәуелсіз болғысы келеді, сонымен бірге анасының толық адаллығын сақтайды. Бұл кезеңде екіжақтылық қалыпты жағдай деп саналады. Фалликалық эдипальдық фаза: бұл кезең объектке бағытталған, қарама-қарсы жынысты ата-ананың иелік етуімен және бір жынысты ата-анамен қызғаныш пен бәсекелестікпен сипатталады. Бала ата-анасының қарым-қатынасының кейбір жақтарын өзі білмейтінін түсінеді. Латенттік кезең: баланың құмарлықтарының шұғылдығы төмендейді және либидо ата-аналардан құрбыларына және баланың әлеуметтік ортасы мен қоғамдастығындағы басқа адамдарға беріледі. Жасөспірімдікке дейінгі "жасөспірімдер көтерілісінің" алғы сөздері. Жасалма балалардың ақылға қонымдылығынан талапты, қарама-қайшы, ескермейтін мінез-құлыққа кері бұрылу, ерте кезеңдерге тән, әсіресе бөлік объектісі, мінез-құлықтағы талапты қанағаттандыру және екіжақты ұстанымдар қажет. Бұл оральды, анальды және фалликалық қозғалыс компоненттерін күшейтеді, балалық қиялдарды қайта жаңғыртады және ішкі психикалық қақтығысты күшейтеді. Жасөспірімдік: осы кезеңде жыныстық қатынас пен агрессияның көтерілуін басқару үшін эгоның күресін білдіреді. Жасөспірім шақта адамның инстинктивті дене талаптарынан қорғану үшін екі жаңа қорғаныс механизмі пайда болады (интеллектуализация және аскетизм). Жасөспірімдер ата-аналарының эмоциялық инвестицияларын жаңа объектілерге ауыстыру үшін ішкі күресімен айналысады.

Даму жолдары мен психопатология

Анна Фрейд даму сызықтарын тұжырымдағанда балалардың барлық сызықтар бойынша бірқалыпты дамуын күтуге болмайтынын түсінген. Баланың дамуын анықтайтын күштер сыртқы да, ішкі де, көбінесе баланың бақылауынан тыс болғандықтан, шағын “дамудағы үйлесімсіздіктер” күтілуі мүмкін. Дегенмен, айқын үйлесімсіздіктер ауыр психопатологияға, неврозға және невротикалық емес тұлғалық бұзылыстарға бейімдеуі мүмкін. Анна Фрейд жоғарыда сипатталған негізгі сызықтарға сілтеме жасай отырып, фазалық дамудың ерекше бұзылуларының бірнеше мысалын келтіреді. Сонымен, 1-фазада, ана мен нәресте арасындағы байланыстың кез келген себеппен, мысалы, өлім немесе желкілдеу салдарынан бұзылуы, нақты айырылу қорқынышына әкелуі мүмкін. Сол сияқты, ананың 2-фазада сенімді болудағы, қажеттіліктерді қанағаттандырудағы және жұбатудағы сәтсіздіктері жекеленуде бұзылуларға себеп болады. 4-фазадағы тұрақсыз сүйіспеншілік нысандарына қатысты қанағаттандырмас либидолық қатынастар либидо мен агрессияның теңгерімді интеграциясын бұзады, бұл бақылаусыз агрессивті мінез-құлық пен жойқындыққа алып келуі мүмкін. Даму сызықтарының жүйесі бізге «қалыпты» және «қалыптан тыс» дамуды қадағалауға көмектесіп, қызықты практикалық сабақтарға жол ашты. Мысалы, Анна Фрейд жазғандай, шалақай кезеңіндегі (4-фаза) жабысушылық көзқарастар ананың ойлағандай тәрбиелеудің нәтижесі емес, эдипальдық алдындағы екіұштылықтың салдары болып табылады. Бұдан әрі, эдипальдық алдындағы кезеңде (4-фазаның соңы) ата-аналар объектілік қатынастарда өзаралық күтуге болмайды, себебі ол келесі фазаға жатады, сондай-ақ, либидо ата-анадан қоғамға (6-фаза) ауысқанша ешбір бала мектепке толыққанды енгізіле алмайды. Даму сызықтары белгілі бір оқиғалардың ең үлкен әсерін қашан тигізетінін болжау үшін де пайдалы. Мысалы, ол 6-фазаның соңғы бөлігін асырап алуға байланысты реакциялардың ерекше күшті болатын кезеңі деп атады. Бұл себебі, ата-аналарға деген қалыпты көңіл көшірумен барлық балалар өздерін асырап алынғандай сезінеді және асырап алудың нақтылығы туралы сезімдер «отбасылық романтикамен» бірігеді.