Кіріспе

Швейцариялық жазушы, суретші және саяхатшы Николя Бувье (6 наурыз 1929, Ланси – 17 ақпан 1998) 20 ғасырдағы швейцариялық саяхатшы, жазушы, суреттерді монтаждаушы және фотограф болған. Ол 1950-ші жылдары Женевада оқыды және саяхаттары арасында сонда тұрды.

Өмір

Бувье Женева маңындағы Гранд Лансиде үш баланың кенжесі болып дүниеге келді. Ол "гугенот ортасында өсті, қатаң және бір уақытта ағартылған, ақыл-ой жағынан өте ашық, бірақ өмірдің барлық эмоционалдық аспектісі қатаң бақыланатын". Балалық шағын, өз сөзінше, "кітапханашы әкесі ("Мен кездестірген ең сүйкімді жандардың бірі") және анасы туралы екі рет айтылған, қағаз кескіш нан пышағынан да көп саналатын" үйде өткізді. "Суэцтің батысындағы ең орташа аспаз". Ол гастрономияға бей-жай қараған, саяхатқа шыдамды, сондай-ақ құлшынысты оқырман болып өсті. Алты-жеті жасында ол Жюль Вернді, Кервудты, Стивенсонды, Джек Лондонды және Фенимор Куперді қатты ұнатады. "Сегіз жасымда мен саусағымның саусағымен Юкон өзенінің бағытын тосттың сары майына жазып қойдым. Әлемді күту: өсіп, тазарту үшін". 1946 жылдан бастап әр түрлі саяхаттар (Бургония, Тоскана, Прованс, Фландрия, Сахара, Лапландия, Анатолия) оны саяхатшының жолына бастады. Дегенмен, ол Женева университетінің әдебиет және заң факультетіне оқуға түсіп, санскрит және ортағасырлық тарихқа қызығушылық танытты және докторлық дәрежесін алу туралы ойлады (бірақ соңында алмады), Манон Леско және Молл Фландрдың салыстырмалы зерттеуін жүргізуді жоспарлады. Оның бүкіл әлем бойынша саяхаттауы оны өзінің тәжірибелері мен оқиғаларын баяндауға талпындырды, ең танымал шығармалары - L'Usage du monde және Le Poisson scorpion. Оның жұмысы өзінің көрген-көргенін, сезгенін баяндауға деген ұмтылысымен ерекшеленеді, ол бәрін біледі деген болмыстан арылады, бұл жиі мистикаға жақын жақындыққа әкеледі. Оның Женевадан Жапонияға сапары 60-70 жылдары шығысқа қарай хиппилер толқынының алғы күші болды – баяу, бұрмалы жол, кішкентай, әйгілі көлікпен, мұқият сақталған ерекшелікпен, өту рәсімі. Бірақ бұл саяхаттан туындаған саяхаттық жазбаларда адамның ішкі табиғаты туралы терең ойлар бар, олар тілдің дәстүрлері мен мүмкіндіктерін терең бағалайтын стильмен жазылған. (Ол негізінен француз тілінде жазды, бірақ Сейлонда болған кезінде жергілікті газетке ағылшын тілінде саяхат мақалаларын жазғанын айтады.) "Бұл кісінің жүрегіне жету үшін оның барлық өлеңдері қамтылған кішкентай томды қайтадан оқып шығу керек", - деп жазды Бувьедің редакторы Бертиал Галанд. Бұл еңбек – Le dehors et le dedans, көбінесе жол туралы жазылған және алғаш рет 1982 жылы жарық көрген мәтіндер жинағы. Бұл Бувьедің жалғыз поэзия кітабы, алайда ол сұхбатында: "Мен үшін поэзия прозаға қарағанда қажет, өйткені ол өте тікелей, қатыгез, толық байланыс!" 1950 жылдардың соңында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оған көздің суреттерін және оның ауруларын табуды тапсырды. Осылайша Бувье "өмірдің мүмкіндіктері арқылы" өзінің "бейне іздеуші" мамандығын тапты, бұл оған "бейнелер, музыка сияқты, әмбебап тілде сөйлейді" деп ұнады, өйткені Пьер Старобински өзінің "Le Corps, miroir du Monde – voyage dans le musée imaginaire de Nicolas Bouvier" кітабының алғы сөзінде ұсынған. Оның өлімінен кейін жазылған тағы бір еңбегі – "Ерден және мәңгілік" ("Entre errance et éternité") әлемнің тауларына поэтикалық көзқараспен қарайды. Иконограф өзінің кейбір табылғандарына Le Temps stratégique журналында бірнеше мақалалар жазып, оларды Histoires d'une image деп атады. Николя Бувьенің қозғалыста өмір сүргені оның Швейцарияда көңіл көтеруін теріске шығармайды. Керісінше, ол әртүрлі іс-шараларға қатысып, Швейцария жазушылар қоғамынан шыққаннан кейін, ол өте консервативті деп тапқаннан кейін, Фриш пен Дюрренматпен бірге прогрессивті Gruppe Olten құрды. "Ешқашанда жоғалып кетпейтін сұлулық" атты еңбегінде ол "көп айтылмайтын Швейцарияны: қозғалыс үстіндегі Швейцарияны, көшпелі Швейцарияны" дәріптейді. Швейцариялықтар, тұрақсыз? "Шынымен де әзілдеп тұрсыз! Шын мәнінде, швейцариялықтар Еуропадағы ең көшпелі халық. Әр алтыншы швейцариялық өмірін шетелде өткізуді таңдайды". Ақылы? "Бұл әлі де көрініп тұр! Енді, мен бұл жердің үстіне, "Хелветтіктің" лакталған бетінде, "осындай болуы керек" деген сөздің астында, мен ұғымсыз, құлақ ашытқысының үлкен қабаттарының өтуін сезінемін, бұл Дюрренматтың алғашқы триллерлерінде, Фриц Зорнның Марста, жасырын зорлық-зомбылық, бұл ел мені таңғалдырады және қызықтырады". Элла Майлларттың жақын досы, саяхатшы жазушы өз елінің тарихында "жолаушылықтың, жер аударылудың, іздеудің, алаңдаушылықтың тұрақтылығын, біздің менталитетімізді және сондықтан әдебиетті терең таңбалаған жерде тұрмау тәсілін көреді. Екі мың жыл бойы Швейцария болды, көшпелі, қажы, көбінесе кедейлікпен жолға шығуға мәжбүр болған, және оның туралы біз тым сирек айтамыз". Бувье 1982 жылы "Prix de la Critique", 1986 жылы "Prix des Belles Lettres" және 1995 жылы өзінің барлық еңбектері үшін "Grand Prix Ramuz" сыйлықтарын алды. 17 ақпан 1998 жылы, қатерлі ісіктің салдарынан, Николя Бувье әйелінің сөзінше, "толық сергек күйде" қайтыс болды. Ол бірнеше ай бұрын мынадай сөздерді жазған: "Енді басқа бір жерде / атын жасыратын / басқа шуда және басқа жазықта / сен жеңілдей түйме / тостағандай / үнсіз жоғалып / осылай желдің күшіне қайта оралу керек" ("Le dehors et le dedans", "Morte saison").

Хайбер асуы (19531954)

Емтихандарының нәтижелерін күтпей-ақ (Бомбей қаласында хаттар және құқық саласындағы лицензиясын алғанын білгеннен кейін), ол 1953 жылдың маусым айында досы Тьерри Вернемен бірге Fiat Topolino көлігімен Швейцариядан кетті. Алғашқы бағыт: Югославия. Саяхат 1954 жылдың желтоқсанына дейін созылды. Бұл саяхат екі досты Түркияға, Иранға және Пәкістанға жеткізді, ал Тьерри Верне досын Хайбер өткелінде қалдырып кетті. Бувье жалғыз жалғастырды. Бувье бұл саяхатын "L'Usage du monde" еңбегінде баяндады, ол ағылшын тіліне "The Way of the World" деп аударылды. Саяхатшы өзін-өзі таныту үшін сөздер табады, ал оның қадамдары оларға адал түрде ілеседі: "Саяхатқа себептердің қажеті жоқ. Бірақ көп ұзамай, ол өзінің жетегіндегі себепке айналады. Адам саяхат жасауға барады, бірақ көп ұзамай саяхат сені жасайды немесе жояды". Бұл кітап Роберт М. Пирсидждің "Зен және мотоциклді күтіп ұстау өнері" сияқты, өзін-өзі тану сапары ретінде сипатталды.

Шри-Ланка/Сейлон (1955)

Боувье үзіліс-үзіліс сапармен Ауғанстан, Пәкістан және Үндістан арқылы Цейлонға жетті. Мұнда ол күшінен қағылды: жалғыздық пен ыстық оны басып тастады. Аралдан кетуіне жеті ай, ал осы саяхаттың ауыртпалығынан арылып, "Le Poisson Scorpion" (1981 жылы жарық көрген, ағылшын тіліне "The Scorpion Fish" деп аударылған) атты кітабын жазуға шамамен отыз жыл уақыт кетті. Кітап Луи Фердинанд Селиннің мына сөзімен аяқталады: "Ең жаман жеңіліс – ұмыту, әсіресе сені жеңген нәрсені".

Жапония (1955-1956 жж.)

Сейлоннан кейін ол тағы бір аралға: Жапонияға кетті. Ол өте үлкен өзгерістерге ұшыраған елге тап болды және келесі онжылдықтар бойы Жапонияға баруын жалғастырды. Осы тәжірибелер "Жапон" атты кітапқа әкелді, ол 1970 жылы үшінші сапарынан кейін "Жапондық хроникалар" деп қайта басылып шықты. 1992 жылы бұл кітап ағылшын тілінде "The Japanese Chronicles" деген атпен жарияланды. Онда ол Жапониядағы жеке тәжірибесін жапон тарихымен үйлестіріп, батыстың көзқарасынан жапон тарихын жаңаша жазды. Оның айтуынша, "Жапония – экономика бойынша сабақ. Көп орын алуға болмайды, ол әдепсіздік саналады".

Ирландия (1985)

Аран аралдарындағы бір журналға арналған есеп негізінде Бувье «Journal d'Aran et d'autres lieux» атты саяхат туралы әңгіме жазды, онда кейде оқиғалар табиғаттан тысқары жағдайларға ұласады, ал саяхатшы ішек қызбасымен ауырады. Оның ирландиялық аралдардың ауасына деген құштарлығы былай сипатталады: «ол кеңейтеді, сергітеді, мас етеді, жеңілдетеді, бастың жануарлық рухын босатады, олар белгісіз, бірақ көңілді ойындарға беріледі. Ол шампан, кокаин, кофеиннің пайдалы қасиеттерін, махаббаттың қуанышын біріктіреді, ал туристік кеңселер оны жарнамалық материалдарында көрсетпегені үлкен қателік».