Корктың тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Ирландияның оңтүстік жағалауында орналасқан Корк, Ирландия Республикасындағы Дублиннен кейінгі екінші және Ирландия аралында Дублин мен Белфасттан кейінгі үшінші ірі қала болып табылады. Корк қаласы Мюнстер провинциясының ең ірі қаласы. Оның тарихы VI ғасырға дейін жетеді.

Шығу тегі

Корк 6-шы ғасырда Санкт-Финбар құрған монастырь ретінде бастау алды. Дегенмен, қазіргі қаланың негізі 915 және 922 жылдар аралығында, викингтердің қоныс аударушылары сауда қауымдастығын құрған кезде қаланды. Викингтердің басшысы Отир Иарла, Мюнстер провинциясындағы шабуылдар мен жаулаулармен ерекше байланысты. "Cogad Gáedel re Gallaib" ең алғашқы викингтердің Коркке жасаған қонысымен байланыстырады. Корк тарихының скандинавиялық кезеңі Коркке тән, скандинавиялық тегі бар деп есептелетін Коттер және Коппингер сияқты әулеттік есімдерді мұра етіп қалдырды. 12-шы ғасырда бұл елді мекенді англо-нормандар басып алды. Корк викингтері нормандарға қарсы күресті, 1173 жылы оларға қарсы 32 кемеден тұратын әскери жорық ұйымдастырды, бірақ теңіз шайқасында жеңіліске ұшырады. Корк қаласына ханзада Джон 1185 жылы қалалық жарғыны берді. Ғасырлар бойы қаланың көп бөлігі көптеген өрттен кейін қайта-қайта жаңартылды. Бір кезде қала толығымен қабырғамен қоршалған, және оның бірнеше бөліктері мен қақпалары бүгінге дейін сақталған. Корк қаласының мэрі лауазымы 1318 жылы корольдік жарғымен бекітілді, ал 1900 жылы Лорд-мэр лауазымына өзгертілді.

Қоныс аударушылар бекеті

Орта ғасырдың көп бөлігінде Корк қаласы көне ағылшын мәдениетінің оқшауланған бекінісі болды, ол басым түріде жаугершілік гаэль аймағының ортасында және Дублин маңындағы Англия үкіметінен үзіліп қалған. Көршілес гаэль және гиберно-нормандық билеушілер қалаға шабуыл жасамау үшін азаматтардан "Қара жалқы" алып отырды. Корк қалалық басқаруы шамамен 12-15 саудагер отбасының қолында болды, олардың байлығы Еуропамен теңіз саудасынан түсті – әсіресе жүн мен тері экспорттаудан және тұз, темір мен шарап импорттаудан. Орта ғасырда Корк халқы шамамен 2000 адамды құрады. 1349 жылы қара өлім келгенде, қала тұрғындарының жартысына жуығы обадан қайтыс болды, бұл қалаға ауыр соққы болды. 1491 жылы Корк Англияның Розалар соғысына қатысты, сол кезде Англия тағына талапкер Перкин Уорбек қалаға қонды және Генрих VII-ні құлату жоспарына қолдау іздеді. Корк қаласының бұрынғы мэрі Джон Атвотер және бірнеше маңызды азаматтар Уорбекпен Англияға барды, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталғанда олардың барлығы қолға түсіріліп, жазаланды. Корк қаласының "наққұрлық қала" деген лақап аты осы оқиғалардан бастау алады. 1577 жылы жазылған Корк туралы сипаттамада қала "Ирландияның төртінші қаласы" деп айтылады, яғни "жаман көршілермен, ирланд заңсыздықтарымен ауыр жүктелген, олар сағат сайын қақпаларын күзетуге мәжбүр, көршілес аймаққа сенімсіздікпен қарайды [және тек қала ішінде үйленеді], сондықтан бүкіл қала туыстық байланыспен біріккен".

Дін соғыстары

Корк қаласының сипаты Тюдорлардың Ирландияны жаулап алуымен (шамамен 1540–1603) өзгерді, бұл ағылшын билігіне бүкіл Ирландияны алғаш рет бақылауға беруге, Ирландия плантацияларына мыңдаған ағылшын қоныс салушыларды әкелуге және басымдықпен католик мемлекетке протестанттық реформацияны таңуға мүмкіндік берді. Корк, қайта басып алу кезіндегі соғыстардан, әсіресе 1579–83 жылдардағы Екінші Десмонд көтерілісінен зардап шекті. Осы кезде мыңдаған ауыл тұрғындары шайқастардан қашып қалаға келді, олармен бірге жұқпалы оба да келді. Шэндон қамалы (қала қабырғасының сыртында) XVI ғасырдың соңында Мюнстер президентінің ресми резиденциясына айналды. Аймақтағы «ағылшын әкімшілігінің орталығы» ретінде,

1641 жылы Ирландия 1641 жылғы ирландтық көтеріліспен дүрлігіп кетті. Корк ағылшын протестанттарының бекінісіне айналды, олар көтеріліс басталғаннан кейін осында паналады және келесі Ирландия конфедерациялық соғыстарының барлық кезеңінде протестанттардың қолында қалды. 1642 жылы ирландтық конфедерацияның қаланы басып алуға жасаған тиімсіз әрекеті Лискаролл шайқасында жеңіліске ұшырады. 1644 жылы Корктегі ағылшын әскерлерінің қолбасшысы Мюрроу О'Брайен, Инчикин графы, қаланың католик тұрғындарын қаладан қуды. Олардың көпшілігі қала маңындағы елді мекендерден ары жылбасқанымен, бұл қаланың шамамен екі ғасырға созылатын протестанттық үстемдігінің бастауы болды. Осы кезде Корк халқының саны шамамен 5000 адамды құрады, олардың көпшілігі қала қабырғасының сыртында тұрды. 1649–53 жылдары Ирландияны Оливер Кромвель басқаратын ағылшын парламенттік әскері қайта басып алды. Инчикин 1648 жылы Коркты Конфедерациямен одаққа кіргізгенімен, 1650 жылы гарнизон тағы да жағын өзгертті, Роджер Бойл, 1-ші Оррери графының ықпалымен ағылшын парламентшілерінің жағына өтті. 1690 жылы Ирландиядағы Вильям соғысы кезінде Корк қоршауға алынып, Джон Черчилль, 1-ші Марлборо герцогы басқаратын ағылшын әскерімен Вильям тарапына жаулап алынды.

XVIII ғасырдағы пробка

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында француз протестанттары (гугеноттар) Франция королі Людовик XIV-нің діни қуғын-сүргінінен қашып, Коркқа келді. Олардың ықпалын әлі күнге дейін Гугеноттар ауданы мен Француз шіркеуі көшелерінің аттарынан көруге болады. XVIII ғасырда Коркте көптеген жаңа ғимараттар салынды. Дублин сияқты, Корктың ортағасырлық архитектурасының көп бөлігі неоклассикалық георгиан стиліндегі ғимараттармен ауыстырылды. Мұның мысалдары – Мәсіх шіркеуі (1720–26), Сент-Анн Шэндон (1722–26) және Кеден үйі (1724). XVIII ғасырда Корк портындағы сауда едәуір өсті. Корк саудагерлері көп мөлшерде сары май мен сиыр етін Ұлыбританияға, Францияға және Кариб теңізіне экспорттады, онда ол қант плантацияларын дамытуға және құлдыққа қолдау көрсетуге пайдаланылды.

Халық санының көбеюі, ашаршылық және көші-қон

XIX ғасырдың басында Корк халқының саны артты. Ғасырдың ортасына қарай Корк қаласының халқы шамамен 80 000 адамды құрады. Бұл өсімнің себебі, кедейліктен қашып ауылдан көшіп келгендердің көп болуы және 1840 жылдардағы қасіретті ашаршылық болды. Осы ғасырда бұл Корк қаласында зор кедейлік пен халықтың тығыз орналасуына әкелді. Бұл көші-қонның тағы бір салдары – қаланың діни құрамы өзгерді, ол қайтадан басым көпшілігі католиктерден тұратын қалаға айналды. Алайда, XIX ғасырдың соңында Корк халқының саны эмиграцияның арқасында, негізінен Ұлыбританияға немесе Солтүстік Америкаға көшіп кетуге байланысты сәл азайды. 1825 жылы 1800-ден астам ирланд азаматы Корктан Питербороға, Онтарио, Канадаға көшіп кетті, бұл көші-қонды Питер Робинсон ұйымдастырды (ол британ үкіметінің тапсырмасымен осы жобаны жүзеге асырды). Нәтижесінде "Скотт жазығы" деп белгілі болған аймақ, құрмет көрсету мақсатында "Питерборо" деп аталды. Корк және оған жақын орналасқан Коб қалалары 1840 жылдардағы Ұлы Ирландия ашаршылығынан кейін елден көптеп кеткен ирланд эмигранттары үшін маңызды шығу орындарына айналды. XIX және XX ғасырдың басында Корктегі маңызды салаларға сыра қайнату, арақ жасау, жүн және кеме жасау кірді. Сонымен қатар, 1825 жылы газ шамдарымен жарықтандырылған көшелер, екі жергілікті газет – 1823 жылдан бері шығарылып келе жатқан "Корк Конституциясы" және 1841 жылы алғаш рет жарық көрген "Корк Экзаменаторы" пайда болды. Заманауи өнеркәсіптің дамуы үшін маңызды болған теміржол 1849 жылы Коркқа жетті. Сондай-ақ 1849 жылы Корк университетінің колледжі ашылды. XIX ғасырға тән архитектураның көптеген үлгілерін қаланың төңірегіндегі аймақтарда көруге болады, мысалы, қазіргі банктер мен универмагтар орналасқан нео-грузин және Виктория стиліндегі ғимараттар. Виктория дәуірінің қалаға әсері жер аттарында да байқалады, мысалы, Виктория Кресі (патшайым Викторияның құрметіне), Альберт нарығы (принц Альберттің құрметіне), Аделаида көшесі (патшайым Аделаиданың құрметіне) және Ескі Блэкрок жолындағы Виктория ауруханасы. XIX ғасырдан бері Корк негізінен ирланд ұлттық қаласы болып келді, Ирландияның үкіметтік құқығы мен Ирландия парламенттік партиясына кең қолдау көрсетілді, бірақ 1910 жылдан бастап Уильям О'Брайеннің "Ирландия үшін барлығы" партиясын толық қолдады. О'Брайен үшінші жергілікті газетті, "Корк еркін баспасөзі" газетін шығарды.

During the early nineteenth century the population of Cork expanded. By mid century Cork had a population of about 80,000. The increase was due to migration from the countryside as people fled from poverty and in the 1840s, a terrible famine. This led to extremes of poverty and overcrowding in Cork city during this century. Another effect of this influx was to reverse the denominational character of the city, which became predominantly Catholic again. However, in the later nineteenth century the population of Cork declined slightly due to emigration, principally to Britain or North America. In 1825, over 1,800 Irish residents departed from Cork to emigrate to Peterborough, Ontario, Canada assisted by Peter Robinson (who organised the scheme on behalf of the British Government). This resulted in the area known as "Scott's Plains" being renamed "Peterborough" as a tribute. Cork and also nearby Cobh became major points of departure for Irish emigrants, who left the country in great numbers after the Great Irish Famine of the 1840s. During the nineteenth and early twentieth century important industries in Cork included brewing, distilling, wool and shipbuilding. In addition, there were some municipal improvements such as gas light street lights in 1825, two local papers, the Cork Constitution published from 1823 and the Cork Examiner, first published in 1841 and, very importantly for the development of modern industry, the railway reached Cork in 1849. Also in 1849, University College Cork opened. Much nineteenth century architecture can still be seen in many areas around the city such as the neo Georgian and Victorian buildings that now house banks and department stores. The Victorian influence on the city is noticeable in place names such as Victoria Cross (after Queen Victoria), Albert Quay (after Prince Albert), Adelaide Street (after Queen Adelaide) and the Victoria Hospital on the Old Blackrock Road. Since the nineteenth century, Cork had been a predominantly Irish nationalist city, with widespread support for Irish Home Rule and the Irish Parliamentary Party, but from 1910 stood firmly behind William O'Brien's dissident All for Ireland Party. O'Brien published a third local newspaper, the Cork Free Press.

Тәуелсіздік соғысы

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Корктың көптеген Ұлттық еріктілері Корольдік Мюнстер фюзелиерлері қатарына қосылып, Галлиполиде және Батыс майданда ауыр қаза тапты. 1916-1923 жылдар аралығында Корк ирланд ұлтшылдары мен Ирландиядағы британ үкіметі арасындағы қақтығыстың ортасында болды. Осы кезеңдегі ала-құлақ 1922 жылы 32 ирланд округінің 26-сы үшін маңызды ирланд тәуелсіздігіне жеткізді, сонымен қатар 1922-23 жылдары ирланд ұлтшылдары арасындағы ащы азамат соғысына әкеп соқты. 1916 жылы Пасха көтерілісі кезінде Коркте 1000-ға жуық ирланд еріктілері британдық билікке қарсы қарулы көтеріліс үшін жиналды, бірақ олар ешқандай шайқассыз тарап кетті. Дегенмен, 1919-1921 жылдардағы Ирландия Тәуелсіздік соғысы кезінде Корк зорлық-зомбылықтың ошағы болды. Атап айтқанда, қала Ирландия Республикалық армиясына қарсы күреске көмектесу үшін құрылған жарымәскери полиция күштері – «Black and Tans» әрекетінен зардап шекті. 1920 жылдың 20 наурызында Корк қаласының «Синн Фэйн» партиясынан сайланған Лорд-мэрі Томас Мак-Кертин полиция қызметкерлері тарапынан өз үйінде, әйелінің көз алдында атып өлтірді. Оның орнына келген Теренс Максуини 1920 жылдың тамызында тұтқындалып, сол жылдың қазан айында аштықтан қайтыс болды. 11 желтоқсанда қала орталығы IRA шабуылдарына жауап ретінде «Black and Tans» өрт қойғаннан кейін өртенді. 300-ден астам ғимарат қиратылды және сол түні британдық әскерлер төсектерінде жатқан екі күдікті IRA мүшесін атып өлтірді. Бірақ бұл қасірет қаладағы IRA қызметін тоқтата алмады. 1921 жылдың шілдесінде бейбіт келісімге қол жеткізілгенге дейін қалада шабуылдар мен жазалау шаралары жалғасты. Ирландия Тәуелсіздік соғысының тағы бір даулы мәселесі – жасырын хабар берушілерді ату болды. Питер Харт сияқты тарихшылар протестанттар мен бұрынғы әскерлер сияқты «жау» топтарының IRA тарапынан кездейсоқ нысанаға алынғанын жазды. Жерард Мерфидің «Жоғалғандар жылы» атты кітабында Коркте өлтірілген протестанттардың саны 73-ке жетеді деп көрсетілген. Бұл тезиске Джон Боргоново сияқты басқа ғалымдар да қарсы шықты, олардың зерттеулеріне сәйкес, IRA-ның Корктегі 30-ға жуық бекітілген азаматтық құрбандары британдықтарға ақпарат берген деген күдікпен нысанаға алынған және басқа себептер болмаған.

Following the outbreak of World War I in 1914 many of Cork's National Volunteers enlisted to serve with the Royal Munster Fusiliers, suffering heavy casualties both in Gallipoli and on the Western Front. In the period 1916–1923, Cork was embroiled in a conflict between Irish nationalists and the British state in Ireland. The turmoil of this period ultimately led to substantial Irish independence for 26 of the 32 Irish counties in 1922, but also to a bitter civil war between Irish nationalist factions in 1922–23. In 1916, during the Easter Rising as many as 1000 Irish Volunteers mobilised in Cork for an armed rebellion against British rule but they dispersed without fighting. However, during the subsequent Irish War of Independence 1919–1921, Cork was the scene of much violence. In particular, the city suffered from the action of the Black and Tans – a paramilitary police force raised to help the Royal Irish Constabulary combat the Irish Republican Army. On 20 March 1920, Thomas Mac Curtain, the Sinn Féin Lord Mayor of Cork was shot dead, in front of his wife at his home, by policemen. His successor as Mayor, Terence McSwiney was arrested in August 1920 and died on hunger strike in October of that year. On 11 December the city centre was gutted by fires started by the Black and Tans in reprisal for IRA attacks in the city. Over 300 buildings were destroyed and two suspected IRA men were shot dead in their beds by British forces on the night. This atrocity did not stop IRA activity in the city however. Attacks and reprisals continued in the city until the fighting was ended in a truce agreed in July 1921. Another, highly disputed aspect of the War of Independence in Cork was the shooting of informers. Historians such as Peter Hart have written that 'enemy' groups such as Protestants and ex soldiers were targeted at random by the IRA. Gerard Murphy's book "Year of the Disappearances" put the number of Protestants killed in Cork at 73. This thesis is disputed by other scholars such as John Borgonovo, who write that their studies suggest that the IRA's 30 or so confirmed civilian victims in Cork do seem to have been targeted because the IRA believed they were passing information to the British and not for any other reason.

Азаматтық соғыс

Жергілікті ИРА бөлімшелері, көбінесе, соғысты аяқтау мақсатымен келісілген ағыл-ирланд келісімін қабылдамады, осылайша жаңа құрылған Ирландия еркін мемлекетінің билігін жоққа шығарды. 1922 жылдың басында британдық әскерлердің шығуынан кейін, олар Корк және айналасындағы әскери казармаларды басып алды. 1922 жылдың шілдесінде Ирландия азамат соғысы басталғанда, Корк келісімге қарсы күштердің бақылауында болды, бұл өздігінен жарияланған Манстер Республикасының бір бөлігі ретінде, келісіммен таратылған Ирландия Республикасын сақтау үшін бекініс құру мақсатын көздеді. Алайда, 1922 жылдың тамызында келісімді қолдаған Ұлттық армия теңізден шабуыл жасап Коркты басып алды. Еркін мемлекет күштері 450 сарбаз бен бірнеше артиллериялық құралдармен жақын жердегі Пассаж Уэстке (Passage West) қонды. Дуглас және Рочстаун төңірегіндегі төбелерде үш күнге созылған шайқаста шамамен 20 адам қаза тауып, 60-қа жуық адам жараланды, себебі келісімге қарсы ИРА Ұлттық армияның қалаға ілгерілеуіне қарсылық көрсетті. Бірақ, нашар қаруланған келісімге қарсы күштер Коркта тұрақтап қалмады және ұсақ шайқастардан кейін тарап, бірнеше ғимараттар мен басып алған казармаларын (мысалы, Элизабет Форт және Коллинз казармалары) өртеп жіберді. Содан кейін олар партизандық соғысқа көшті және Коркты елдің қалған бөлігімен байланыстыратын барлық жолдар мен көпірлерді бұзуға кірісті. Ұлттық армияның бас қолбасшысы Майкл Коллинз 1922 жылдың 22 тамызында қаланың батысынан Беал-на-мБлатта (Beal na mBlath) ИРА жасаған шабуылда қаза тапты. 1923 жылдың сәуір айына дейін айналасындағы ауылдарда партизандық соғыс жалғасты, содан кейін келісімге қарсы тарап атысты тоқтатып, қаруларын тастады. Қаладағы еркін мемлекет әскерлеріне шабуылдар жасалды, бірақ олар 1919-1921 жылдардағы британдық күштерге қарсы науқан сияқты ауқымды болған жоқ.

ХХ ғасырдың соңы Корк

Тәуелсіздік алғаннан кейін Корк Ирландия Республикасының екінші қаласы ретінде мойындалды. Ол бірнеше саяси көшбасшыларды тәрбиеледі, олардың ішінде Джек Линч – ол 1960-шы жылдары Taoiseach (Ирландия премьер-министрі) болды. Қала тұрғындары оны жартылай әзілмен «нағыз астана» деп атайды. Корк қаласының орталық аудандарындағы шалап-шалаптар 1920-шы жылдардан бастап қалалық билік тарапынан тазартылды, ал олардың тұрғындары қала шеткеріне, әсіресе солтүстік жағына қайта орналастырылды. Корк экономикасы ХХ ғасырдың соңында Корктегі ескі өндіріс салаларының төмендеуіне байланысты төмендеді. 1984 жылы Форд автомобиль зауыты және Dunlop шина зауыты жабылды. Коркте кеме жасау саласы да 1980-ші жылдары аяқталды. Осы жабылулардың нәтижесінде 1980-ші жылдары Коркте жұмыссыздық жоғары болды. Алайда, 1990-шы жылдары Коркке жаңа өнеркәсіптер келді. Мысалы, Marina Commercial Park ескі Dunlop және Ford зауыттарының орнында салынды, ал Cork Airport Business Park алғаш рет 1999 жылы ашылды. Ирландиядағы басқа қалалар сияқты Корк та «Келттік жолбарыс» экономикалық гүлденуінен үлес алды, ақпараттық технологиялар, фармацевтика, сыра қайнату, арақ жасау және тағам өңдеу сияқты салалар дамыды. Корк порты да өте қарбалас және маңызды порт болып табылады. ХХІ ғасырға қадам басқаннан бастап туризмнің экономикалық маңызы артты, ал 2005 жылы Корк Еуропаның мәдениет астанасы деп жарияланды.