Кіріспе

Өлі теңіз шиыршықтарындағы белгісіз діни қызметкер Әділдік мұғалімі (ивритше: מורה הצדק Moreh ha Tzedek) – Құмрандағы Өлі теңіз шиыршықтарында, әсіресе Дамаск құжатында кездесетін құпия тұлға. Бұл құжат сектаның шығу тегі туралы қысқаша айтады, мүмкін ессейлер, Навуходоносор билігінен кейін 390 жыл өткен соң (б.з.д. 562 ж.) және жол іздеудің 20 жылынан соң. "Құдай олар үшін Өзінің жүрегінің жолын көрсету үшін Әділдік мұғалімін жіберді". Мұғалімнің Тауратты дұрыс түсіну қабілеті, оның нақты үйретуге лайықтылығы және Құдайдың оның арқылы қоғамға "Израильдің жаңылысқан нәрселерін" ашуы мақталады. Мұғалімнің кім екені нақты белгісіз болғамен, Қоғамдық Ережелердің мәтініне сүйене отырып, секта мұғалімдері Садоктың (Соломон ғибадатханасында қызмет еткен алғашқы бас діни қызметкер) әулетінен тараған Кохендер (қасиетшілер) ретінде анықталады. Сондықтан ғалымдар Мұғалімді Цадокит әулетінен шыққан Кохен (діни қызметкер) деп есептейді. Стегеманн бұдан әрі Әділдік мұғалімі Бас діни қызметкер болған, бірақ кейіннен Джонатан Апф оны қызметтен шеттетуге тырысқан деген болжам айтады. 1 Маққабилер кітабында Алкимнің өлімінен (б.з.д. 159 ж.) бастап, Жонатанның Александр Баластың билігімен (б.з.д. 152 ж.) Бас діни қызметкер лауазымын иеленгенге дейін Бас діни қызметкер есімдері аталмайды (1 Маққаби 10:18–20). Осыдан осы жылдары Бас діни қызметкер болмаған деген қорытынды жасауға болады. Шындығында, Иосиф Флавий, тарихында 1 Маққабилерге көп сілтеме жасай отырып, осы тұжырымға келеді (Еврейлік ескерткіштер, 20.237). Дегенмен, осы жылдар бойы лауазым толығымен бос тұрған деп есептеу қиын. Стегеманн 1 Маққабилерде Алким мен Жонатан арасындағы Бас діни қызметкер туралы ештеңе айтылмауының себебі – кешірімдік болған: Хасмонейлердің Әділдік мұғалімінен Бас діни қызметкерлікті заңсыз тартып алғандығын жасыру үшін. Альвар Эллегард осы пікірге қосылып, Әділдік мұғалімі тек Құмрандағы ессендердің басшысы ғана емес, сонымен қатар Ізгі хабарлар дәуірінен 150 жыл бұрын Иса Мәсіхтің алдын қорғаушысы деп саналады. 1965 жылы Өлі теңіз шиыршықтарынан табылған Мелхиседек деп аталатын құжат б.з.д. 100 жылға жуық уақытта ессендердің осы Мелхиседекті (Әділдіктің Патшасы), Бас діни қызметкер және Патша Мәсіхті күткенін көрсетеді. Ессендер бұл құжатта Даниял кітабындағы пайғамбарлықтарға сүйене отырып, оның қай уақытта келетінін білгендерін де жазады. Бұл теорияны сынға алатындар оны тым болжамдық деп айыптайды: қол жетімді дереккөздерде басқа Бас діни қызметкер тіркелмеген ыңғайлы кезеңге Мұғалімді Бас діни қызметкер ретінде орналастыру. Дамаск құжаты да, 1QS немесе 4QMMT Бас діни қызметкердің заңдылығы бөлінудің себебі болды деп көрсетпейді. Сонымен қатар, сектаның негізгі иудаизмнен бөлінуінің себебі саяси емес, діни болған сияқты көрінеді.

Б. з. д . І ғасырдағы Мәсіхтің бейнесі

Майкл О. Уайз әділдікті үйретушінің Исадан шамамен 100 жыл бұрын келген "алғашқы мессия" болғанын айтады. Бұл тұлға – Уайз Яһуда деп атаған – Александр Янней билік құрған кезеңде көзге түскен, бұрын дін қызметкері болып, патшаның сенімді адамы болған. Алайда, ол Иерусалимдегі діни ағымдарға наразы болып, оған қарсы "дағдарыс культын" құрған. Осылайша, ізбасарларын жинаған Мұғалім (және оның жақтастары) өзін түрлі Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың орындалуы деп жариялаған, әсіресе Ишая кітабындағыларға баса назар аударған. Мұғалімді Иерусалимдегі діни басшылар өлтірген, ал оның ізбасарлары оны Құдайдың тағына көтерілген мессиялық тұлға деп жариялап, құттықтаған. Олар Мұғалімнің зұлымдарды соттап, адалдарды алтын ғасырға бастап кіретінін күткен, және бұл оқиға алдағы қырық жыл ішінде орын алатынын сенген. Уайз түсіндіреді: Өлі теңіздегі шиыршықтардың қолжазба көшірмелерінің мерзімі көрсеткендей, Мұғалімнің қайтыс болғаннан кейінгі ізбасарларының саны бірнеше жыл бойы күрт өскен, бірақ болжамдалған оралуы мен алтын ғасыры іске аспағандықтан, оның жақтастары тез тарап кеткен.

Саддукей дінбасы

Өлі теңіздің жазбаларының басқа құжаттары Ұстазды "Зұлым діни қызметкер" деп аталатын тұлғаға қарсы ауыр күреске түскендей көрсетеді, бұл олардың кім екендігі туралы бірнеше ұсыныс жасауға әкелді: Ұстаз – Саддукей (Задокит) діни қызметкері, мүмкін тіпті заңды бас діни қызметкер, ал қарсыласы – "зұлым" Джонатан Апф. "Задок" есімi еврей тілінде (צדוק) "әділ" деп аударылады.

Хиркан II

Осыған ұқсас бір ұсыныс бар: Гиркан II – Әділеттілікті үйретуші болған. Бұл идеяны 2013 жылы Грегори Додна ұсынды. Гиркан б.з.д. 76-67 жылдар аралығында және б.з.д. 63-40 жылдар аралығында ғибадатхананың бас жұмасы болды. Доднаның сөзінше, Гиркан II-нің секталық бағыты қазір көбінесе садукейлер деп түсіндіріледі. Бұдан әрі, осы гипотеза бойынша, Антигон Маттафий Зұлым жұма ретінде қарастырылар еді. Антигон Израильдің соңғы Хасмоней патшасы болды. Ол тек 3 жыл патшалық құрды және б.з.д. 37 жылы римдіктер тарапынан өлім жазасына кесілді. Антигонға парызшылар қолдау көрсетті.

Хиллель Шаммайға қарсы

Раввин Харви Фолк Хиллел ақсақалды Ұстаз деп, ал "жаман" Шаммайды оған қарсы қояды, бұл Талмудта (Иерусалим Талмуды, Шаббат 1:4) айтылған маңызды дау. Көптеген ғалымдар Дамаск құжатын және Өлі теңіздің көптеген мәтіндерін б.з.д. 100 жылға жуық кезеңге, Хиллел мен Шаммайдан әлдеқайда бұрынғы уақытқа жатқызады.

Жақып - әділдікті үйрететін Иса

Роберт Айзенман тарихи Исаның іс жүзінде Назареттік Жақып, "Жаман дін қызметкері" (Анан бен Ананус) деп аталатын адамға қарсы әділдік үйретуші болғанын, ал Айзенман Тарс қалалық Пауылды "өтірік айтушы" деп санайтынын ұсынды. Бұл теорияны қалыпты ғылыми орта қабылдамайды.

Есендік Яһуда

Стивен Горансон Иосиф Флавий айтқан Ессей Яһуданы Ұстаз деп санайды.

Шомылдыру рәсімін жасаған Жақия

Барбара Тиринг Өлі теңіздің омыртқаларының мерзімін күмәндандырады және Әділдік мұғалімінің жақындап келе жатқан отты сот туралы уағыздағанын, "ағаш түбірлеріне балта қойылды" дегенін, адамдарды "ілбилер" деп атағанын, крещение рәсімін жасағанын және Яһудея шөлінде өмір сүргенін айтады. Осы себептерге байланысты, ол Әділдік мұғалімінің Жақия пайғамбар болуы мүмкін деп санайды.

Әділдікті үйретуші біреу ғана емес

Ричард А. Фрёнд былай деп жазады: "Әділдік мұғалімінің орналасуы туралы пікірлердің әртүрлілігі мені осы зерттеушілердің бәрі дұрыс болуы мүмкін деген қорытындыға жеткізеді. Әділдік мұғалімі б.з.б. екінші ғасырда топ құрылған кезде оған жетекшілік етті. Б.з.б. бірінші ғасырда тағы бір Әділдік мұғалімі сектаны басқарды, ал бірінші ғасырда жаңа Әділдік мұғалімі пайда болды."