Кіріспе

Мотль, Пейси Кантордың ұлы, «Жетім баланың жазбалары» (מאָטל פּייסי דעם חזנס; כתבֿים פון אַ ייִנגל אַ יתום — motl peysi dem khazns; ksovim fun a yingl a yosem) – идиш тілінде жазған Шолем Алеихеманың соңғы, аяқталмаған романы. Ол екі бөлімде жарық көрді. Бірінші бөлімі «Үйден Америкаға» (פֿון דער היים קיין אַמעריקע — fun der heym keyn amerike) деп аталып, 1907 жылы жарық көрді және басты кейіпкердің Еуропадағы өмірін баяндайды. Екінші бөлімі «Америкада» (אין אַמעריקע — in amerike) деп аталып, 1916 жылы жазылған және Нью-Йорктегі өмірін көрсетеді. Олар әртүрлі форматта және әртүрлі орфографиялық нормалармен көптеген рет басылды. 1997 жылы идиш тіліндегі түпнұсқа мәтіннің сындық басылымы жарық көрді.

Қорытынды

Роман – бірінші тұлғада баяндалған, тоғыз жасқа толмаған баланың көзқарасынан басталады. Ол Шолем Алейхемнің көптеген туындыларында кездесетін, ойдан шығарылған штетл (Шығыс Еуропалық еврей ауылы) – Кастрилевкедегі еврей отбасының мүшесі және отбасы мен достарының күнделікті өмірін суреттейді. Бірінші томда АҚШ-қа көшіп баруға итермелеген қиындықтар, кедейлік және қорқыныш жайлы айтылады. Екінші томда олардың иммигранттар ретіндегі тәжірибелері баяндалады. Повесть кез келген оқиғаны, тіпті өте қиын жағдайларды да, әзілмен көрсетеді. Мотлдың әкесі, ауылдың канторы, ұзақ аурудан кейін қайтыс болады. Мотл әкесіз қалғанның өзіне белгілі бір әлеуметтік жеңілдіктер беретінін, ересектердің оның жасаған әзілдеріне көбірек кешіріммен қарайтынын байқайды. (Мотлдың жетім екендігі жиі айтылғанымен, бұл термин қазіргі мағынасында қолданылмайды. Оның анасы бүкіл шығарма бойындағы маңызды тұлға болып табылады.) Оның үлкен ағасы, жақында үйленген Ельяху, кітаптан оқыған тез байыту схемалары арқылы отбасын кедейліктен шығаруға тырысады, ал Мотл оның ынталы серігі болады. Бірақ бұл әрекеттер күтілген нәтижені бермейді. Достарымен бірге Америкаға аттанады. (Кейіннен олар кеткеннен кейін Кастрилевкеде қатты погром болғаны және отбасының көршілерінің көпшілігін Америкаға олардың соңынан еріп келуге итермелегені белгілі болады.) Антверпен және Лондонның Уайтчепел арқылы Нью-Йоркке дейінгі жол қауіп-қатерге, алаяқтарға, басқа босқындарға, бейтаныс әдет-ғұрыптарға және ұзақ мұхит сапарына толы. Бастапқыда Америкада жаңа проблемалар пайда болады: Эллис аралындағы қатаң иммиграциялық бақылау, Лоуэр-Ист-Сайдтағы шеберханалар және жұмыс жағдайларына наразылық білдіру үшін көшеге шыққан жұмысшылардың арасында жиі болатын еңбек даулары. Нью-Йорктегі өмір Мотлға күтпеген жаңа тәжірибелер (мысалы, темекі шегу және Чарли Чаплин фильмдерін көру) сыйлайды, ал отбасы біртіндеп жақсара бастайды. Ағылшын тілін үйрену процесінде де қызықты оқиғалар орын алады, анасы қайта-қайта: «Мен тауыққа барып, асүйді пісіремін» дейді. Соңғы тарауларда олар азық-түлік дүкенін сатып алады және одан әрі материалдық жайлылыққа қарай бет түзегендей көрінеді. Осы уақытта оларға Нью-Йоркте олардың қалалық тұрғындарының көптеген адамдары қосылады және олар кеткеннен кейін біраз уақыт өткен соң Кастрилевкеде қорқынышты погром болғанын біледі, бұл оның көптеген тұрғындарын олардың соңынан Америкаға келуге итермелейді. Шолем Алейхемнің өмірінде жазған соңғы бетінде Мотл мен оның ағасы таңертеңгі сайын газетке қарап тұратын, бірақ оны ешқашан сатып алмайтын адамға ашуланады. Автордың қазасы осы эпизодты мәңгілікке аяқталмай қалдырды. Мотл карикатура салуға табиғи дарыны бар екені айтылады – кейде адамдар оның бейнелеуіне ренжіп, қиындыққа тап болады. Кейбір эпизодтар автордың кейіпкерді журналистикалық мансапқа бағытталғанын көрсетіп тұрады.

Ағылшынша аудармасы

Романды алғаш рет 1953 жылы Тамара Кахана ағылшын тіліне аударды, ол "Кантордың ұлы Моттельдің басынан өткендері" (Henry Schuman Inc., Нью-Йорк) деп аталды. 1999 жылы сол атаумен екі тілді басылымға да енгізілді (Sholom Aleichem Family Publications, Нью-Йорк, ). Одан кейін 2002 жылы Хиллель Халкин оны "Менахем Мендл мен Шейне Шейндлдің хаттары; және Моттл, Кантордың ұлы" (Yale University Press, Нью-Хейвен, ) деген атпен қайтадан аударды. Автордың туғанына 150 жыл толуына орай 2009 жылы үшінші аударманы Ализа Шеврин "Сүтші Тевье және Кантордың ұлы Мотл" кітабында, Дэн Миронның кіріспесімен жариялады (Penguin Classics, Нью-Йорк, ). 1922 жылы суретші Рахель Сзалит Шолом Алейхемнің мәтініне иллюстрация ретінде қызмет ету үшін 16 литографиядан тұратын кітап шығарды. Рахель Сзалит Маркустың "Menshelakh und stsenes: Sekhtsen tsaykhenungen tsu Shalom Aleichems Verk "Motl peysi dem khasns yingl"" (Берлин: Klal Verlag, 1922) еңбегін қараңыз.