Кіріспе
Қытайлық азаптау әдісі – Дзягун (夾棍) – аяқ езу құралы, үш ағаш тақтайдан тұратын, шамамен бір метрлік қытайлық азаптау құралы. Бұл тақтайлар арқандармен байланыстырылып, күдіктінің аяғына оралып, біртіндеп тартылғанда, жазықсыз мойындауға мәжбүрлеу үшін қатты ауыртпалық тудыратын. Қытайдың дәстүрлі заңына сәйкес, адам қылмысын мойындамаса сотталмайтын еді. Дзягун – ерлерді мойындауға азаптаудың заңды және өлімге әкелмейтін тәсілі болды, ал әйелдер үшін одан азырақ ауыртпалық тудыратын, кішкентай таяқшалар мен арқандардан тұратын зандзи саусақ езу құралы қолданылды.
The jiagun ( 夾棍) ankle crusher was a Chinese instrument of torture consisting of three wooden boards approximately a yard in length that were connected with cords, which when placed around a suspect's feet and gradually pulled, caused agonizing pain in order to force a confession. Under traditional Chinese law, a person could not be convicted of a crime unless they confessed. The jiagun was a legal and non lethal method for torturing men to confess, and for women there was the similar and less painful zanzhi finger crusher with small sticks and cords.
Аттар
"Жягун" сөзі екі қытай таңбасымен жазылады. Бірінші jiā (夾) "екі жағынан қысу; иықтау; қысу; сығу" мағынасын береді, ал екінші gùn (棍) "таяқ; шыбық; жаман адам" дегенді білдіреді. Jiābàng (夾棒), bàng (棒, "таяқ; дубінкі; қамшы") – "жягун" сөзінің синонимі. Қытай таңбаларының жіктелуі бойынша, алғашқы логограмма үш адамды біріктіретін күрделі идеограмма болып табылады: екі кіші 人 "адам" арасында қолдары созылған үлкен 大 "адам", ал екіншісі – фоносемантикалық таңба; семантикалық маңызы бар "ағаш" радикалы (木) және kūn (昆 "үлкен бауыр") фонетикалық элементі бар. jiā (梜 "тамақ жеуге арналған қысқыш") таңбасын сол "ағаш" радикалымен және jiā (夾) фонетикасымен салыстырыңыз, ол "қысқышпен немесе тамақ жеуге арналған қысқышпен алу" мағынасын білдіреді.
Қытайлық азаптаудың батыс деректері
Қытайдың бірнеше ерте еуропалық тілдердегі сипаттамаларында jiaogun (киакен деп романшаланған) және zanzhi (қате теанзу) аяқ-қол және саусақ сығып жарақатын тигізгіштер сипатталған және олар қазіргі күнге дейін көптеген кейінгі кітаптарда қайталанды. Испаниялық католик епископы және жазушы Хуан Гонсалес де Мендоса (1545–1618) Қытайдың ең алғашқы батыс тарихының бірін жариялады: 1585 жылы испан тілінде Historia de las cosas más notables, ritos y costumbres del gran reyno de la China (Қытайдың Ұлы және құдіретті патшалығының тарихы және оның жағдайы), ол zanzhi мен jiagunды олардың қытайлық атауларын атап өтпей сипаттаған. Вильямның ағылшын аудармасында, португал иезуит діни қызметкері және Қытайдағы миссионер Альваро Семедо (1585–1658) 1642 жылы Қытай туралы классикалық испан тіліндегі Imperio de la China жазбасын жазды, ол кейіннен бірнеше Еуропа тілдеріне аударылды. Онда қол мен аяққа арналған екі азаптау құрылғысы туралы айтылған, бірақ ол jiagunды (киакен деп романшаланған) ғана сипаттайды, бірақ zanzhiді атамайды (Семедо 1642, 187). Семедо Қытайдың сот жүйесін жақсы білетін, ол "1616 жылғы христианға қарсы науқан кезінде бір жыл бойы түрмеде отырды және Нанкиннен Кантонға тасымалданатын кезде отыз күн қаптауда болды" (Брук 2008, 157). Алдыңғы мұқабада португал тарихшысы Мануэль де Фария э Соуза (1590–1649) баспашы ретінде аталады, бірақ Фария э Соуза кейіннен авторлық құқығын алды (Пина 2018, 36–37). Джованни Баттиста Джантинидің 1643 жылы Семедоның итальян тіліндегі аудармасы Kia quen аяқ сығып жарақатын тигізгіштің бастапқы сипаттамасын қайталады және "Tean zu" саусақ сығып жарақатын тигізгіш деп аталатын сипаттаманы қосты (Семедо 1643, 181). Тек бір жыл ішінде жазылған және басылған бұл мәтінде типографиялық және баспа қателері бар, "олардың кейбіреулері өте маңызды" (Пина 2018, 38). Томас Хеншоудың 1655 жылғы ағылшын тіліндегі Семедо аудармасында екінші буындары Kia Quen және Tean Zu (Семедо 1655, 143) деп жазылған. 1667 жылы француз аудармасында Луи Кулон Kia quen және Tean zu (Semedo 1667, 209) деп жазған. Хеншоу аудармасындағы контекстте былай делінген: Джордж Стаунтонның 1810 жылғы Қытайдың негізгі заңдары 1740–1805 жылғы Ұлы Цин заң кодексінің алғашқы шетелдік аудармасы болды және заңдық азаптау құралдарын, оның ішінде jiagun мен zanzhi жасау туралы нақты нұсқаулар береді. Ескерту: төмендегі қытайлық ұзындығы бірліктерінің шамамен эквиваленттері 1 "қытай аяғы" немесе [[Chi (бірлік) (че) 33 см және 1 "қытай дюймі" [[Cun (бірлік) (тсун) 33 мм. Джордж Райли Скотттың 1940 жылы шыққан "Ерлер бойы азаптау тарихы" деген еңбегінде Семедо (1655) мен Стаунтон (1810) сөздерін келтіріп, "kia quen" және "tean zu" "он бес жасқа дейінгі немесе жетпістен асқан қылмыскерлерге; науқас немесе мүгедек адамдарға" қолданылмауы керектігін айтады (Скот 1940, 103). Бұл таңғажайып teanzu орфографиясы тілшілер мен сөздік жазушылар "жансыз сөз" деп атағанның үлгісі болып табылады.
Álvaro Semedo (1585–1658), the Portuguese Jesuit priest and missionary in China, wrote a classic 1642 Spanish language Imperio de la China account of China that was subsequently translated into several European languages. It mentions two torture devices for the hands and feet, yet only describes the jiagun (romanized as Kiaquen) without mentioning the zanzhi (Semedo 1642, 187). Semedo had personal knowledge of the Chinese judicial system, he was "imprisoned for a year during the 1616 anti Christian campaign and spent thirty days in a cage while being transported from Nanjing to Canton" (Brook 2008, 157). The front cover identifies the Portuguese historian Manuel de Faria e Sousa (1590–1649) as the publisher, but Faria e Sousa later claimed authorship (Pina 2018, 36–37). Giovanni Battista Giattini's 1643 Italian translation of Semedo repeated the original description of the Kia quen ankle crusher and added one for the so called Tean zu finger crusher (Semedo 1643, 181). Written and published in only one year, this text was flawed by typographical and printing errors, "some of which were quite significant" (Pina 2018, 38). Thomas Henshaw's 1655 English translation of Semedo capitalizes the second syllables as Kia Quen and Tean Zu (Semedo 1655, 143). The 1667 French translation by Louis Coulon hyphenates Kia quen and Tean zu (Semedo 1667, 209). The context in Henshaw's translation says:
George Staunton's 1810 Fundamental Laws of China was the first foreign translation of the 1740–1805 Great Qing Legal Code, and gives precise instructions for constructing legal torture devices, including the jiagun and zanzhi. Note: the approximate equivalents for the below Chinese units of length, 1 "Chinese foot" or [[Chi (unit) (che) is 33 cm and 1 "Chinese inch" [[Cun (unit) (tsun) is 33 mm. George Ryley Scott's popular 1940 The History of Torture Throughout the Ages quotes Semedo (1655) and Staunton (1810), adding that the kia quen and tean zu were not to be used for "criminals under fifteen years of age or over seventy; to the diseased or the crippled". (Scott 1940, 103). This odd teanzu spelling exemplifies what linguists and lexicographers call a ghost word, an original typographic error that is repeatedly copied for generations.