Кіріспе

Қоғамдық кеңістіктерді жобалауға қатысты тәсіл

Placemaking – қоғамдық кеңістіктерді жоспарлау, жобалау және басқаруға арналған көп қырлы тәсіл. Placemaking жергілікті қоғамдастықтың байлықтарын, шабылданын және әлеуетін пайдаланып, қалалық өмірді жақсартатын және адамдардың денсаулығын, бақытын және әл-ауқатын арттыратын қоғамдық кеңістіктерді құруға бағытталған. Бұл саяси сипатқа ие, себебі ол жердің ерекшелігін анықтаумен байланысты. Placemaking – қалалық дизайн принциптерін қолданатын процесс және философия. Ол ресми, үкіметтік басқарумен немесе қоғамдық бастамалармен жүзеге асырылатын тактикалық урбанизм болуы мүмкін, мысалы, жаяу жолдарды борбүршікпен, бояумен және гүлдандықтармен кеңейту, немесе Богота қаласының (Колумбия) Ciclovía сияқты ашық көшелер ұйымдастыру. Сәтті Placemaking жергілікті тұрғындардың мінез-қалпын қалыптастыру үшін, жаяу жүргіншілерге ыңғайлы жағдай жасап, қалалық тәжірибені жақсарту үшін пайдаланылмаған кеңістікті тиімді пайдаланады.

Тарих

Placemaking идеясы 1960 жылдары пайда болды, Джейн Джейкобс және Уильям Уайт сияқты жазушылар көліктер мен сауда орталықтарына ғана емес, адамдарға бағытталған қалаларды жобалау туралы жаңа ойларды ұсынды. Олардың еңбектері жанды аудандардың және тартымды қоғамдық кеңістіктердің маңыздылығына назар аударды. Джейкобс "көшедегі көздер" деген әйгілі идеясы арқылы көшелерге азаматтардың иелік етуін жақтады. Уайт қоғамдық кеңістіктерде әлеуметтік өмірді қалыптастыру үшін қажетті элементтерді атап көрсетті. Бұл термин 1970 жылдары ландшафт архитекторлары, сәулетшілер және қала құрылысшылары қолдана бастады, олар алаңдар, эстрадалар, саябақтар, көшелер және жағалауларды адамдарды қызықтыруы немесе ләззат алуы үшін құру процесін сипаттау үшін пайдаланды. Ландшафт дизайн процесінде маңызды рөл атқарады. Бұл термин, құрылған ортаны жобалауға қатысатын салаларды олардың әрқайсысы жеке қол жеткізе алмайтын сапаларды қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады. HTA Architects компаниясының өкілі Бернард Хант: "Бізде теориялар, мамандықтар, ережелер, ұсыныстар, демонстрациялық жобалар бар. Бізде жоспарлаушылар бар, автокөлік жолдары инженерлері бар. Бізде көп мақсатты пайдалану, әртүрлі тұру шарттары, сәулет, қоғамдық сәулет, қала құрылысы, аудандық стратегия бар. Бірақ біз орын жасау өнерін жоғалтып алғанымыз көрінеді, немесе айтпақшы, орын жасаудың қарапайым өнерін жоғалтып алдық. Біз ғимараттар салуда жақсымыз, бірақ орындар жасауда нашармыз" деді. Ян Гел: "Алдымен өмір, содан кейін кеңістік, содан кейін ғимараттар – керісінше жұмыс істемейді" және "Қоғам жеке үйлер, көліктер, компьютерлер, кеңселер мен сауда орталықтарымен жекешеленіп бара жатқанда, өміріміздің қоғамдық бөлігі жоғалып барады. Қалаларды тартымды ету маңызды, осылайша біз азаматтармен бетпе-бет кездесіп, сезімдеріміз арқылы тікелей тәжірибе ала аламыз. Сапалы қоғамдық кеңістіктердегі қоғамдық өмір демократиялық және толыққанды өмірдің маңызды бөлігі болып табылады" деді. Ақын Уэнделл Берридің еңбектері, әсіресе жергілікті экология мен экономикаға қатысты, орынды түсінуге және орын жасауға үлкен үлес қосты. Ол былай деп жазады: "Егер біз көретін және сезінетін нәрсе, еліміз қиялымызда нақтыланбаса, онда ол біз үшін ешқашан нақты бола алмайды және біз одан мәңгілікке бөлініп қаламыз. Қиял – бұл нақтылайтын және жергілікті күш, аяқ астындағы жерге тән". Соңғы жылдары placemaking спортты басқару және спорт индустриясы саласында кеңінен қолданылуда. Көбінесе, орын жасау идеясы стадион немесе спорттық ауданның төңірегіндегі қалалық жылжымайтын мүлік дамуына бағытталған.

Сау-сәтті орын құру

Жеке тұлғаларға қолжетімді мүмкіндіктер де, сондай-ақ осы мүмкіндіктерге негізделген таңдаулар да жеке адамның, отбасының және қоғамның денсаулығына әсер етеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының денсаулық туралы берген анықтамасы денсаулықты "өмір сүру мақсаты емес, күнделікті өмір үшін ресурс" ретінде кеңінен түсінуге мүмкіндік береді және Орналасу мен Денсаулық арасындағы байланысты талқылау үшін маңызды ая жасайды. 2016 жылғы Knight Foundation қаржылаған, Shaping Space for Civic Life зерттеулеріне бағытталған Project for Public Spaces және Assembly Project жобасының "Салауатты орындарға қатысты аргументтер" атты есебі, адамның денсаулығы мен әл-ауқатының тұрғын жеріне және оған қолжетімді мүмкіндіктерге қалай байланысты екенін көрсететін дәлелдерді қарастырды. Қалалық өзендер мен жасыл жолдар арасындағы физикалық үзілісті жою мақсатында, орынды жасау арқылы "көк және жасыл жолдарды байланыстыру" тәсіліне көбірек назар аударылуда.

Өнер

Өнер мен шығармашылық көрініс орын сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын болса, экономикалық өсім мен өндіріс сәтті орын құруда да тым маңызды рөл атқарады. Бұл екі фактор бір-бірінсіз дамымайды, себебі өнер және мәдени экономикалық белсенділік 2014 жылы АҚШ ЖІӨ-нің 729,6 миллиард долларын (немесе 4,2%) құрады және 2012 жылы 4,7 миллион жұмысшыны жұмыспен қамтыды. Бұл өнерді қалалық кеңістіктерді құру немесе жаңғырту үшін қуатты құрал ретінде пайдалануға болатынын білдіреді. ArtPlace America атқарушы директоры Джейми Беннетт, шығармашылық орын құруды іске асыру кезінде қауымдастықтар қолданатын төрт құралды анықтады.

Бетонды нәрсе (Anchoring) – Аймақтағы маңызды өнер институты, ұйым немесе ғимарат, жаяу жүргіншілердің қозғалысын күшейтіп, аймақтың тартымдылығын арттыруы. Бұл нысандар қосымша бизнес тарта алады және ауданның өзіндік белгісіне айналады.

Қозғалысқа келтіру (Activating) – Көрнекі немесе сахналық өнерді қоғамдық кеңістікке әкелген кезде, ол кеңістікті жандандырып, қызығушылықты, белсенділікті және қатысуды тудырады. Көшеде көбірек адам және назар болса, зерттеуге қызығушылық оянады және қауіпсіздік сезімі қалыптасады.

Жөндеу (Fixing) – Ауданның бос, тиімсіз пайдаланылған немесе қираған жерлерін жаңа өнер және дизайн жобаларына мүмкіндік ретінде қарастыру. Бұл адамдардың осы кеңістіктер мен олар ұсынатын мүмкіндіктер туралы ойлауын өзгерте алады.

Жоспарлау (Planning) – Өнер мен шығармашылық қауымдастық жиналыстарының стратегияларын қолдану арқылы мүдделі тараптардың ынтасын арттырып, қауымдастық жобасына құнды үлестер енгізуге болады. Суретшілерді жоспарлау процесіне тарту, бұрынғысынша таныс нәрселерді өзгертіп, қатысушыларға алдын ала қалыптасқан көзқарастарынан ажыралуға мүмкіндік береді.

Көше көріністері

Көшелер – қаладағы күнделікті өмірдің ортасы, және олардың ең үлкен әлеуеті – жоғары сапалы орын сезімін қалыптастыруға бағытталған жобалауда жатыр. Көшедегі орынды дамыту тиімділігі көшелердің тұруға ыңғайлы болуына ерекше назар аудару арқылы көрінеді: қауіпсіздік сезімі, орындық сезім, жұмыспен қамтудың көрінуі, көлік түрлерінің алуандығы, тұрғындар арасындағы мағыналы байланыстар, «көшедегі қадағалау» және «әлеуметтік капитал» арқылы. Осы өзара әрекеттесулердің бәрі мезомасштабта жүзеге асады. Мезомасштаб – макромасштабтан (құс көзінен қарау) және микромасштабтан (көше көрінісінің текстуралары мен жеке элементтері) өзгеше, қала деңгейіндегі бақылау деңгейі. Басқаша айтқанда, мезомасштаб – адам көзімен байқалатын аймақ, мысалы: ғимараттар арасы, дүкендер, тротуарлар, көше ағаштары және адамдар. Көшеге орын жасау мезо және микро масштабтарда жүзеге асырылады. Уайттың стандарттарына сәйкес тұруға жарамды деп жоспарланған орындарды жобалау кезінде жоспарлаушылардың, сәулетшілердің және инженерлердің мезомасштабты ескеруі тиімді орын жасау үшін маңызды. Бұл жаңа платформалар, Рэй Олденбургтің терминімен айтқанда, «үшінші орынға» айналды. Мұндай әлеуметтік медиа құралдары кеңістіктерді қайта жаңғырту, оларды жандандыру және белсенді ету үшін қолданылатындықтан, болашақта орынды дамытуға үміт береді. Бұл онлайн-көршілік және шараларға бағытталған топтар мен форумдар цифрлық желілік байланыс арқылы қоғамдық пікір алмасу мен талқылау үшін ыңғайлы, физикалық емес кеңістіктерді ұсынады, бұл жергілікті деңгейде өзгерістерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді; бұл теория кейде «қалалық акупунктура» деп аталады. Жоспарлаудың көпшілікке негізделген осы түрі, орындық сезімі күшті, маңызды, пайдалы және инклюзивті орындарды құруға әкелуі мүмкін. Жергілікті WiFi сигналдарын пайдаланып, қаланың бес түрлі жерінде онлайн гиперлокалды қауымдастықтар құрылды.

Мақалалар

Пирс, Мартин, Мерфи, "Рейлационалды орын жасау: орынның желілік саясаты". Корольдік географиялық қоғам (2010): 55. Шарма, А. (2022 ж.) PLUS GreeN: Placemaking арқылы қалалық өзендер мен жасыл жолдарды үйлестіру. European Journal of Architecture and Urban Planning, 1(2), 1–11. https://doi.org/10.24018/ejarch.2022.1.2.3