Кіріспе

Кампо-де-Криптана – Испанияның Кастилья-Ла-Манча автономды облысы, Сиудад-Реал провинциясындағы муниципалитет және қала. Ол Ла-Манша аймағында орналасқан.

Тарихи дамуы

Кампо-де-Криптананы қоршаған аумақта тарихи алдынан адамдар қоныстанған. Әсіресе қола дәуірінен бастап, түрлі жерлерде аңшылық, жинау және егіншілікпен айналысқан адамдардың құрал-жабдықтары мен керамикалық бұйымдары табылды. Тарихи кезеңде ең көп сақталған жәдігерлер – иберо-римдік мәдениетке жатады. Қазіргі Кампо-де-Криптана қаласының орталық бөлігі 13 ғасырда қалыптасқан, бірақ муниципалдық аумақта адамдар одан да ертерек тұрған. Көптеген археологиялық ескерткіштер мен тарихи құжаттар қола дәуірінен бері қоныстанған орталықтар болғанын көрсетеді. Криптана, Вильяхос, Посадас Вьехас және Эль Кампо сияқты маңызды елді мекендердің іздері бар, сондай-ақ Вильягордо, Эль Пико де ла Солана сияқты кішкентай қоныстар да болған. Қазіргі қала орталығынан шамамен екі шақырым шығысқа қарай орналасқан Криптана 1162 жылы Китрана деген атпен Толедо мозарабы Мигель Ассарафқа Сент-Джон орденімен берілді, осылайша оны қайта қоныстандыруға мүмкіндік болды. Кейін ол Сантьяго орденіне өтті, Вильяхос және Педро Муньос аудандарында да жерлері бар иелік орталығын құрады. 14 ғасырға қарай ол қайтадан тоқырап қалды. Қазіргі қала орталығынан солтүстікке шамамен төрт шақырым қашықтықта орналасқан Вильяхоста ежелгі заманнан бері адамдар тұрған. 1162 жылғы құжатта Китрана, Испания және Аттиреспен бірге Сент-Джон орденінің меншігі ретінде айтылады. Орта ғасырлардағы әртүрлі құжаттарда оны Вилла де Алиос және Вилла де Ахос деп те атаған. 12 ғасырдан бастап ол тоқырап, қазіргі шіркеуі оның қала орталығындағы ескі шіркеудің орнына салынған. Посадас Вьехас туралы көп мәлімет жоқ, тек ол Камино де ла Пуэнте маңында, қазіргі теміржол желісінің оңтүстігінде орналасқан және 1300 жылға қарай тоқырап қалғаны белгілі. Эль Кампо қазіргі қала орталығы орналасқан жерде, Кастильо де Криптананың форпосты болған Серро де ла Паз төбесіндегі бекінілген орынның айналасында өсті. Ол кездегі ең жаңа орталық болғанына қарамастан, 13 ғасырдағы қайта қоныстану кезінде ол айналасындағы елді мекендерден адамдарды тартып, суының және ауасының сапасымен ерекшеленді. Жоғарыда аталған қалалар жойылып, жаңа қауымға орын берді. Кампо-де-Криптана деп аталатын бұл жер туралы алғашқы мәліметтер 14 ғасырдың басындағы құжаттарда кездеседі. Орта ғасырлар бойы қала орталығының халқы Сантьяго орденінің әртүрлі шеберлерінің көмегімен өсті. Филипп II (1575) жүргізген сараптамалар бойынша, шамамен 1000 шаңырау (төрт-бес мың тұрғын) болған, ал 17 ғасырдың басына қарай 1300-1500 шаңырауға жеткен. Осы кезден бастап халық саны ауылдық қоғамның климат, жұқпалы аурулар, нашар өнім және жоғары салықтардың салдарынан қиын жағдайға түскенін көрсетеді. 19 ғасырдың соңына дейін жағдай жақсармады. 19 ғасырдың басына дейін жергілікті экономика дәстүрлі Жерорта теңізі ауыл шаруашылығына – дәнді дақылдарға, зәйтүнге және жүзімге негізделген, сонымен қатар жүн өндірісі де дамыған. 19 ғасырдың басында ұн өндірісі және, ең бастысы, шарап жасау сияқты алғашқы экономикамен байланысты индустрияландыру процесі басталды. Теміржол 19 ғасырдың екінші жартысында келді және бұл индустрияландыру процесіне үлкен әсер етті. 20 ғасырдың екінші жартысында туризм жергілікті экономиканың дамуына серпін берді. 1999 жылға дейін муниципалдық аумаққа Ареналес де Сан Грегорио да кірген, ол негізгі орталықтан оңтүстік-шығысқа қарай 13 шақырым қашықтықта орналасқан және 700 тұрғыны болған. Осы күннен бастап Сан Грегорио дербес муниципалитет құрады.

Қала орталығының қалыптасуы

Қала орталығы XIII ғасырдың басында Cerro de La Paz-дағы бекітілген нысананың төңірегінде қалыптасты, ол Кастильо де Криптананың қорғаныс бекеті ретінде қызмет еткен. Аймақтың табиғи ерекшеліктері қаланың құрылуын және оның оңтүстік жазыққа қарай кеңеюін анықтады. XVI ғасырда қала гүлденген кезеңді бастан өткерді, бұл көптеген құрылыс жобаларында көрінді, олар азаматтық (Астық сақтаушысы, Каса-де-ла-Терсия) және діни (Virgen de la Paz, Veracruz, Santa Ana және Nuestra Señora de la Concepción; Convento de las Carmelitas) сипаттағы болды. Алайда, XVII ғасырдың ұлттық дағдарысы қалаға әсер етті, ол жазыққа жеткеннен кейін кеңеюі тоқталды. XIX ғасырдың бірінші үштен бірінде, Пиреней соғысының (Испанияның тәуелсіздік соғысы деп те аталады) салдарынан қалпына келген муниципалитет, халық санының біртіндеп артуымен маңызды ауыл шаруашылығы орталығына айналды. Бұл жергілікті буржуазияның пайда болуына себеп болды, ол шіркеу мүліктерін тәркілеуден пайдаланып, XIX ғасырдың екінші жартысында экономикалық күшін нығайтты және осы кезеңді сипаттайтын тарихи, аймақтық және заманауи сәулеттің қалыптасуына жағдай жасады. Бай отбасылар қала орталығындағы үйлерін салды, бұл аграрлық ландшафттан, үлкен ашық аландар басым болғаннан, тұрғын үйлерге және тұрғын үй қызметіне бағытталған жерлерге қарай қалалық жаңаруға әкелді. XIX ғасырдың екінші жартысында теміржолдың келуі жаңа өнеркәсіптік нысандарды теміржол станциясына жақын, орталықтың оңтүстік-шығыс бөлігіне орналастыруға себеп болды. XX ғасырдың бірінші үштен бірінде қаланың өсуі жалғасты, жазық жерлерді мекендеу және оңтүстікке қарай жылжу байқалды. Муниципалдық халық саны XX ғасырдың ортасында ең жоғары деңгейге жетті (1950 жылы 15 659 адам), бірақ ірі қалаларға көші-қон салдарынан экономикалық өсім тоқталды (1950 мен 1980 жылдар аралығында муниципалитет 2369 адамды жоғалтты). Қаланың кеңеюі тоқтады, өсу оңтүстік шекарасы бойындағы шағын құрылыстармен шектелді. XX ғасырдың соңғы тоқсанында қаланың қарқынды кеңеюі қайта басталды, нәтижесінде 20 жылдан астам уақыт ішінде 1970 жылдардағы аумақ дерлік екі есеге артты. Тұрғын үйлердің (көбінесе жеке үйлер), өнеркәсіптік нысандардың (оңтүстік-шығыс аймақта және шашыраңқы жерлерде) және кеңсе ғимараттарының өсуі көбінесе жоспарланбаған қалалық аймақты құрады, онда инфрақұрылым жетіспеушіліктері байқалды. 1981 жылы алғашқы қалалық жоспарлау ережелері бекітілгеннен кейін (қаланың дамуын муниципалитет деңгейінде басқару туралы шешімді ресми қабылдаумен байланысты) жағдай біртіндеп жақсарды.

Жел диірмендері

"Олар осы кезде жазықта тұрған отыз-қырық жел диірменін көрді". "Дон Кихоттың" VIII тарауы осылай басталады. Сервантес заманында жел диірмендері кеңінен таралған. Бұл көрініс Кампо-де-Криптананың ерекше ландшафты болып табылады, оның Сиерра-де-лос-Молинос және Серро-де-ла-Пас тауларынан көрінетін силуэтін ұсынады. XIX ғасырдағы маркиз де ла Энсенаданың бұйрығымен жасалған жер тізілімінде сол кездегі 34 жел диірмені тіркелген, әрқайсысы диірменнің және оның иесінің атымен нақты белгіленген. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде олардың бұрын одан да көп болғанын білеміз. Бүгінде он диірменді алыстан көруге болады, олардың бастапқы құрылымы мен механизмдері сақталған. Келушілер диірмендердің ішін аралап, олардың жұмыс істеу принципі туралы ақпарат ала алады. Басқа диірмендер мұражайларға айналдырылды: Инка Гарсиласо – егіншілікпен айналысуды көрсетуші мұражай, Пилон – шарап мұражайы, Кимера Висенте Уидоброға, Кулебро актриса Сара Монтиелге, ал Лагарто поэзияға арналған. Поятос диірменінде туризм басқармасы орналасқан. Әр сенбі сайын қайта жаңартылған диірмендердің бірі жұмыс істейді. 1978 жылы диірмендердің барлық тобы тарихи және көркемдік маңызы бар ескерткіш деп жарияланды, қазір ол Мәдени мұра орны деп аталады.

Посито (астық қоймасы)

Посито – астық (әсіресе бидай) сақтауға арналған ғимарат, яғни астық қоймасы. Астық қоймасы – көне мекеме, оны жергілікті билік басқарған. Оның мақсаты – қиын жағдайларда шаруаларға жеңілдік шарттармен астық беру, сондай-ақ бидай бағасы (демек, нан бағасы) тым тез өсіп кеткенде нарықты реттеу еді. Кампо-де-Криптанадағы астық қоймасы 16 ғасырда салынған, және Карл III оны қайта жаңартып, кеңейткен. Кіре беріс есігі ғимараттың атын алып жүрген алаңға – Плаза дель Поситоға қарайтын негізгі қасбетте орналасқан. Ортасында үш жақты алфиз деп аталатын жиекпен әшекейленген аркасы бар, ал арканың үстінде үш герб бейнеленген, олардың екеуі Сантьяго орденінің гербтары. Астық қоймасы Пиреней соғысына (1808–1814) дейін пайдаланылды, содан кейін қолданыстан шықты. 1914 жылы астық қоймасы аукционға сатылып, жеке меншікке өтті. 1991 жылы жергілікті билік оны қайта сатып алып, көрмелер мен мәдени шаралар өткізілетін қалалық мұражай етіп жаңартып, қалпына келтірді. Жаңарту жұмыстарын оқу шеберханасы жүзеге асырды, ол өте жақсы жұмысы үшін 1997 жылы Europa Nostra ұйымының дипломын алды.

Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción шіркеуі

1958 жылы ашылған заманауи шіркеу. Ғимарат 16 ғасырдағы шіркеу орнында тұрғызылған, ол 1936 жылы Испания Азамат соғысы кезінде өртенген.

Монастыр шіркеуі

Мендисабал заңы арқылы 19 ғасырда тәркіленген Бос аяқ кармелиттер монастырының меншігі. Оның қазіргі келбеті 18 ғасырда иезуиттер шіркеуі үлгісінде жасалған қайта жаңарту жұмыстарының нәтижесі. Трансептте шаммен жарықтандырылған күмбез орналасқан. 1612 жылы Колония архиепискобы сыйлаған Мың бір қызға арналған киелі орын әлі де сақталған.

Көшелер мен аудандар

Серро-де-ла-Пас айналасындағы барлық көшелер ескі қаланың пішінін қайталайды және олар төбеде орналасқан, бұл Криптананы Ла-Манчаның басқа қалаларынан ерекшелейді, олардың барлығы жазық жерде. 16 ғасырдың соңында Гранададан көптеген мавр отбасылары қаланың шығыс бөлігіне паналады, содан бері жаңа аудан Гранададағы сол аттас ежелгі ауданға сілтеме жасай отырып, Альбайсин деп аталады. Үйлерде әлі де арабша плиткалар, ақ және индиго түске боялған, терезелерінде темір торы бар.