Кіріспе
араб-израиль қақтығысы 20 ғасырда басталды, бұрынғы Мандатты Палестинадағы қауымдық зорлық-зомбылықтан өркендеп дамыды. 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін бұл қақтығыс маңызды халықаралық мәселеге айналды. Араб-израиль қақтығысы кем дегенде бес ірі соғысқа және көптеген ұсақ қақтығыстарға әкеп соқты. Ол сонымен қатар екі ірі палестиналық көтеріліс (интифада) бастауы болды.
</noinclude>
The Arab–Israeli conflict began in the 20th century, evolving from earlier Intercommunal violence in Mandatory Palestine. The conflict became a major international issue with the birth of Israel in 1948. The Arab–Israeli conflict has resulted in at least five major wars and a number of minor conflicts. It has also been the source of two major Palestinian uprisings (intifadas).
Осман дәуірі
Сионисттік қозғалыстар мен Палестинаның араб тұрғындары арасындағы шиеленістер 1880-жылдардан кейін, Еуропалық еврейлердің Палестинаға көшіп келуі артып, бастау алды. Бұл көші-қон Осман Палестинасындағы еврей қауымдастықтарын Осман және жеке араб жер иелерінен, эфендилерден жер сатып алу және еврей шаруашылық қоныстарын (кибуцим) құру арқылы кеңейтті. Сол кезде арабтар эфендилердің жерінде дерлік феодалдық жағдайда өмір сүрді. Демограф Джастин Маккарти Осман империясының халық санағы деректері бойынша 1882-1883 жылдары Палестина халқының саны шамамен 468 мың адамды құрады, оның ішінде 408 мың мұсылман, 44 мың христиан және 15 мың еврей болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл көрсеткіш 602 мың мұсылманға, 81 мың христианға және 39 мың еврейге дейін өсті, сондай-ақ Осман азаматы болмаған, бірақ шамамен осындай саны бар еврейлер де болды.
Британдық мандат (1920-1948 жылдар)
Мандатты Палестина кезінде 1917 жылы қол қойылған Балфур декларациясында Ұлыбритания үкіметі Палестинада "еврей ұлттық ошағын" құруды қолдайтынын мәлімдеді. Бұл, Мандатты Палестинада тұратын арабтар мен Османдық кезеңде көшіп келген еврейлер арасындағы шиеленісті күшейтті. 1919 жылғы қаңтарда қол қойылған Фейсал-Вейцман келісімі Палестинада еврей ұлттық отаны мен Таяу Шығыстың көп бөлігінде араб мемлекетін дамыту үшін араб-еврей ынтымақтастығын ілгерілетуге бағытталған, бірақ бұл келісім жанжалға елеулі әсер етпеді. 1920 жылы Сан-Ремо конференциясында 1916 жылғы англо-француздық Сайкс-Пико келісімі көбінесе мақұлданды, соның нәтижесінде Ұлыбританияға қазіргі Иордания аумағы, Иордан өзені мен Жерорта теңізі арасындағы аймақ және Ирак берілді, ал Франция Сирия мен Ливанды алды. 1922 жылы Ұлттар Лигасы Палестина мен Транс-Иордания үшін Британдық мандатын ресми түрде құрды, бұл 1915-1916 жылдарғы Мак-Махон-Хусейн хат алмасуы бойынша Ұлыбританияның міндеттемелерін ішінара орындады. Осы шешім бойынша Иордан өзенінің шығысындағы барлық жерлер Иордания әмірлігіне берілді, оған Хашимид әулетінен таралған Абдулла хан басшылық етті, бірақ Ұлыбританияға тәуелді болды, ал Иордан өзенінің батысындағы қалған аумақ Ұлттар Лигасының Мандатты Палестинасы болып бекітілді. Британдықтар арабтарға да, еврейлерге де жер беруге уәде бергенімен, екі тарапқа да барлық жерді беруге уәде бермегендерін мәлімдеді. Шиеленіс күшейгеніне байланысты зорлық-зомбылық оқиғалары жиіледі, мысалы, 1920 жылғы Неби-Муса және 1921 жылғы Яффа төңкерістері. Арабтарды тыныштандыру және басқа жолмен Мандатты Палестинадағы араб зорлық-зомбылығын бақылау мүмкін болмағандықтан, Иордан өзенінің шығысындағы барлық палестиналық аумақта (мандаттың шамамен 77%) жартылай тәуелсіз Араб әмірлігі Транс-Иордания құрылды. Араб ұлтшылдығы мен сионистік қозғалыстың қақтығысқан күштері британдықтар үшін шешілмейтін және олардан шығу мүмкін емес жағдайды тудырды. Ресей мен Украинадағы погромдар, сондай-ақ Германияда Адольф Гитлердің билікке келуі сионистік қозғалыста еврей мемлекетін құру қажеттілігін жеделдетті, ал сионистердің ниеттері еврей халқына қарсы арабтардың күшейе түскен шабуылдарын тудырды (әсіресе, 1929 жылғы Хеброн қырғыны, "Қара қол" ұйымының әрекеттері және 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі). Британдықтар тағайындаған Иерусалимнің бас мүфтиі Хадж Амин әл-Хусейни Палестинаның бір бөлігін еврей мемлекетіне айналдыру идеясына қарсы болды. Палестинадан британдық күштерін шығарып, сионистік жобаның күшін жою үшін көмек іздеу мақсатымен, бас мүфти ось державаларымен одақ құруға тырысты. Британ үкіметінің жауабы мүфтиді елден қуу (ол Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін Германияда өткізіп, Балқанда мұсылмандық СС дивизиясын құруға көмектескен), еврейлердің көшіп келуін шектеу және полиция күштерін күшейту болды. Еврей басшылығы (Ишув) "араб шабуылдарына жауап ретінде сақтық саясатын (хавлага) және қозғалмайтын қорғаныс стратегиясын қабылдады" және британдықтарды "Балфур декларациясынан бас тартуы және араб зорлық-зомбылығына келісуі" үшін сынады. Алайда, арабтар оны қабылдамай, еврейлерге жер сату мен көшіп келуді тоқтатуды талап етті. 1940 жылдардың соңында Мандатты Палестинаға қарсы еврей зорлық-зомбылығы күшейді, оның ішінде Иргунның шабуылдары, Лехи ұйымының британдық шенеуніктерді өлтіруі және 1946 жылғы Король Давид қонақүйіне жасалған шабуыл болды. 1947 жылы халық саны 1 845 000 адамды құрады, оның ішінде 608 000 еврей және 1 237 000 араб және басқа ұлт өкілдері.
1948 жылғы соғыс
1948 жылғы араб-израиль соғысы (1948–1949), израильдіктер "Тәуелсіздік соғысы" деп, ал палестиналықтар "Накба" ("Апат") деп атайды. Бұл соғыс БҰҰ-ның бөлу жоспарынан және 1947 жылдың қараша айындағы Палестинадағы 1947–1948 жылдардағы азаматтық соғыстан кейін басталды. Жоспар Палестинада араб және еврей мемлекеттерін құруды көздеді. Арабтар жоспарды қабылдамады, ал еврейлер қабылдады. Төрт ай бойы арабтардың үнемі қаузауы мен шабуылдарына байланысты, яһуди халқы көбінесе қорғанысқа шығып, кейде қарсы шабуыл жасады. Бірақ 1948 жылдың наурызына қарай, АҚШ БҰҰ-ның уақытша басқаруына қол жеткізуге тырысты, бұл "Трумэннің басқару ұсынысы" деп аталды, бірден бөлудің орнына. Еврей басшылары бұған келіспеді. Осы кезде еврей және араб жасақтары белгіленген шекаралардың ішінде және сыртындағы аумақтарды бақылау үшін күшін жұмылдырды, екі халық арасында ашық соғыс басталды. 1948 жылдың 14 мамырында Ұлыбритания Израиль мемлекетін жариялағаннан кейін Иордания, Мысыр, Сирия, Ливан, Ирак және Сауд Арабия әскерлері Палестинаға басып кірді. Арабтардың басып кіруін АҚШ, Кеңес Одағы және БҰҰ бас хатшысы Тригве Ли айыптады, бірақ Тайвань және басқа да БҰҰ мүше мемлекеттері қолдады. Араб мемлекеттері Израильдің орнына "Біріккен Палестина мемлекетін" құруды мақсат етті. Араб Жоғарғы Комитеті болашақта Палестинада еврейлердің халықтың 1/7-ден аспайтынын мәлімдеді, яғни британдық мандатқа дейін Палестинада тұрған еврейлер ғана. Олар басқа еврейлердің тағдыры туралы нақты айтпады. Олар БҰҰ жоспарын жарамсыз деп санады, өйткені Палестинаның араб көпшілігі оған қарсы болды, сондай-ақ британдықтардың кетуі заңды биліктің жоқтығына әкелді, бұл олардың арабтардың өмірін және мүлкін қорғауын қажет етті. Палестиналық арабтардың үштен екісі еврейлер бақылауына өткен аумақтардан қашып кетті немесе қуылды, ал қалғандары Израильдің араб азаматтары болды. Арабтар басып алған аумақтардағы, мысалы, Иерусалимнің ескі қаласындағы еврейлердің саны аз болғандықтан, олар да қашып кетті немесе қуылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми бағалауынша, соғыс кезінде 711 000 араб босқынға айналды. Соғыс 1949 жылы Израиль мен оның соғысқан көршілері (Мысыр, Ливан, Иордания және Сирия) арасындағы бірнеше келісімдерге қол қоюмен аяқталды, бұл еврей мемлекетіне бөлінген аумақты және араб мемлекетіне бөлінген аумақтың жартысынан астамын Израильдің ресми бақылауына алды. Газа секторын Мысыр, ал Батыс жағалауды Иордания 1967 жылдың маусым айына дейін басып алды, содан кейін оларды Израиль алты күндік соғыс кезінде басып алды.
1948 жылғы соғыстың салдары
Израильге айналған аймақтардан қашып кеткен немесе қуылған шамамен 711 000 палестиналыққа өз үйлеріне оралуға рұқсат берілмеді, олар Ливан, Иордания, Сирия және кейін Газа жолағы деп аталған аймақтағы босқындар лагерьлерінде қоныстанды. Оларға босқындар лагерьлерінен шығып, жергілікті араб қоғамымен араласуға да рұқсат берілмеді, нәтижесінде палестиналық босқындар мәселесі бүгінге дейін шешілмей келеді. 1948 жылғы палестиналықтардың көші-қоны кезінде 400-ге жуық араб қалалары мен ауылдары босады. Палестина босқындарының жағдайын жеңілдету үшін Жақын Шығыстағы Палестина босқындарына жәрдем көрсету және жұмыс істеу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды. 1967 жылдың 14 мамырында Насер Сириямен жасалған бірлескен қорғаныс туралы келісімге сілтеме жасай отырып, Мысырда толық жұмылдыру жариялады. Мысырдың келесі қадамдары – Синай түбегінде 100 000 мысырлық әскерін орналастыру, Израильмен шекаралас Синай түбегінен БҰҰ бейбітшілік сақшыларының күштерін (UNEF II) шығару және 1967 жылдың 21-22 мамырында Тиран бұғазын жабу (халықаралық құқық тұрғысынан қарағанда, бұл «Эйлатқа және одан кемелердің барлық қатынасын тоқтату» болып табылады, бұл соғысқа себеп болуы мүмкін). Бұл қарар алты күндік соғыс кезінде жарияланған араб мұнай бойкотын тоқтатып, Кувейт жетекшілігімен экономикалық және әлеуметтік даму үшін араб қорын құруға шақырды. Израильмен қақтығысқа қатысты былай делінген: «Араб мемлекеттерінің басшылары агрессияның салдарынан құтылу және 5 маусымда басып алынған араб жерлерінен агрессор Израиль күштерін шығару үшін халықаралық және дипломатиялық деңгейде саяси күш-жігерлерін біріктіруге келісті. Бұл араб мемлекеттері ұстанатын негізгі принциптер аясында іске асырылады, атап айтқанда, Израильмен бейбітшілік орнатуға, оны мойындауға, оған келіссөздер жүргізуге және палестиналықтардың өз еліндегі құқықтарын қамтамасыз етуге қарсылық білдіру». Мысыр үкіметі Анвар Садат президент болардан бұрын-ақ Роджерс жоспарын қабылдады. Израиль Роджерс бейбітшілік жоспары негізінде Мысырмен келіссөздерге түсуден бас тартты. Насер Израильмен тікелей келіссөздер жүргізуге бағытталған кез келген әрекетке тосқауыл қойды. Оннан астам сөз сөйлегенде және мәлімдеме жасағанда Насер Израильмен тікелей бейбітшілік келіссөздерін капитуляциямен теңестірді. 1972 жылы президент Садаттың кеңесшілерді Мысырдан күрт шығарып, АҚШ үкіметіне келіссөздерге дайын екенін тағы да хабарлағаннан кейін де ешқандай прогресс болған жоқ.
1967-1970 жылдардағы соғыс
Тозу соғысы – 1967 жылдан 1970 жылға дейін Египет пен Израиль арасында жүрген шектеулі соғыс. Египет бұл соғысты Алты күндік соғыстағы жеңісінен кейін Израильдің моральдық жағдайы мен экономикасына нұқсан келтіру мақсатымен бастады. Соғыс 1970 жылы екі елдің арасында қол қойылған қару тоқтату келісімімен аяқталды, шекаралар соғыс басталғандағыдай қалды.
1973 жылғы соғыс
1973 жылғы Йом-Кипур соғысы Синай түбегі мен Голан биіктіктерінде Мысыр мен Сирияның күтпеген бірлескен шабуылымен басталды, бұл яһудилердің ораза күні болатын. Мысырлықтар мен сириялықтар алғашқы 24-48 сағат ішінде ілгері жылжыды, содан кейін жағдай Израильдің пайдасына өзгеше айнала бастады. Соғыстың екінші аптасында сириялықтар Голан биіктіктерінен толығымен ығыстырылды. Оңтүстіктегі Синайда израильдіктер екі египеттік армияның арасындағы "бүйірге" соққы берді, Суэц каналын кесіп өтті (бұрынғы қару тоқтату жолы болған жерде) және Біріккен Ұлттар Ұйымының қару тоқтатуы күшіне енген кезде бір бүкіл египеттік армияны толық оқшаулады. Осы кезеңде АҚШ Израильге әскери жабдықтарды, ал Кеңес Одағы Мысырға әскери жабдықтарды әуемен жеткізді. «Орта Шығыс саяси энциклопедиясы» (The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East) (ред. Sela, 2002) бойынша, Израиль Сирия мен Мысырға қарсы әскери жеңіске жетті, бірақ сонымен қатар моральдық жағдайға ауыр соққы берді және көптеген адамдық шығындарға ұшырады. Йом-Кипур соғысының нәтижесі «Израиль-Мысыр қарым-қатынастарындағы жаңа кезеңге» жол ашты, ол Кемп-Дэвид келісімдеріне қол қоюмен аяқталды. Персыш шығанағындағы соғыстан кейін Кувейт билігі шамамен 200 000 палестиналықты Кувейттен кетуге мәжбүрледі. Бұл жағдайға себеп болған саясаттың бір бөлігі ПОО басшысы Ясир Арафаттың Саддам Хусейнмен біріккеніне жауап болды. Олар Саддам Хусейнге қолдау көрсеткені үшін палестиналық мәселеге қаржылық қолдау көрсетуді тоқтатты. Осы саяси ахуал ПОО-ға АҚШ және Израильмен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік берді. Бірінші палестиналық интифада 1991 жылғы Мадрид конференциясымен және 1993 жылы Израиль мен ПОО-ның Осло келісімдеріне қол қоюымен аяқталды.
Осло бейбіт процесі (1993-2000)
1993 жылдың қыркүйегінде Израиль премьер-министрі Ицхак Рабин мен Палестина Азат ету ұйымының (ПААҰ) төрағасы Ясир Арафат Палестина аумақтарында бес жылдық мерзімге уақытша өзін-өзі басқару органы құру процесінің негізгі қағидаларын белгілейтін қағидалар декларациясына қол қойды.
2000 жылғы интифада
Аль-Акса интифадасы 2000 жылдың қыркүйек айының соңында басталды. Израиль оппозициясының көшбасшысы Ариэль Шарон және көптеген қарулы күзшілер Иерусалимдегі Храм тауы (Харам әл-Шәриф) кешеніне сапар жасап, бұл аймақты мәңгілік Израиль территориясы деп жариялады. Осыдан кейін Иерусалимде және Израильдің көптеген ірі қалаларында палестиналықтар мен Израильдің араб азаматтары арасында кең ауқымды тәртіпсіздіктер мен шабуылдар басталды, олар Батыс жағалау мен Газа секторына тарады. Палестиналық биліктің (ПА) интифадаға қатысуын Танзим ұйымы ұйымдастырды, ол ПОҰ-дағы Арафаттың ФАТХ партиясының құпия қарулы бөлімшесі болды. 2002 жылдың қаңтар айында Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) Қызыл теңізде Ираннан ПА [Палестина билігі] аймақтарына жасырын түрде жеткізілуге арналған тонналап зымырандар, минометтер және басқа да қару-жарақ пен оқ-дәрі тасымалдаған жүк кемесін тоқтатып, ПА-ның интифадаға тікелей қатыс екенін растады.
Израильдің 2005 жылғы әскери жұмыстан кетуі
2005 жылы Израиль Газа секторы мен Батыс жағалаудың солтүстігіндегі елді мекендерді және әскери бекеттерді бір жақты ету арқылы эвакуациялады. Бұл ажыратылу жоспары Израиль премьер-министрі Ариэль Шаронның ұсынысы болды, ол үкімет тарапынан қабылданып, 2005 жылдың тамызында Газа секторынан және Батыс жағалаудың солтүстігіндегі төрт ізраилдік қоныстан Израильдің тұрақты қатысуын жою мақсатында іске асырылды. Азаматтар эвакуацияланды (көптеген жағдайда күшпен), ал 15 тамыздан кейін тұрғын үйлер бұзды. Газа секторынан ажыратылу 12 қыркүйекте 2005 жылы соңғы ізраилдік әскері шығып кеткен кезде аяқталды. Батыс жағалаудың солтүстігінен әскери ажыратылу он күннен кейін аяқталды.
Салдары
Иран Ислам Республикасы Махмуд Ахмадинежад Иран президенті болып сайланғаннан бері Израильге қарсы тұратын көптеген араб ұйымдарына белсенді қолдау көрсетіп, оған қарсы соғыс ашуға белсенді түрде шақырды. Иран шиит исламы басымдық ететін ось құруға тырысып бақты деген кең пікір қалыптасты, оған Сирия Баас үкіметі (алавиттер басымдығымен), Ливанның Хезболла тобының үстемдігі және Газа секторындағы сунниттік Хамаспен стратегиялық одақ кірді. Бұл одақ 2012 жылға дейін сақталды (Сирия азаматтық соғысындағы шиит-суннит дауларына байланысты тоқтатылды). 2007 жылдың қаңтар айында Израиль басшылары Иран президенті Махмуд Ахмадинежад Израильге қарсы қолдануға болатын ядролық қару жинақтауды жоспарлап отыр деген алаңдаушылықты күшейтті. Қауіпсіздік Кеңесі Иранның ядролық технологияны дамытуына байланысты санкциялар енгізуге дауыс берді. 2020 жылы АҚШ Израиль мен Біріккен Араб Эмираттары (БАӘ) арасында келісімге келді. Израиль қарым-қатынасты қалыпқа келтіру шартымен Батыс жағалаудың бір бөлігін аннексиялау жоспарларын тоқтатуға келісті. Бұл - Перс шығанағының араб елдерінің Израильмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан алғашқы реті болды. Одан кейін Бахрейн, Судан және Марокко да Израильмен қарым-қатынас орнатты.
Сирия
2007 жылдың қаңтар айында кейбір израильдік шенеуніктер Сириямен жарияланбаған келіссөздерде қандай да бір конструктивті прогресс болғанын мәлімдеді. Сирия Израильден Сирия үкіметімен бейбіт келіссөздерді қайта бастауды бірнеше рет сұрады. АҚШ Израильге Дамасктың Израильмен бейбіт келіссөздер өткізу ниетіне шынымен бейілді екенін анықтау үшін, тіпті Сириямен балама байланыстарды да тоқтатуды талап етті. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс ізраильдік шенеуніктерге Вашингтонның бұл мәселедегі пікірін қатаң түрде жеткізіп, Сириямен тіпті іздеу келіссөздерін де бастамау керектігін айтты. Израиль Вашингтонның талабына осы уақытқа дейін бағынып, одан бас тартты. 2012 жылы Сириядағы азаматтық соғыс салдарынан Сирия Баас үкіметінің өкілі Араб лигасынан қуылды.
2006 жылғы Израиль-Хезболла қақтығысы
2006 жылғы Ливан соғысы 2006 жылдың 12 шілдесінде Хезболланың Израильге жасаған шабуылымен басталды. Үш израильдік сарбаз қаза тапты, ал екеуі Ливанға тұтқынға алынды. Тұтқынға алынған сарбаздарды іздеу және құтқару операциясы барысында тағы бес Израиль қорғаныс күштерінің сарбазы қаза болды. Бұл Израиль мен Хезболла арасындағы қақтығыстардың жаңа толқынының басталуы болды, нәтижесінде Ливан астанасы, Ливанның жалғыз халықаралық әуежайы және Ливанның оңтүстік бөлігінің көп бөлігі Израиль тарапынан шабуылға ұшырады, ал Хезболла Солтүстік Израиль қалаларын бомбалау арқылы Хайфа қаласына дейін оңтүстікке қарай соққы берді. Соғыс салдарынан мыңнан астам адам қаза тапты, олардың басым бөлігі ливандық азаматтар мен Хезболла жауынгерлері болды; сондай-ақ 974 184 ливандық және 300 000–500 000 израильдік үйлерінен шығарылды. Сирия немесе Иранның қақтығысқа араласу мүмкіндігіне байланысты алаңдаушылық күшейді. Алайда, атысты тоқтату келісіміне қол қойылып, ол 14 тамызда күшіне енді.
2007 жылғы митинг
2007 жылдың қаңтар айында мыңдаған адамдар Ливанда Хезболлаға қолдау білдіру және Израильдің бас әскери қолбасшысы Дан Халуцтың отставкасын тойлау үшін митингке жиналды. Дегенмен, Ливанның кейбір аймақтарында Хезболла Ливанның ұлттық үкіметіне қарсы болғандықтан халықтың құрметін жоғалтты.