Кіріспе
Ай фазалары мен күн жылын қамтитын күнтізбе. Ай-күн күнтізбесі – көптеген мәдениеттерде қолданылатын, айлық және күн күнтізбенің ерекшеліктерін біріктіретін күнтізбе. Сондықтан, ай-күн күнтізбесінің күні ай фазасын және күннің жылдық циклындағы орнын, яғни Жер көкжиегіндегі Күннің қозғалысын көрсетеді. Егер күн жылының орнына жұлдыздық жыл (жұлдыздық күн күнтізбесі сияқты) қолданылса, онда күнтізбе толық айдың қай жұлдыз шоқжұлдызының жанынан өтетінін болжай алады. Жылды айларға бөлетін барлық күнтізбелер сияқты, жыл толық айлар санынан тұруы керек. Кейбір жағдайларда, қалыпты жылдар он екі айдан тұрады, бірақ әр екінші немесе үшінші жыл – эмболистік жыл болып саналады, ол үшінші, интеркалярлық немесе секірме ай қосады. Олардың айлары Ай фазаларының үлгілі циклына негізделген. Демек, ай-күн күнтізбесі – бұл ай күнтізбесі, оған күн жылдарымен және осылайша маусымдармен сәйкестікті қамтамасыз ету үшін қосымша интеркаляция ережелері қолданылады.
A lunisolar calendar is a calendar in many cultures, incorporating lunar calendars and solar calendars. The date of lunisolar calendars therefore indicates both the Moon phase and the time of the solar year, that is the position of the Sun in the Earth's sky. If the sidereal year (such as in a sidereal solar calendar) is used instead of the solar year, then the calendar will predict the constellation near which the full moon may occur. As with all calendars which divide the year into months there is an additional requirement that the year have a whole number of months. In some case ordinary years consist of twelve months but every second or third year is an embolismic year, which adds a thirteenth intercalary, embolismic, or leap month. Their months are based on the regular cycle of the Moon's phases. So lunisolar calendars are lunar calendars with in contrast to them additional intercalation rules being used to bring them into a rough agreement with the solar year and thus with the seasons.
Қытайдың күнкөрісімен айлық күн күнтізбесі
Қытай күнтізбесі немесе қытай ай-күн күнтізбесі, сондай-ақ Ауыл шаруашылығы күнтізбесі [農曆; 农历; Nónglì; 'егіншілік күнтізбесі'], немесе Инь күнтізбесі [陰曆; 阴历; Yīnlì; 'инь күнтізбесі'] деп аталады, ол Инь-Ян және астрономиялық құбылыстар тұжырымдамасына негізделген. Күн, Ай, Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурнның қозғалыстары (жеті жарық деп аталады) қытай ай-күн күнтізбесі есептеулерінің негізгі деректері болып табылады. Қытайдың ай-күн күнтізбесі Вьетнам және Корея сияқты көрші елдерде қолданылатын кейбір күнтізбенің бастауы деп саналады. Дәстүрлі күнтізбелер алтыжылдық циклға негізделген гандхи жүйесінің математикалық қайталанатын Аспандық Сабақтар мен Жерлік Бұтақтар циклдарын қолданды. Астрономиялық, сағаттық және фенологиялық бақылаулармен бірге жыл, ай және күндердің анықтамасы, өлшемі және болжамы жетілдірілді. Астрономиялық құбылыстар мен есептеулер, әсіресе Жерден қарағанда Күн мен Ай циклдарын математикалық түрде байланыстыруға жасалған тырысқандарды баса көрсетті, бірақ мұндай есептеулерге белгілі бір дәрежеде сандық жуықтау немесе келісім қажет екені белгілі. Қытайдың ай-күн күнтізбесі туралы ең алғашқы жазба Жоу әулеті тұсында (б.з.д. 1050 – б.з.д. 771, шамамен 3000 жыл бұрын) кездеседі. Тарих бойы Қытайдың ай-күн күнтізбесі көптеген өзгерістерге ұшырады және әр түрлі династиялармен бірге дәлдігі артып дамыды, соның ішінде Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі "алты ежелгі күнтізбе", Цинь династиясындағы Цинь күнтізбесі, Хан және Тан династияларындағы Хан күнтізбесі немесе Тайчу күнтізбесі, Юань династиясындағы Шоуши күнтізбесі және Мин династиясындағы Даминг күнтізбесі және т.б. 1912 жылдан бастап Қытайда Күн күнтізбесі Ай күнтізбесімен бірге қолданылады. Қытайдың ең танымал мерекелері, мысалы, Көктем мерекесі (Чунцзи, 春節), сондай-ақ Қытай Жаңа жылы, Фонарь мерекесі (元宵節), Күз ортасы мерекесі (中秋節), Аждаһа қайығы мерекесі (端午節) және Цинмин мерекесі (清明節) – барлығы Қытайдың ай-күн күнтізбесіне негізделген. Сонымен қатар, танымал қытай зодиакы – бұл қытай күнтізбесіне негізделген жіктеу схемасы, ол әр жылға жануарды және оның қасиеттерін қайталанатын он екі жылдық циклда тағайындайды.
Ай циклына байланысты христиан күнтізбесіндегі жылжымалы мейрамдар
Грегориан күнтізбесі (әлемде ең көп қолданылатын) – күн күнтізбесі, бірақ батыс христиан шіркеулері Пасханың және одан кейінгі жылжымалы мерекелердің күнін анықтау үшін айға негізделген алгоритмді пайдаланады. Қысқасы, бұл күн наурыз айындағы шіркеулік күн мен түн теңелуінен кейін келетін шіркеулік толу айына сәйкес анықталады. (Бұл құбылыстар нақты астрономиялық байқауларға жақын, бірақ толыққанды сәйкес келмейді.) Шығыс христиан шіркеулері Юлиан күнтізбесіне негізделген ұқсас алгоритмді қолданады.
Жылжымалы айларды анықтау
Тропикалық жыл шамамен 365,2422 күнге, ал синодикалық ай шамамен 29,5306 күнге тең, сондықтан тропикалық жыл шамамен 365,2422 / 29,5306 ≈ 12,36826 айға созылады. 0,36826 санының аралығында болуына байланысты, әдеттегі 12 айлық жыл 2-3 жыл сайын бір аралық немесе жылдам аймен толықтырылуы керек. Нақтырақ айтқанда, 0,36826 саны 7/19-ға өте жақын (шамамен 0,3684211): бірнеше ай-күн күнтізбелері 19 жылдық циклдің әрқайсысында 7 жылдам айды қамтиды (бұл «Метон циклі» деп аталады). Вавилондықтар б.з.д. VI ғасырдың соңында 19 жылдық циклді қолданған. Жылдам айларды қосу жиі «эпакт» арқылы бақыланады, ол ай және күн жылдары арасындағы айырмашылықты білдіреді (шамамен 11 күн). Классикалық Метон циклін циклдің соңғы жылына бастапқы эпакт мәнін 1 деп қойып, әр жыл сайын 11-ге арттыру арқылы қайта жаратуға болады. Бір циклдің соңғы жылы мен келесі циклдің бірінші жылы арасындағы арттыру 12-ге тең, бұл эпакттардың 19 жыл сайын қайталануына себеп болады. Эпакт 30 немесе одан жоғары мәнге жеткенде, жылдам ай қосылады және 30 саны кешіріледі. Метон циклі бойынша 19 жылдың 7-сінде қосымша жылдам ай болады және олар 3, 6, 8, 11, 14, 17 және 19 ретімен нөмірленеді. Бұл еврей және Юлиан күнтізбелеріне сәйкес келеді. Буддистік және еврей күнтізбелері жылдам айды жылдың бір айымен шектейді; сондықтан жылдам айлар арасындағы ортақ айлардың саны әдетте 36-ға жетеді, бірақ кейде 24 ай ғана болады. Қытай және индуистік ай-күн күнтізбелері жылдам айдың кез келген айдан кейін немесе одан бұрын (сәйкесінше) пайда болуына мүмкіндік береді, бірақ Күннің нақты көрінетін қозғалысын пайдаланады, сондықтан олардың жылдам айлары әдетте Күннің эклиптика бойымен көрінетін жылдамдығы ең жоғары болатын перигелийге жақын айларда пайда болмайды (қазір 3 қаңтар). Бұл екі ортақ жылдың қатары кезінде жылдам айлар арасындағы ортақ айлардың әдеттегі санын шамамен 34 айға дейін арттырады, ал тек бір ортақ жыл болғанда оны шамамен 29 айға дейін азайтады.
Ұзақ уақыт бойы
Күн жылдарында толық ай саны болмайтын жағдаймен күресудің тағы бір жолы – жылдың белгілі бір айға жатпайтын кезеңіне есепке алынбаған уақытты қосу. Жағалау Салиш халықтарының кейбіреулері осындай күнтізбе қолданған. Мысалы, Чехалис тайпасы айлық айларды чинук лососінің шағылысу маусымынан (Григориан күнтізбесі бойынша қазан айы) бастап санаған, 10 айды санап, келесі чинук лососінің шағылысуына дейін уақытты есепке алмаған.