Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Тиарелла кордифолия (Tiarella cordifolia) – Saxifragaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі. "Кордифолия" деген атау "жүрек пішінді жапырақтары бар" дегенді білдіреді, бұл Солтүстік Американың шығысындағы Тиарелланың барлық таксондарына тән ерекшелік. Ол сондай-ақ Аллегейни көбік гүлі, жалған митерворт және салқын шөп деп те аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Tiarella cordifolia атауы Солтүстік Американың шығысындағы Тиарелланың жалғыз түріне қатысты, бірақ 2021 жылы бұл түр бірнеше таксондарға бөлінді, нәтижесінде атаудың мағынасы өзгерді. Нақтылық үшін, Tiarella cordifolia sensu stricto (қысқартылған s. s.) атауы жаңа таксонды, ал Tiarella cordifolia sensu lato – ескі таксонды білдіреді. Tiarella cordifolia sensu lato Солтүстік Американың шығысында кеңінен таралған, ал Tiarella cordifolia sensu stricto АҚШ-тың шығыс жағалауымен шектелген. Тиарелланың селекциялық сорттары гүл өсіруде көбікті, қаймақ түсті гүлдері бар тік сабақтары үшін бағалы.

Сипаттама

Tiarella cordifolia sensu lato – қабыршақты көлденең тамырсабағы бар, көп жылдық шөптесін өсімдік. Жүрек пішіндес, тамыр жапырақтарында ұзын түкті сабақтары болады. Жапырақ пластинасының екі жағында да шашыраңқы түктер тең орналасқан. Тік гүлшоғыр сабағының ұзындығы – , ал оның ұшында 15–50 гүлі бар масаты тәрізді гүлшоғыр орналасқан. Гүлдері ақ, кішкентай және қауырсын тәрізді, сондықтан гүл шоғыры жұмсақ көрінеді. Әр гүлде 5 тостаған жапырақша, 5 гүл жапырақшасы және 10 ұзын, жіңішке аталық тозаңдық (гүл жапырақшаларынан ұзын) бар. Екі тең емес тұқымдық қапшықтары ішкі тігістерінен жарылып, бірнеше ойықты тұқымдарды шығарады. Тиарелланың кейбір түрлері жапырақты столонды (T. austrina, T. stolonifera) өсіреді, ал кейбіреулерінде сабақта жапырақтары болады (T. nautila, T. austrina). Кейбір түрлерде кеңейтілген ұшы бар салыстырмалы түрде үлкен тамыр жапырақтары кездеседі (T. austrina, T. nautila, T. wherryi). Tiarella cordifolia sensu stricto мұндай ешқандай белгілерге ие емес. Tiarella cordifolia sensu lato-ның жүрек пішіндес тамыр жапырақтары басқа туыстардың түрлеріне ұқсас. Мысалы, Тиарелла кейде Mitella diphyllaмен шатастырылады, ол ұқсас ареалда және өмір сүру ортасында кездесетін жақын туыс түр. Егер өсімдіктің гүлдегенін анықтау үшін жеткілікті мәлімет болмаса, екі түрді ажырату үшін тамыр жапырақ сабағындағы түктердің бағытын пайдалануға болады. Солтүстік Американың шығысындағы Тиарелланың барлық түрлері әртүрлі ұзындықтағы тығыз, сыртқа қарай бағытталған (90 градус бұрышпен) түктерге ие, ал M. diphylla-ның тамыр жапырақ сабағында сирек орналасқан, артқа қарай бағытталған (45 градус немесе одан аз бұрышпен) ұзын түктер болады.

Басқа таксондар

Тиарелла макрофилласы 1903 жылы Солтүстік Каролина штатының Тайрон тауынан сипатталған, бірақ үлгідегі жапырақтар Тиарелла емес, Heuchera villosa-дан алынған. Дегенмен, көптеген авторлар бұл атауды тиарелла кордифолияның синонимі деп есептейді. Эпитет таңдалымы (макрофилла) жапырақ морфологиясы таксонды анықтаушы ерекшелік болуы керек екенін көрсетеді, сондықтан Тиарелла макрофилла, шын мәнінде, Heuchera villosa-ның синонимі болып табылады. 1917 жылы Оливер Аткинс Фарвелл Мичиган штатында жиналған тиарелла кордифолияның кең мағынадағы (sensu lato) түрін сипаттады. Т. кордифолияның әдеттегі солтүстік түрінен өзгеше, Фарвеллдің түрінде гүл сабағында кішкентай гүлқалқанша (бракт) болған. Тиарелла кордифолияның var. bracteata атауы қазір Tiarella stolonifera-ның синонимі болып табылады.

Экология

Tiarella cordifolia sensu lato гүлдері наурыздан шілдеге дейін гүлдейді. Көптеген жәндіктер, оның ішінде аралар, көбелектер және шырыңдаушылар тозаңдаушылар рөлін атқара алады, бірақ тозаңдау процесі туралы толыққанды жарияланған мәліметтер жетіспейді.

Қорғау

Tiarella cordifolia sensu lato түрінің сақтау жағдайы жалпы алғанда қауіпсіз (G5). Жеке штаттар бойынша бағалауларға сүйенсек, Tiarella cordifolia sensu stricto түрінің де жалпы алғанда қауіпсіз екендігін айтуға болады.

Өсіру

Тиарелла кордифолия Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері» сыйлығына ие болды. Ол, басқа тиарелла сорттарынан өзгеше, тамырсабақтар арқылы жақсы көбейеді, бірақ көптеген кең таралған төсеніштік өсімдіктерге тән жаулап алу қабілетінен мүлдем құрылған. Тиарелла кордифолия 'FM Mooberry' бренди-шарап сақтау қорының өкілі Ф. М. Мооберридің құрметіне аталған.