Кіріспе
Француздық кавалериялық танк Хочкисс H35 немесе Char léger modèle 1935 H – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жасалған француз кавалериялық танк. 1933 жылдан бастап салыстырмалы түрде баяу, бірақ жақсы броньдалған жеңіл жаяу әскерін қолдау танк ретінде жобаланғанына қарамастан, бұл тип бастапқыда француз жаяу әскері тарапынан қабылданбады, себебі оны қиын жерде басқару қиын болды. 1936 жылы француз кавалериясы оны қабылдады. 1938 жылдан бастап күшті қозғалтқышпен жабдықталған жақсартылған нұсқасы – Char léger modèle 1935 H modifié 39 шығарыла бастады, ал 1940 жылдан бастап ол ұзынырақ, қуатты 37 мм зеңбірекпен жабдықталды. Осы жақсартылған нұсқаны стандартты жеңіл танк етіп бекіту жоспарланған, кем дегенде төрт мың дана жасалып, кавалерия және жаяу әскерінің жаңа брондалған дивизияларын жабдықтау көзделген. Бірақ 1940 жылдың маусымында Франция жеңілгендіктен, екі түрінің де жалпы саны шамамен 1200 машинамен шектелді. Соғыстың қалған бөлігінде Германия мен оның одақтастары бірнеше түрлендірілген Hotchkiss танктерін пайдаланды.
The Hotchkiss H35 or Char léger modèle 1935 H was a French cavalry tank developed prior to World War II. Despite having been designed from 1933 as a rather slow but well armoured light infantry support tank, the type was initially rejected by the French Infantry because it proved difficult to steer while driving cross country, and was instead adopted in 1936 by the French Cavalry arm. From 1938 an improved version was produced with a more powerful engine, the Char léger modèle 1935 H modifié 39, which from 1940 was also fitted with a longer, more powerful 37 mm gun. It was intended to make this improved variant the standard light tank, with at least four thousand produced to equip new armoured divisions of both the Cavalry and the Infantry arms, but due to the defeat of France in June 1940, total production of both subtypes was limited to about 1200 vehicles. For the remainder of the war Germany and its allies used captured Hotchkiss tanks in several modifications.
Даму
1926 жылы жаяу әскер дивизияларына броньдық қолдау көрсету мақсатында автономды танк батальондарын құру туралы шешім қабылданды. Олар жеңіл және арзан инфантриялық танктармен жабдықталуы тиіс еді, оларға «char d'accompagnement» аталды. Осы рөл үшін бастапқыда Char D1 әзірленді, бірақ ол күтілгендей жеңіл де, арзан да болмады. 1933 жылы Hotchkiss компаниясы өз бастамасымен жаңа, жеңіл конструкция жасау жоспарын ұсынды. Бұл, құйма болаттан бөліктер жасауға мүмкіндік берген жаңа технологияны пайдалану арқасында іске асырылды, осы технологияның көмегімен бүкіл корпус құрылды. 1933 жылдың 30 маусымында бұл ұсыныс Қару-жарақ консультативтік кеңесі (Conseil Consultatif de l'Armement) тарапынан мақұлданды. 1933 жылдың 2 тамызында техникалық талаптар белгіленді: салмағы және барлық жағынан броньдық қорғау. Hotchkiss компаниясынан үш прототипке тапсырыс берілді, бірақ француз өнеркәсібі де «жаңа жеңіл танк» үшін балама ұсыныстар беруге шақырылды. Бұл Renault компаниясына бірінші прототипті Hotchkiss-тен бұрын жеткізіп, кейіннен Renault R35 моделіне айналдыруға мүмкіндік берді. 1935 жылдың 18 қаңтарында Винсендегі Автокөлік жабдықтарын сынау комиссиясына (CEMA) әлі броньды болаттан жасалмаған Hotchkiss прототипі ұсынылды; ол мұнарасыз, пулеметпен қаруланған танкет еді. Ол 1935 жылдың 4 наурызына дейін сынақтан өтті, содан кейін 6 мамырға дейін сынақтан өткізілетін екінші бірдей прототиппен ауыстырылды. Екі прототип те жаңа талаптарға сәйкес келмегендіктен қабылданбады, себебі 1934 жылдың 21 маусымында броньдың қалыңдығын арттыратын жаңа талаптар енгізілді. 1935 жылдың 27 маусымында комиссия қажетті өзгерістер енгізілген жағдайда үлгіні мақұлдады. 19 тамызда үшінші прототип жеткізілді, ол құйма APX мұнарасымен және қайта жобаланған корпусымен жабдықталған еді; ол 20 қыркүйекке дейін сынақтан өтті және қабылданды. Корпустың төменгі бөлігінде дөңгелек құтқару люгі орналасқан еді. Алғашқы он өндіріс көлігі, оларды жеке серия деп санауға болады, иісті богиілерге ие болды; кейінгі көліктерде богиілер тік болды. Богиілер сыртқы түрімен R35 үлгісіне ұқсады, бірақ резеңке цилиндрлердің орнына көлденең спиральді серіппелер қолданылды. Жетекші дөңгелек алдыңғы жағында, кернеуді автоматты түрде реттеуге арналған инерциялық дөңгелек артқы жағында орналасқан. Екі жоғарғы табандық роликтері болды. Оқшаламаны кесіп өту қабілеті – 75 см, судан өту қабілеті – . Қатты топырақта 75% еңіс көтеріле алатын, ал жұмсақ топырақта – 55%. Ең көп еңіс бұрышы 50% құрады. Көлік құралына кіру үшін мұнараның артқы жағында люк болды. Ашылған кезде командир оған отырып, жақсырақ бақылау мүмкіндігіне ие болатын, бірақ бұл оны осал және қаруға жедел жеткізбеуге себеп болар еді. Басқа нұсқа бойынша, жабық күйде күресуге және тік ойықтар немесе люксіз күмбездің визирі арқылы бақылауға болар еді. Кавалерия бұл жағдайға да, қарудың әлсіздігіне де риза болмады. Соңғы мәселені үлкен зарядты арнайы оқ-дәрілерді қолдануға мүмкіндік беретін, артқы жағын кеңейту арқылы шешті. Бұл оқтың бастапқы жылдамдығын шамамен және броньды тесіп өту қабілетін шамамен арттырды. Алайда, танктердің аз ғана саны, және тек кавалерия үшін ғана, осы модификациядан өтті, себебі бұл ұңғының тозуын күрт арттырды. 1940 жылдың көктемінде Chrétien типіндегі бастапқы диаскоптар біртіндеп эпископтармен ауыстырылды, олар көбірек қорғаныспен қамтамасыз етті.
Char léger модель 1935 H модификациясы 39
Кавалерия тіпті жоғары жылдамдық талап еткендіктен, 1936 жылдың қазанынан бастап жүргізілген тәжірибелерді жүзеге асыру үшін күштірек қозғалтқыш орнату туралы шешім қабылданды. 1937 жылы 78 ат күші орнына 120 ат күші бар жаңа прототип салынды. Корпусы кеңейтіліп, қозғалтқыш бөлімі жоғары, тіпті тегіс болды, оған сыйымды болу үшін. Пайдалы жүктемесі артты, ең жоғары жылдамдығы 0,8 км/сағ болды, сонымен қатар басқару да оңайырақ болды. Бұл жаяу әскерінің қарсылығының бірін жойғандықтан, 31 қаңтарда Комиссия d'Expérimentations de l'Infanterie-ге алғаш рет ұсынылып, бастапқы теріс шешімді өзгертуге бола ма екені қарастырылды. Комиссия бұл типті қабылдады, Char léger modèle 1935 H modifié 39; және 18 ақпанда 401-ші машинадан бастап бастапқы нұсқаны алмастыруға шешім қабылданды. Бұл өте орынды болды, өйткені 1937 және 1938 жылдары екі жүз машинаға тапсырыс беріліп, өндіріс басталған, ал кейін жақсартылған типке берілген жалпы тапсырыс тоғыз жүзге дейін ұлғайтылды. Зауыт идентификаторы Char léger Hotchkiss modèle 38 série D болды, алдыңғысы série B болған. Зауыт таңбасы көптеген шатасуларға себеп болды; бұл әлі де ресми түрде H35 танкының кейінгі нұсқасы болды, тіпті сол кезде көптеген адамдар оны 38 H немесе 39 H деп атады. Жаңа субтип бастапқыдан жоғары және бұрыштық қозғалтқыш бөлімімен ерекшеленді (кейінгі өндіріс машиналарында оң жақтағы бойлық емес, көлденең желдеткіш тесіктерімен); қозғалмалы қашықтығы азайды; жабық жетек дөңгелектері; жолдар 0,5 метрге енірек болды; резеңкелі емес, металл жетек дөңгелектері; артқа бағытталған жаңа шуды басу құрылғысы және үлкен, сенімді және тиімді желдеткіштер. 1940 жылдың басында жаңарту бағдарламасы басталды. Эпископтарды, құйрықтарды және кейбір радиостанцияларды орнатудан басқа, бұл бағдарламаға L/35 37 мм SA38 зеңбірегін біртіндеп енгізу кірді, ол қарсытанктік қабілетін күрт арттырды (0,8 км қашықтықта 0,3 метрлік броняны тесіп өте алатын). Шамамен 350 машина жақсартылған зеңбірекпен қайта жабдықталды, оның ішінде шамамен 50 H35 танкысы болды. Жаңа зеңбірек сәуір айында өндіріс желілерінде стандартқа айналды. Оған дейін, қаңтардан бастап ұзын зеңбіректердің ағыны взвод, рота және батальон командирлерінің танкыларына біртіндеп орнатылды; Hotchkiss бөлімшелеріндегі командирлік машиналарының шамамен жартысы осылай өзгертілді. 1940 жылдың екінші жартысында барлық машиналарға ұзын зеңбірек орнату жоспарланған. Соғыстан кейін H38 жаңа қозғалтқышы бар, бірақ жаңа зеңбірегі жоқ танктың ресми атауы болды, ал H39 екі негізгі жақсартуға ие типтің атауы болды деп қате ұйғарылды. Алайда, H38 қазіргі уақытта H39 сияқты бір типті білдірді және соңғысына тек ресми емес мағынада тарихи дәлдікпен сілтеме жасауға болады. R40 танкын әзірлеумен қатар, бір кезде басқа машинаның жақсартылған AMX жүріс бөлігін қабылдап, H40 жасау қарастырылды, бірақ бұл нұсқа ақыры қабылданбады.
The new subtype differed from the original one in having a raised and more angular engine deck (in later production vehicles with crosswise instead of longitudinal ventilation slits on the right side); a range decreased to ; closed idler wheels; tracks wider at ; metal instead of rubber wheel treads; a new exhaust silencer directed to the back and larger, more reliable and effective ventilators. A modernisation programme was initiated in early 1940. Besides the fitting of episcopes, tails and some radio sets, this included the gradual introduction of a longer L/35 37 mm SA38 gun with a much improved anti tank capability which gave penetration at ); about 350 vehicles were (re)built with the better gun, among them about fifty H35s. The new gun became standard on the production lines in April. Before that, the trickle of longer guns becoming available had, from January 1940, gradually been fitted to the tanks of platoon, company and battalion commanders; about half of the commander vehicles in Hotchkiss units were modified in this way. It had been intended to fit the longer gun to all vehicles during the second half of 1940. After the war it was wrongly assumed for a time that H38 was the official name of the tank with the new engine but without the new gun and that H39 was the name of the type that had both major improvements. H38 however, in contemporary use indicated the same type as H39 and it is only possible to refer to the latter with historical accuracy in an informal sense. Parallel to the development of a R40 it was, for a time, considered to create an H40 by adopting the improved AMX suspension of the other vehicle; but this option was ultimately rejected.
Франция
Кавалерия әскерінде бастапқыда негізгі қолданушы болған Hotchkiss танктері, жақсырақ түрі болмағандықтан алғашқы екі кавалериялық бронетанкті дивизияның басым бөлігін құраған жеңіл AMR 33 және AMR 35 машиналарын негізгі жауынгерлік танктер ретінде ығыстырды. Жаңа орта SOMUA S35 алғашында өте шектеулі санда өндірілгендіктен, 1939 жылдың басына дейін Hotchkiss төрт дивизиялық танк полкінің үшеуін жабдықтады.
Германия
Шамамен 550 Hotchkiss танктары немістер тарапынан қолға түсіріліп, Panzerkampfwagen 35H 734(f) немесе Panzerkampfwagen 38H 735(f) ретінде пайдаланылды; көбінесе оккупациялық міндеттер үшін. Француздар сияқты, немістер де H38 және H39 арасында нақты айырмашылық жасамады және көптеген танктарға люкі бар купол орнатылды.
Шығыс майданы
Panzer Abteilung 211 Барбаросса операциясы кезінде Финляндияға Hotchkiss танктерімен жабдықталды. 1944 жылы оның үш бірлігі 7,5 см өздігінен жүретін артиллериялық құралдарға түрлендірілді. Тағы да бірнеше бірліктер 1942 жылдың ақпан айында 20-шы тау армиясына қосылған тәуелсіз Panzerkampfwagenzüge (танк взводтары) 217, 218 және 219 құрамында Финляндияға жіберілді. Бұл взводтар Panzerabteilung 211 взводтарымен бірдей болды, олар бір SOMUA S35 және төрт Hotchkiss танктерінен тұрды. Кейіннен олар таратылды, ал танктері бекініс құрылысына пайдаланылды, ал экипаждар Stug III G (741 және 742) екі батареясын құрауға жұмылдырылды.
Балқан
Неміс H35/39 танктері де Югославияда 7. SS Freiwilligen Gebirgs Division "Prinz Eugen", 12. Panzer Kompanie z. b. V. және I./Panzer Regiment 202 құрамаларымен қатысты. Францияда түрлі оқу және қауіпсіздік бөлімшелері үшін пайдаланылған танктер де Нормандия шайқасында тап болды, мысалы Panzer Abteilung 206, Panzer –Ersatz und Ausb. Abt. 100.
Батыс майдан
1942 жылы француз техникасын ауыр қару-жарақтарды тасымалдау платформалары ретінде пайдалану жобасы басталды, оны кәсіп бойынша инженер-механик болған майор Альфред Беккер басқарды. Ол бұрын Бельгия және Ұлыбританиядан алынған көліктерді ұқсас түрде қайта жабдықтау тәжірибесіне ие болған. Оның Париждегі бөлімшесі 1942 жылы 24 Hotchkiss танкісін Marder I Panzerjäger (өздігінен жүретін танкіге қарсы артиллерия), 7,5 см PaK40(Sf) auf Geschützwagen 39H(f) және 48 танкіні 10.5 см leFH 18 артиллериялық қондырғысы бар 10,5 см leFH18(Sf) auf Geschützwagen 39H(f) өздігінен жүретін артиллерияға түрлендірді, олардың барлығы Франциядағы бөлімшелерде қолданылуға тиіс болды. Кейбір көліктер оқ-дәрі тасымалдаушыларға немесе артиллериялық тракторларға (Artillerieschlepper 38H(f)) немесе 28/32 см Wurfrahmen зымыран жүйелері бар (Panzerkampfwagen 35H(f)) түрлендірілді. Арнайы артиллериялық бақылау машинасы – Panzerbeobachtungswagen 38H(f) құрылды. 1943 жылдың маусым айында неміс армиясының тізімінде 361 Hotchkiss танкісі 37 мм-лік зеңбіректермен жабдықталған танкілер ретінде тіркелді; 1944 жылдың желтоқсанында бұл сан алпысқа дейін азайды.
Польша
1939 жылдың шілдесінде Франция Польшаға үш Hotchkiss H39 танкісін Польшаның бронетехникалық зерттеу бюросы (полякша: Biuro Badań Technicznych Broni Pancernych) кең көлемде сатып алу мүмкіндігін қарастырып, сынау үшін экспорттады. 1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығы кезінде Hotchkiss танкілері үш Renault R 35 танкісімен бірге 1939 жылдың 14 қыркүйегінде Польшаның Киверце қаласында лейтенант Я. Якубович басшылығымен жедел құрылған "жартылай рота" бөлімшесіне біріктірілді. Бөлімше "Дубно" топтамасына қосылды және жорықтар мен неміс және совет әскерлерімен болған шайқастарда, көбінесе отын жетіспеуі салдарынан, барлық танкілерін жоғалтты.
Түркия
1940 жылдың ақпан айында Франция Түркияға екі машина экспорттады.
Болгария
1943 жылы немістер қарсылықтарға қарамастан, оқу мақсатында Болгарияға он тоғыз H39 жеткізілді, себебі болгарлардың аса қалаған 25 өзгертілмеген Panzer I жеңіл танкін табу мүмкін болмады. Соғыстан кейін бұл машиналар полиция бөлімдерімен пайдаланылды.
Қазақстан
1942 жылы немістер Хорватияға шамалы көлемде жіберді.
Венгрия
1942 жылдың қазан айында Венгрия армиясы он бес Hotchkiss H39 танкісін алды, олар 101-ші тәуелсіз танк ротасының негізгі бөлігін құрады. Бұл бөлім партизанға қарсы күресте қолданылды. Бөлім Украина, Беларусь және Польшада әрекет етті, содан кейін жаудың шабуылынан танктерінің 30% жойылғаннан кейін, қалғандарын отын мен қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты жоюға мәжбүр болды және ақыры таратылды. Бөлім 1944 жылдың қыркүйек-қазан айларында Варшавадан Венгрияға қайтып келді.
Виши Франция
Солтүстік Африкада 27 көлік (он үш H35 және он төрт H39) ресми түрде 1e Régiment de Chasseurs d'Afrique құрамында қызмет етті және қарулы келісім шарттары бойынша онда қалуға рұқсат алды; тағы бесеуі Мароккода жасырылды. Олар 1942 жылдың қараша айында Касабланка маңында операция «Torch» – француз Солтүстік Африкасына одақтастардың басып кіруінің бастапқы кезеңінде одақтастармен шайқасты, төрт M3 Стюарт жеңіл танкын жойды. Кейіннен полк одақтастарға қосылып, 1943 жылдың жазында M4 Шерман орта танктарымен қайта жабдықталды.
Соғыстан кейінгі
Соғыстан кейін кейбір Hotchkiss танкілері француз қауіпсіздік күштері колонияларда, мысалы Француз Индокитайында, сондай-ақ Германиядағы оккупациялық күштер қолданды. Он H39 танкісі Израильге құпия түрде сатылды – олар 1948 жылы Марсельден Хайфаға тасымалданды. Кем дегенде біреуі 1952 жылға дейін Израиль қорғаныс күштері қатарында қызмет етті.
Тірі қалған көліктер
Бір Hotchkiss H35 және тоғыз Hotchkiss H35 модификациясы 39 қазіргі күнге дейін сақталған. Барлық модификацияланған 39 танкілер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер тарапынан қосымша өзгертілген. Аман қалған жалғыз модификацияланбаған Hotchkiss H35 2008 жылдың желтоқсанында, Францияның Па-де-Кале аймағындағы Камиер қаласының Сент-Сесил жағажайынан жағалаудан 200 метр қашықтықта табылған. Бұл – мұнарасы жоқ шасси, бұл 1940 жылдың мамыр-маусым айларындағы Дюнкерк шайқасының қалдығы болуы мүмкін. Танк 2008 жылдың соңында, судың төмендеу кезінде судан шығарылды. Саумурдағы Зәрлі машиналар мұражайы осы танкты мұражайда көрсету үшін қалпына келтіруді жоспарлап отыр, бірақ оны қалпына келтіру өте қиын және қымбат болып шықты. Нарвик соғыс мұражайында (Нарвик) 1940 жылғы Нарвик шайқасының ескерткіші ретінде бір Hotchkiss H35 модификацияланған 39 танкі қойылған. Норвегиядағы екінші машина Rena leir лагеріндегі Panserparken коллекциясының бөлігі болып табылады. Англиядағы жеке The Wheatcroft Collection компаниясы Норвегияның Arquebus Krigshistoriske мұражайынан Рогаландтан бір машина сатып алды. Францияда Саумурдағы Зәрлі машиналар мұражайында жұмыс істеп тұрған машина бар; Моурмелон-ле-Грандтағы 501/503e RCC базасында Хочкис Renault R35 мұнарасымен қалпына келтірілген және макеттік зеңбірекпен жабдықталған ескерткіш ретінде орнатылған. Сербияның Ужице қаласында тағы бір танк қойылған. Болгарияның Ұлттық әскери тарих мұражайы болгар полиция күштері қолданған машиналардың бірін көрсетеді. Латрун қаласындағы Yad la Shiryon мұражайы Израиль қорғаныс күштері қолданған танктердің бірін көрсетеді. Ресейдегі Кубинка танк мұражайында 1944 жылдың жазында 211. Panzerabteilung бөлімінен алынған Hotchkiss танкі бар.