Кіріспе

Қатты қару-жарақ, қуатты соғыс аттары және жақын арадағы шайқасқа арналған қару-жарақпен жабдықталған ат әскерінің класы. Ауыр ат әскері – майданға шабуыл жасау және тактикалық резерв ретінде қолдану мақсатында құрылған ат әскерінің класы; олар көбінесе соққылы ат әскері деп те аталады. Олардың жабдықтары аймаққа және тарихи кезеңге қарай әртүрлі болғанмен, ауыр ат әскері әдетте ірі, күшті соғыс аттарына мініп, дене бронясын киіп, найза, қылыш, тоқмақ, тікенді сым (күмәнді), шайқас балтасы немесе соғыс балғаларымен қаруланған. Олардың аттары да бронямен қоршалған болуы мүмкін. Олар қарақшылық, барлау, күзету, шабуыл, қарауыл және тактикалық байланысқа арналған жеңіл ат әскерінен ерекшеленеді.

Парсылықтар

Массагеттер сияқты ирандық тайпалар катафракт деп аталатын ауыр атты әскер түрінің бастаушысы деп саналады. Ахеменидтер дәуірінде парсы атты әскері элиталық күш түрі болды (көптеген өркениеттердегідей), және Кир Кішісінің жеке күзет бөлімі сияқты көптеген парсы аттылары сол заманның стандарттары бойынша өте жақсы қаруланған болатын. Александрдың жорығына дейін парсылар адамдары мен жануарлары толығымен қару-жарақпен жабдықталған катафракт бөлімшелерін қолданды. Ежелгі Иранның Парфян империясы соғыста қарулы атты әскерді пайдаланудың алғашқы жазбаларын қалдырды және олардың өте ауыр қаруланған катафракт найзашылар дәстүрін қалыптастырғанына сенімді. Бұл бөлімшелер қарапайым ауыр атты әскерден өзгеше рөл атқарды және негізінен элиталық шабуыл күштері ретінде қолданылды, жаяу әскер қатарларын бағындыру үшін немесе тіпті атты садақшылар мен катафракттардың екі мақсатты рөлін атқарды. Аммиан Марцеллин, Галлия мен Парсыда Констанций II әскерінде қызмет еткен, Юлиан Апостатпен парсыларға қарсы күрескен және оның ізбасары Жовианның шегінуіне қатысқан римдік генерал және тарихшы, парсы катафрактын былай сипаттады:
Олардың барлық жасақтары темірмен қапталған, ал денелерінің барлық бөліктері қалың тақталармен жабылған, сондықтан буындар олардың кеудесіне сай келеді; ал адам беттерінің пішіндері олардың басына соншалықты шеберлікпен бекітілген, олардың бүкіл денелері металлмен жабылғандықтан, оларға тиген жебелер көздің қарашығына қарсы кішкентай тесіктер арқылы көре алатын немесе мұрын ұштары арқылы тыныс ала алатын жерлерге ғана іліне алатын еді. Персиялықтар бізге қарсы, тығыз қатарлармен, жауынгерлік киім киген атты әскерлермен шықты, олардың жылжымалы денелерінің темір тақталармен жабылғандығынан көздеріміз қысылды, ал барлық аттардың денесі былғарымен жабылған еді.

Батыс еуропалықтар

Батыс және орталық Еуропадағы кельттер ауыр атты әскерді қолданған алғашқы халықтардың қатарында. Көптеген зерттеушілер кельттердің тікелей негізін қалағандары – пошта бронясы екенін қабылдайды, ал ең ерте кездеме қазіргі Румыниядағы Чумештидегі кельт зиратынан табылған. Пошта бронясы және кейде қоладан жасалған қару-жарақтар көбінесе кельт қоғамының ақсүйектері мен басшыларына ғана тиесілі болды. Сонымен қатар, шайқастың қызылы мен дау-дамалына дайындықтан өткен атты ұстаудың қосымша шығыны, толық пошта бронясын және жақсы сапалы соғыс атын алуға шамасы жететін ерлердің жоғары мотивтілігін қамтамасыз етті, олардың ынтасы тек мәртебесімен ғана емес, кельт қоғамы жеке жетістіктерге және батылдыққа берген бағасымен де байланысты болды. Карр шайқасында галлдық қосымша атты әскер парфяндық толық броньды катафракттармен кездесті. Галлдар жеңіліске ұшырағанмен, ұзаққа созылған шайқаста жойылмас бұрын, батыл күресті. Кельт жылқыларының шағын мөлшері салдарынан, солтүстік-батыс және орталық Еуропаның кельт ауыр атты әскері Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың шок атты әскері емес, жеңіл шабуылдаушы атты әскер ретінде қолданылған болуы мүмкін. Галлия мен Кельтиберияның ауыр атты әскері ежелгі әлемдегі ең шебер атты әскерлердің бірі деп есептелді. Галлиялықтар шегінетін кезінде сүңгілерді лақтыра білуімен және бір атты әскерге екі адамнан жаңа аттармен көмектесетін жүйеге ие екені белгілі болды. Жақын шайқаста негізгі қару – 2 метрге жуық ұзындығы бар, жапырақ тәрізді басы және темір ораулы басқышы бар сүңгі, сондай-ақ темір ораулы басқышы бар ауыр ағаш қалқан болды. Ең беделді қару – қылыш, оның ұзындығы әртүрлі болатын. Кельт қылыштары әдетте жақсы сапалы болды, ал кейбіреулерінің сапасы археологтардың оларды қазіргі заманғы, жоғары сапалы болатты қылыштармен теңеуіне себеп болды. Карфагендіктер кеңінен қолданған келтиберлердің ауыр атты әскеріне бронялы аттарда отырған жауынгерлер де кірген. Римдіктерде "ланциарий" деп аталған (Шығыс Рим империясының сүңгімен қаруланған жаяу әскерімен шатастырмау керек), олар сол кезеңнің бірнеше Иберия мүсіндерінде бейнеленген. Олар Иберияға тән "солиферрум" – толығымен темірден жасалған сүңгіні, сондай-ақ сүңгі мен қалқанды, кельт стиліндегі ұзын қылышты немесе Иберия фалкатасын алып жүрген болуы мүмкін. Галлиялық ақсүйектермен бірге осы атты әскерлер Канна шайқасында римдік және итальяндық атты әскерге шабуыл жасап, оларды жеңген болуы керек.

Грекиялықтар

Ежелгі гректер броньды ат әскерін катафрактос (көпше түрі Катафрактои) деп атаған, бұл сөздің мағынасы шамамен "жабық, қорғалған" немесе "қоршаулы" болып аударылады. Бұл терминді кейін римдіктер қабылдады (Рим империясындағы латынша нұсқасы Cataphractarii), және орта ғасырларға дейін Еуропада броньды атты әскерді белгілеу үшін қолданылып келді. Дегенмен, басқа атты әскер түрлері сияқты, ауыр атты әскер грек қала-мемлекеттері арасындағы соғыстарда маңызды рөл атқармады, оның себебі гоплиттер соғысының кең таралғандығы және Орталық Грекияның таулы ландшафты болды. Сапалы аттарды өндіруге қажетті жайылымдардың жетіспеуі және астықтың артық өндірісі де тиімді атты әскер құруға кедергі келтірді. Белгілі грек жалдамалы әскері және жазушысы Ксенофонт бірде жылқы шаруашылығын ұстау ең қымбат кәсіп екенін айтқан. Бұл мәселе Солтүстік Грекияда шешілді, онда кең жазық жайылымдар атты әскерді тиімдірек етті. Соңында, парсы атты әскерімен болған қақтығыстар гректерді өздерінің атты әскерін құруға итермеледі, ол – гиппейлер, көбінесе жылқыны ұстауға шамасы жететін жоғарғы топ өкілдерінен құралды. Атты әскер грек соғыстарында маңызды рөл атқарғанмен, оның міндеттері көбінесе барлау, шайқас және қуғынмен шектелді. Алайда, Пелопоннес соғысының соңына қарай, ауыр атты әскер шабуылдары ежелгі грек соғыстарында маңызды рөл атқара бастады, Делиум шайқасы олардың араласуы шайқастың бағытын қалай өзгерте алатынын көрсетті. Теба қала-мемлекеті өзінің атты әскерімен ерекше көзге түсті, атақты тебалық қолбасшы Эпаминонд өзінің ауыр аттысын Леуктра және Мантинея шайқастарында спартандық атты әскерін жеңу үшін қолданды, сондай-ақ өзінің гоплиттеріне шайқаста жеңіске жетуге көмектесті. Седленің дамуы және жылқы тұқымдарының ірілеуі Филипп II Македонский билігі кезінде македондық жолдас атты әскерін құруға әкелді, бұл модель тебалық үлгіге негізделген болуы мүмкін, өйткені Филипп жастығында Эпаминондтың үйінде аманат ретінде болған. Бұл күшті кейін оның ұлы, Ұлы Александр да тиімді пайдаланды. Рөлі және жабдықтары жағынан жолдастар алғашқы ауыр атты әскердің үлгісін көрсететін күш болды. Жолдас атты әскері немесе Гетеройлар македондық армияның элиталық бөлімі болды және ежелгі әлемдегі ең жақсы атты әскер саналды. Македон империясынан кейін, Александр Македонскийдің генералдары құрған Диадохия мемлекеттері өздерінің әскерлерінде ауыр атты әскерді пайдалануды жалғастырды. Селевкидтер, әсіресе, Батыс соғысына катафрактарды енгізді, олар Александр Македонскийдің соғыстары кезінде кездескен ирандық тайпалардан адам мен атты толықтай қаруландыру тәжірибесін үйренді.

Стриптің пайда болуы

Жауынгерге көбірек тұрақтылық беретін тірек, оқ-дәрі қолданысқа кіргенге дейін соғыс тарихындағы ең маңызды өнертабыстардың бірі деп есептеледі. Атты әскерді соғыста кеңінен пайдалануға мүмкіндік берген құрал ретінде, тірек көбінесе арба және ердің (құрсаудың) кейінгі, үшінші революциялық жабдығы деп аталады. Атты соғыстың негізгі тактикасы тірек арқасында айтарлықтай өзгерді. Тіректе қолдау тапқан жауынгер шайқаста құлау қаупін азайтып, ат пен жауынгердің салмағы мен инерциясын толық пайдалана отырып, қарумен күшті соққы беруге мүмкіндік алды. Басқа артықшылықтарымен қатар, тіректер жауынгерге тепе-теңдік пен қолдауды қамтамасыз етті, бұл оған, әсіресе жаяу әскерге қарсы, семсерді құлап кетпей тиімдірек қолдануға мүмкіндік берді. Металл тірек 4-ші ғасырда Қытайда ойлап табылды және 6-шы ғасырдың соңында немесе 7-ші ғасырдың басында, негізінен Орталық Азиядан келген аварлар мен кумандар сияқты шапқыштардың әсерімен Еуропаға тарады. 8-ші ғасырға қарай тірек Еуропаның көптеген жерлерінде кеңінен қолданысқа енді және кейіннен Каролинг империясында ертедегі рыцарьлардың (феодалдардың) қалыптасуына ықпал еткен деп саналады. Феодализмнің дамуына тіректің себепкер болғаны туралы пікірлер даулы, бірақ бұл толығымен қабылданбаған.

Катафрактар

Византиялық катафрактар өркендеген кезеңдерінде зор қорқыныш тудырды. Император Никефор II, «Сарациндердің ақ өлімі» деп аталатын әскері, өз ядросы ретінде катафрактарға сүйенді, катафракты садақшылармен және катафракты найзагерлермен біріктіріп, өзін-өзі қайта жаңартатын «шеге соққысы» тактикасын жасады, онда катафракты найзагерлер жаудың күші таусылғанша қайта-қайта шабуылдайтын, ал катафракты садақшылар оларды қолдап тұратын. Дегенмен, заманауи бейнелерде олардың ертерек римдік және сасанидтік үлгілердегідей толық қаруланбағаны байқалады – жылқыға арналған қару-жарақ көзге түспейді. 10 ғасырдағы византиялық катафрактар орта тапқа жататын жер иелерінен, тақырыптық жүйе арқылы таңдалды, бұл Византия империясына ынталы және кәсіби әскер ұсынды. 10 және 11 ғасырларда «клибанафорос», яғни «клибанион ұстаушы» деп аталатын жаңа типтегі катафрактар пайда болды – бұл ат оның «клибанарий» есімді алдыңғы түрінен және ертерек замандағы аса қарулы атты әскерлерден мұра ретінде алынған. Алайда, дәстүрлі пікір бойынша, Анадолияның беделін, адамын, жабдығын және жылқы өсіруге қолайлы жазықтарын жоғалтқаннан кейін, Манзикерт шайқасында жеңілдетілген түрік атты әскерлерінен жеңілгеннен кейін олар қолданыстан жайлап шықты. Бірақ Ж. Биркенмайердің «Комнен әскерінің дамуы: 1081–1180» еңбегінде айтылғандай, 12 ғасырда «катафрактои» (катафракты) бөлімдері әлі де қолданылып келді. Сол ғасырда Византия империясының Комнеялықтардың билігіне қайта оралуы Византия әскерінің жаңа түрін жасады, ол Комнея әскері деп аталды. Дегенмен, катафрактардың ақырында басқа қарулы атты әскерлермен ығыстырылғаны көрінеді. Мысалы, император Мануил I Комнен өзінің элиталық атты әскерін батыс елдерінің салт аттыларының үлгісімен қайта жарақтандырды. Катафрактың шайқастағы соңғы күнін нақты анықтау қиын. Өйткені, катафрактылар мен салт аттылары орта ғасырлардағы шайқас даласында бірдей рөл атқарды, ал қарулы салт аттылары қазіргі заманға дейін жетті. Византиялықтар барлық ауыр соққы беретін атты әскерді катафрактой деп атады. Византия әскері соңғы жылдары қатты қаруланған атты әскер бөлімдерін сақтап келді, ал көрші болгарлар, сербтер, москвиттер және басқа да шығыс еуропалық халықтар Византияның әскери дайындығы мен жабдықтарын үлгі етті.

Батырлар

Ерте орта ғасырларда рыцарь дәрежесі нақты анықталмаған. Каролингтер Франциясының соңғы кезеңінде (10 ғасыр) осы лауазымды атқаратын адамдар латын тіліндегі *miles* (көпше түрі *milites*) терминімен белгілі болды. Бұл термин жаңадан қалыптасқан феодалдық жүйедегі кәсіби жауынгерді білдірді. Көптегендері шаруалар секілді кедей болды. Бірақ, уақыт өте келе, Каролингтерден кейінгі Францияда осы жауынгерлер класы маңызға ие болғандықтан, олар байып, жер иеленді және мұрагерлікке алды. Соңында, ат үстінде шайқасу элиталық жауынгер кастасымен теңестірілді. 12 ғасырдан бастап бұл термин жалпы атты әскер және ақсүйектермен, сондай-ақ ерте римдік атты әскерлері (эсквайр) және гректердің *Hippei* класымен байланысты болды. Рыцарьдың қару-жарағын жасау және күтіп ұстауға кеткен шығын орта ғасырлық мемлекеттің мүмкіндігінен асып түскендіктен, феодалдық жүйе рыцарьлардың патшаға адалдығын қамтамасыз етудің маңызды құралына айналды. Рыцарьлық атақ мұрагерлікпен берілетін, әдетте әкесінен үлкен ұлына өтетін атақ еді. Барлық болашақ рыцарьлар бала кезінен рыцарлық дәстүрлер мен соғыс өнеріне тәрбиеленді. Алты жасында олар басқа рыцарьдың немесе лордтың үйінде қызметші немесе паж болып, әдеп-ғирым мен негізгі жауынгерлік дағдыларды үйренді. Бірнеше жылдан кейін олар толыққанды рыцарьдың шәкірті және жеке көмекшісі – эсквайр атанды, олар рыцарьдың жылқысын және қару-жарағын күтіп ұстауға, сондай-ақ шайқасқа дайындауға жауапты болды. Осы кезде ол эсквайр болып қалуды немесе рыцарь болуды таңдай алатын, бірақ рыцарь болудың шектеулері мен шығындарына байланысты көптегендер эсквайр болып қалатын. Эсквайрді оның жоғары әміршісі немесе патшасы "даббинг" деп аталатын рәсім арқылы рыцарь етіп бекітіп, феодалдық егесіне адал болуға, қайырымдылық жасауға, басқа христиандарды қорғауға және елдің заңдарын құрметтеуге ант қабылдады.

Африка және Азия

Сахарадан оңтүстік Африкадағы мұсылман әскерлерінің табысы броньды ат әскеріне көп тәуелді болды, ол ортағасырлық Еуропадағы ат әскері сияқты рөл атқарды. Қазіргі Нигерия мен Бенин аумағында орналасқан Ойо империясының ауыр ат әскері, сарбаздары ауыр сұғы найзаларымен және қылыштармен қаруланған, ал денесі тілме бронямен қоршалған болатын. Таңдаулы жылқылар көрші мемлекеттерден әкелінген ірі аттар еді. Қытайда ауыр ат әскері Хан әулеті тұсында (б.з.д. 202 – 220 жж.) дамыды, ал броньды найзашылар Батыс Хан дәуірінде кеңінен таралды. Ат пен сарбазы толық бронямен жабдықталған броньды ат әскері, кейінгі Хан әулеті тұсында қолданылып, 4-шы ғасырда кеңінен таралды, сол кезде ол Қытайдың Солтүстік династияларының (4-шы ғасырдан 6-шы ғасырға дейін) әскерлерінің басты күші болды. Тан әулеті (618–907) тұсында жаяу әскердің және жеңіл қаруланған ат әскерінің маңызы артты, ал броньды ат әскерінің маңызы төмендеді, атқа кигізілетін броня сирек қолданылды. Дегенмен, Сунь әулеті (960–1279) және оның жаулары, оның ішінде Цзинь, Си Ся, моңғолдар және хитандықтар броньды ат әскерін қайта қолданды. Кореяда броньды ат әскерінің ең ерте дәлелі – біздің заманымыздың 4-шы ғасырының ортасындағы Гогурё дәуіріне (б.з.д. 37 – 668 жж.) қатысты қабырға суреті. Ламеллярлық броня адамдар мен жылқыларға да қолданылды, сарбаздар найзамен қаруланған. Гогурё дәуірінің тағы бір қабырға суретінде броньды ат әскері екі қолымен найзасын ұстап тұрғаны бейнеленген, бұл ортағасырлық еуропалық атты әскерлер қолданған найзадан өзгеше. Корио әулеті (918–1392) тұсында атқа кигізілетін броня (бардинг) әлі де қолданылды, бірақ броньды ат әскерінің саны белгісіз. Чосон әулетінің алғашқы жылдарында (1392–1897) бардинг қолданылмады, ал аттылардың басты қаруы садақ болды, найзалар мен басқа да жақын қарулар сирек қолданылды. Алайда, 17-шы ғасырдан бастап корей ат әскері садақпен қатар екі қолмен ұсталатын шомыштарды да алып жүре бастады.

Қайта өрлеу дәуірі мен ХХ ғасыр

Жандарм түріндегі броньды ат әскері көптеген Ренессанс армияларындағы жауынгерлердің жалпы санына қатысты ең жоғары көрсеткіш болды, әсіресе Францияда. Батыс Еуропаның басқа мемлекеттері де ауыр ат әскерін жиі қолданды, мысалы, Испания және Киелі Рим империясы Италия соғыстарында. Орталық және Шығыс Еуропада қанатты гусарлар пайда болды, олар Польша-Литва одақтастығының аумақтық жетістіктерінде және Швеция, Мәскеу және Османлы түріктерімен соғыстарында шешуші фактор болды. Қанатты гусарлар 16 ғасырдың екінші жартысында дамыды және өте ұқсас венгрлік броньды гусарларынан, найзалы және бронелі, көбінесе бронесыз, жеңіл атты гусарлардың бір тармағынан (бұл гусарлар Сербия мен Венгрияда пайда болып, ақырында 16 ғасырдың басында Польшада да пайда болды) шабыт алды. Кейіннен кирасирлер ауыр ат әскерінің басты түріне айналды, 1484 жылы 100 адамнан тұратын австриялық кирасир полкі император Максимилиан үшін құрылды. 16 ғасырдың басында Еуропа армияларындағы ауыр ат әскері негізінен венециялық армияның албандық страдиоты, венгр гусарлары және неміс жалдамалы ат әскері бөлімдері үлгісінде қайта құрылды. 1551 жылғы венециялық құжатта ағылшын ат әскерінің бір бөлігі албандық үлгіде қаруланғаны айтылған. 16 ғасыр мен 17 ғасырдың бірінші жартысына тән еуропалық ауыр ат әскерінің екі ерекше түрі: (i) Рейтер – жартылай немесе үштен екісі пластиналық бронямен жабдықталған ерте кирасир түрі, негізінен тура, екі қырлы бір қолды қылышпен (орта ғасырлық қылыштың дамуы) және мінгіш пистолетімен (алғашқы пистолет атыс қарулары 16 ғасырда ойлап табылды) қаруланған, немесе (ii) Деми-лансер – үштен екісі пластиналық бронямен жабдықталған броньды лансер, ол орта ғасырлардың соңында қалыптасқан атты әскер лансер дәстүрін жалғастырды (мысалы, 15 ғасырда). Польша-Литва қанатты гусарлары және қанатты гусарларға шабыт берген венгрлік броньды гусарлары, 16 және 17 ғасырлардағы шайқас далаларында ұқсас тактикалық рөл атқарған, деми-лансердің Орта және Шығыс Еуропалық баламасы болды.

Отыз жылдық соғыс

Куирасиерлер Отыз жылдық соғыста және оған байланысты Сегіз жылдық соғыста, әсіресе Оранж үйі мен Савой герцогтігінде маңызды рөл атқарды. Олар майдан даласында толық қару-жарақтың соңғы демі болды. Олар ерекше көзге түсетін пластиналық қару-жарақ киген, көбінесе өте ұзын және кең таскеттермен, буынды тізе сақшыларымен жабдықталған, олар кеуде қалқанынан тізеге дейін созылған. Басы әдетте толық жабық бургонетпен қорғалған, оның ішінде «Савойя» стилі ерекше тип болып саналды. Бұл дөңгелек шошқа, көбінесе стильді немесе қабақтандыратын бет маскасымен, неміс әскерлері осылай жабдықталған куирасиерлерді кездестіргенде «Тотенкопф» немесе «Өлім басы» деп атаған. Кейбір Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің рейтерлері мен куирасиерлері бургонетке қосымша немесе орнына зишагге шошқасын да ұнатқан. Куирасиердің қару-жарағы өте ауыр және қалың болған – кейде отыз алты килограмға дейін жетеді, және оқты тоқтата алатындай болуы күтілген. 1632 жылғы Лютцен шайқасында куирасиерлер полкі швед патшасы Густав Адольфты өлтірді. Француздар 1666 жылы өз куирасиерлерін енгізді. Дегенмен, Еуропа армияларының атты әскерлері шайқаста киетін қару-жарақ мөлшері айтарлықтай азайды, тіпті кирасса көбінесе тек алдыңғы жағына ғана киілген.

Отыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін

Ауыр ат әскерінің дененің көп бөлігін жабатын пластиналық бронясын қолдануы Отыз жылдық соғыстан кейін күрт азайды. Курасирлер тек қана қасқыр мүйздік пен жабық кирасаны қолдануға көшті. 17 ғасырдың екінші жартысында көптеген еуропалық найзашылар қасқыр мүйздіктен басқа, кейде кирасадан да бас тарды. 18 ғасырдан бастап еуропалық найзашылар бронясыз жеңіл ат әскеріне айналды. 17 ғасырдың ауыр ат әскерінің кейбіреулері толық кирасаның орнына тек алдыңғы бөлігі ғана бар, артқы бөлігі жоқ паунцерді, сондай-ақ қасқыр мүйздікті киді. 1705 жылға қарай, Австриядағы Киелі Рим императорының жеке әскерлерінде жиырма курасир полкі болды. Ресей империясы 1732 жылы өзінің курасир полктерін құрды, оның ішінде Лейб-гвардия полкі де бар. Ресейлік курасир бөлімдері орыс-түрік соғысына қатысты. Пруссияның Фридрих Ұлы мен Францияның Наполеон I әскерлерінде курасирлер маңызды рөл атқарды. Соңғысы өзінің билігінің соңына қарай француз курасир полктерінің санын он төртке дейін жеткізді, бірақ жаяу әскердің мылтықтары мен мушкеттерінің атыс күші мен дәлдігінің артуымен олардың маңызы біртіндеп төмендеді. Дегенмен, кавалерия әлі де шайқастың бағытын шешетін күш болып қала берді, Наполеон жаудың қатарын жару үшін соғыстың шешуші сәтінде қолданылатын бірнеше резервтік кавалерия корпустарын сақтап тұрды. 19 ғасырдың атыс қаруларының оқ жылдамдығы мен дәлдігінің жоғарылағандығын ескере отырып, Наполеон дәуірінде курасирлердің кирасасы негізінен қолма-қол шайқаста (баянетпен ұру, семсермен кесу және т.б.) қорғану үшін арналған, ал жаудың оқтарынан емес. 19 ғасырдың курасирлері бұрынғы ғасырлардағыдай атыс қаруының оқтарына қарсы тұру үшін енді өз броняларына сенуге болмайтын, өйткені оқтардың жылдамдығы мен күші артқан еді.

Апач соғыстары

Шамамен 1650 жылдан 1820 жылға дейін испандық ауыр атты әскері Солтүстік Америкада апачи шайқагерлерімен соғысты. Бірнеше шағын шайқастар болды; көбінесе испандықтар саны жағынан үлкен артықшылықпен жеңіліп, бірақ жүздеген сарбаздан тұратын апачи әскерлерін жеңе білді. Осы қақтығыстардың шегі XVIII ғасырдың соңында, қазіргі АҚШ-тың Аризона штатындағы Тусон аймағында, испандық Аризонада болды.

Қазіргі заман

Соңғы рет екі жақтың ат әскерлері Франко-Пруссия соғысында шайқаста кирасса киген. Императорлық Германия және Ресей курассирлері кейіннен бұл броняны парадтардан басқа барлық жағдайларда қолдануды тоқтатты, бірақ 1914 жылы әлі де бар француз ауыр атты әскерінің он екі полкі Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағы шайқастарда кирасса киді. Кейбір ауыр атты әскер полктері 21-ші ғасырға дейін сақталған, бірақ олардың ірі аттары бүгінде Ұлыбританиядағы гвардиялық атты әскерлер сияқты, тек рәсімдік шаралар үшін ғана қолданылады. Бүгінде танк сияқты бронетранспортты жауынгерлік машиналарын ауыр атты әскердің орнына қолданады.