Кіріспе

Таларус (,/t//æ//l//ə/'/r//ʊər//ə//s/ TALəROORəs; «сауыт құйрық» немесе «тоқылған құйрық» деген мағына береді) – соңғы бор дәуірінде, шамамен 96-89 миллион жыл бұрын Азияда өмір сүрген анкилозаврид динозаврлар туысы. Таларустың алғашқы қалдықтары 1948 жылы табылды, кейіннен орыс палеонтологы Евгений Малеев оларды T. plicatospineus түрі ретінде сипаттады. Ол көптеген, бірақ сирек үлгілер бойынша белгілі, бұл оны Пинакозаврмен бірге ең жақсы зерттелген анкилозавриннің бірі етеді. Үлгілердегі элементтер денеден әртүрлі сүйектерден тұрады; бес бас сүйек табылды және туысқа жатқызылды, бірақ алғашқы екеуі өте фрагментті болды. Бұл орташа мөлшердегі, мықты денелі, құрлықта тіршілік ететін, төрт аяқты шөп жеуші динозавр, ұзындығы және салмағы шамамен бір тоннаға жуық болған. Басқа анкилозаврлар сияқты, оның да ауыр қабықтары және құйрығында жылдамдығын шектейтін соққысы болды. Таларус Анкилозаврия тобының Анкилозавриналар қосымша тобының мүшесі ретінде жіктеледі. Таларус Баян Шире формациясынан белгілі, және оның мускулы, жайылымға бейімделген төртбұрышты пішініне байланысты, Цагантегиямен экологиялық орын бөлісімінде болған болуы мүмкін. Бұл Азиядағы ең көне анкилозаврин, бірақ олар бір-бірімен тығыз байланысты емес. Таларустың ең жақын туысы – Нодоцефалозавр, ұқсас беттік остеодермалары бар анкилозаврин. Таларустың көптеген қаңқалық жинақтары көптеген мәселелерге байланысты ескірген, мысалы, көптеген анкилозаврлардағыдай, қабырғалар жаққа емес, төмен қарай бағытталған; негізінен туысқан түрлерге негізделген, бірақ қолда бар бас сүйегі материалына емес, дәл емес бас сүйек қалыптары; қолдар мен аяқтардың тым кең жайылуы; аяқтардағы төрт саусақ, шын мәнінде, туысқан анкилозаврин көрсеткендей, үш саусақ болған. Бұл қателердің барлығы анкилозаврлар сол кезде толыққанды зерттелмегендіктен анатомиялық түсініксіздіктерден туындады, сонымен қатар Таларустың толық қаңқасы да белгілі емес.

Ашу тарихы

Таларурустың қалдықтары қазіргі Моңғолияның Гобі шөлінің оңтүстік-шығыс бөлігінде табылды. ПИН 557 91 нөміріндегі голотип 1948 жылы Бірлескен Кеңес-Моңғол палеонтологиялық экспедициясымен табылып, Баян-Шире формациясының Бейншир локейлігіндегі құмды, қызыл түсті әктас саздан қазылып алынды. Таларурус 1952 жылы орыс палеонтологы Евгений Малеев сипаттап, атын берді. Малеев белгілеген түпнұсқа голотип – ПИН 557 үлгісі, бас сүйектің артқы бөлігін, бас сүйек қабырғасының және негізгі ми қабығының (баскраниум) бір бөлігін, көптеген омыртқаларды, бірнеше қабырғаларды, скапулокоракоидты, жамбас сүйегін, радиусты, күрек сүйегін, дерлік толық қол сүйегін, жартылай иліумды, ишиумды, жамбас сүйегін, тібік сүйегін, фибуланы, дерлік толық аяқ сүйегін және түрлі қару-жарақтар мен қалқаншаларды қамтиды. Таларурус атауы грек тіліндегі τάλαρος ("tálaros", себет немесе тоқулы қоржын) және οὐρά ("ourā́", артқы бөлік немесе құйрық) сөздерінен шыққан. Бұл атау құйрықтың соңғы бөлігінің тоқулы себетке ұқсауына және құйрықтың ұзындығына сілтеме жасайды, ол өрілген сүйек тіреулерден тұрады, бұл тоқулы себет жасау кезінде қолданылатын өрнектерді еске түсіреді. Түрлік атауы "plicatospineus" латын тіліндегі plicātus (бүктеліген) және spīneus (ұшты немесе тікенді) сөздерінен алынған, ол тірі кезінде оның қару-жарағына нысан берген көптеген остеодермдерге сілтеме жасайды. Шындығында, ол осы жерде табылған алты жеке тұлғаның фрагментті қалдықтарынан тұрады. 1977 жылы Тереза Марянска ПИН 557 91-ді, бас сүйектің артқы бөлігін, біріктірілген жеке тұлғалардың бұзылыстарын ескере отырып, голотип ретінде таңдады. Сонымен қатар, ол Сирмозаврды екінші түрге: Таларурус диспаросерратус деп атады. Алайда, 1987 жылы бұл жеке Малеевус туысына қайта жіктелді. 2006 жылдан бастап Корея-Моңғолия бірлескен халықаралық динозаврлар жобасы аясында Таларурусқа көптеген қосымша үлгілер жатқызылды, олар Бейншир және Шине-Ус-Худук локейліктерінде табылды. 2014 жылы бұл үлгілер әлі сипатталмаған еді. Бұл үлгілер 2019 жылы егжей-тегжейлі сипатталды, олар Таларурусқа қатысты қосымша анатомиялық және экологиялық деректері бар үш орташа сақталған бас сүйектің жиынтығынан тұрады. Бұл жаңа материал қазір Моңғолия Ғылым академиясының Палеонтология және геология институтында сақталады.

Сипаттама

Бастапқыда Малеев Таларустың аяғында төрт саусақ бар екенін сипаттаған. Алайда Холц оны шамамен бағалады. Басқа анкилозавридтер сияқты, оның кең рострасы (мұны) болған, денесінің бойымен созылған, мықты остеодермалары кең аумақты қорғау құралы ретінде қызмет еткен және әйгілі құйрық клубы болған. Оның аяқтары берік әрі қысқа болған, кең және дөңгелек ішін тіреп тұрған. Ұлғылардың толық сақталмауына байланысты остеодермалардың нақты орналасуы белгісіз, бірақ кейбіреулері табылды. Сақталған остеодермалар өте сирек, олар негізінен мойынның жартылай сақиналарынан және тікенекті дене остеодермаларынан тұрады. Остеодермалар өте мықты, көптеген тікенекті остеодермалардың биіктігі өлшенген. Марянска оның Euoplocephalus-тан айырмашылығын көрсетті, бас сүйегінің пішініне, ауыз қуысы морфологиясына және төрт педаль саусағының болуына назар салды. Дегенмен, 2014 жылы Арбор жасаған филогенетикалық талдаулар Таларустың Солтүстік Америкалық түрлерге, Азия анкилозавридтеріне қарағанда жақын екенін көрсетті. Кейбір талдауларда Таларус Нодоцефалозаврдың туыс түрі болып шықты. Парк және авторлар (2019) Таларустың жайылымдық өсімдіктермен қоректенетін нишаны толықтырғанын, ал осы формациядағы тағы бір анкилозаврид – Цагантегия шолғылық өсімдіктермен қоректенетін нишаны толықтырғанын көрсетті. Мысалы, Таларустың кең және тікбұрышты мұрны (немесе кезі) төменгі өсімдіктерге қоректенуге ыңғайлы болса, Цагантегиядағы мұрын ұзын және қапақша тәрізді, биік өсімдіктерге қоректенуге бейімделген. Осы айырмашылық стратегиясын көрсету үшін олар анкилозавридтерді қазіргі Африкалық ақ және қара мүйізқұйрықтармен салыстырды: ақ мүйізқұйрықтың кең және тікбұрышты мұрны жайылымға бейімделген, ал қара мүйізқұйрықтың мұрны сүйір, шолғылыққа бейімделген. Осы анатомиялық ерекшеліктер мен мысалдарға сүйене отырып, бұл таксондар нишалық бөлінгендігі анық. Таларустың замандастары, Баян Ширенің жоғарғы қабаттарындағы Бейнешир және Бейшин Цав сияқты жерлерде табылған түрлі динозаврлар фаунасын құрады, олардың ішінде үлкен дромаеозаврид Ахиллобатор, теризинозавридтер Эрликозавр және Сегнозавр, кішкентай және мүмкін жас кератопсид Грацилицератопс, кішкентай гадрозавроид Гобихадрос бар. Калише, өзен және көл шөгінділеріне сүйене отырып, Баян Шире формациясы ангиосперм және гимназмоспер өсімдіктерінің кең таралғандығымен бірге, ирекше өзендер мен көлдерге толы жартылай шөлді аймақ болған. Кейбір биостратиграфиялық мәліметтерге сәйкес, Ирен Дабасу формациясы мен Баян Шире формациясы арасында байланыс болуы мүмкін.