Кіріспе

Амберд – Арменияның Арагацотн провинциясында, Арагац тауының етегінде, Аркашен және Амберд өзендерінің қосылған жерінде орналасқан 10 ғасырлық бекініс. Армян тілінде бұл атау "бұлттағы бекініс" деп аударылады. Бұл атау қате түрде қамалға жақын орналасқан 11 ғасырлық Вахрамашен шіркеуіне де қолданылады. Бюракан ауылы Амберд орнынан пайда болған. 2024 жылы Еуропалық мұраны қорғау федерациясы Europa Nostra ортағасырлық Амберд бекінісін Еуропаның 7 ең қауіпті ескерткіштері мен мұралық орындарының тізіміне қосты. Кешендегі ғимараттар қартайғандықтан, құрылыстарды нығайтуға қаражаттың жетіспеуіне және эрозия мен жер сілкіністеріне байланысты құлау қаупі бар.

Тарих

Бұл жер тас дәуірінде пайда болған. Қола дәуірі мен Урартия кезеңінде қазір қолданысқа келмейтін қамал салынған. Кейбір деректерде Амберд патшалардың жазғы сарайы болған деп айтылады. Амберд қамалы мен оның бір бөлігі қабырғалар 7 ғасырда Камсаракан әулетінің меншігіне өткен. Төрт ғасырдан кейін қамал мен айналасындағы жерлер Пахлавуни әулеті сатып алып, ханзада Вахрам Пахлавуни оны қайта жаңартқан, бұл Григор Магистрос Пахлавунидің қолжазбаларында көрсетілген. Вахрам 1026 жылы Сурб Аствацацин шіркеуін салған, кешенді қалың тас қабырғалармен нығайтып, Архашен шатқалының биігінде үш бекініс салған. Әскери нысандар үшін бұл ерекше болғанымен, сол кезде монша салынды және су жүйесімен бірге жақсы сақталған. 1070 жылдары селджук түркілері Амбердке басып кіріп, оны әскери базаға айналдырды. 1197 жылы генерал Закаре Закарян басқаратын армян және грузин әскерлері бірлесіп қамалды азат етті. Закарян билігінде 12-13 ғасырларда қабырғалар нығайтылып, қамал мен сыртқы ғимараттар жөнделді. 1215 жылы асыл Вах I Вахутиан Амбердті сатып алып, оны аймақтағы маңызды қорғаныс ортасына айналдырды. Біраз уақыт өткен соң, 1236 жылы моңғолдар қамалды басып алып, қиратты. Бұл жер 20 ғасырға дейін тасталып, ешкім тиіспеді, содан кейін қайта жаңарту және археологиялық қазба жұмыстары басталды.

Қалқа

Амберд қамалының қираған қалдықтары белгілі бір аумақты құрайды. Оның қабырғалары кедір-бүдыр базальт тастардан тұрғызылған, араларында сіңіргіш қоспа қолданылған. Мұнара қабырғалары еңкейтіліп салынған, бұл төмендегі шабуылдаушыларға оқ атуды жеңілдеткен. Қамалда үш қабат болған, әр қабаты ағаш тақтайлармен және тіреулермен бөлінген. Бірінші және екінші қабаттарда бес бөлмеден орналасқан, бөлмелер қатарластырылып, әр бөлмеге алдыңғы бөлме арқылы кіріледі. Ішкі қабырғамен бөлінген, дөңгелек келген дәліз үш бөлмеден бөлек тұрды. Үшінші қабатта қабылдау залдары мен ханшайымдардың жеке бөлмелері орналасқан. Құрылыс конфигурациясы 10 ғасырда салынғаннан бері өзгермеген деп саналады. Қазба жұмыстары қамалдың ішкі жағы мен бөлмелерінің өте сәнді болғанын көрсетті: бөлмелерде әсем ою-өрнектер, май шамдар, құмыралар, қабырғалар жібек және брокатпен әшекейленген, сондай-ақ қола, алтын және күміспен безендірілген.

Сумен жабдықтау

Амбердте тұрғындар үшін судың үздіксіз болуы аса маңызды болды. Қалдың негізгі виадугі – қамалдан бөгеттелген су қоймаларына тартылған терракота құбыр желісі еді, ол жоғарырақ жерлерден шығатын бұлақ суларын және еріген қарды жинады. Егер қамалға шабуыл жасалса, құбырдың қирауы мүмкін еді. Сондықтан, тұрғындарды шөлден қорғау үшін судың үздіксіз ағып тұруын қамтамасыз ететін тағы бір құпия су көзі қажет болды. Осы мақсатта, қамалдан Аркашен өзеніне қарай тік жармен төмен түсетін жартастың ойысында салынған жабық өткел пайдаланылды.

Монша үйі

Қалдықтың оңтүстігіндегі монша 10-шы мен 11-ші ғасырлар аралығында салынған. Оның екі жуыну бөлмесі, әрқайсысы бір күмбезбен, қазірге дейін жақсы сақталған. Бұрын еденді жылыту үшін римдіктерден бастау алған гипокауст жүйесі қолданылған. Құрылыстың едені мен қабырғалары арқылы өткен құбырлар еден астындағы отпен қыздырылып, содан кейін жылу жуыну бөлмелеріне таратылған. Жылы су металл құбырлар арқылы жеткізілген.

Қысқаша хронологиялық тарих

900-920 жылдары арабтардың бірінен кейін бірі шабуылдары кезінде Амбердтен 6 немесе 7 шақырым қашықтықтағы Бюракан қаласын жаулап алып, қиратты. Бірақ тарихшы Хованнес Драсканакертци оқиға туралы есебінде Амберд туралы ештеңе айтпайды. Армения тарихшыларының ешқайсысы 1000 жылға дейін осы туралы айтқан жоқ. 900-1000 жылдары Ашот II Еркат (Темір) Багратуни елді арабтардан азат етуді бастады, ескі қамалдарды қайта басып алып, оларды қалпына келтіріп, елдің қорғаныс жүйесін толықтыру үшін жаңаларын салды. Әскерлердің және ұйымдасқан әскерлердің үнемі азаюы қамалды бекіністердің қажеттілігін арттырды. 900-1100 жылдары Багратуни әулетімен аяқталған бұл жаңа құрылыстардың нәтижесінде, Шығыс қорғаныс жүйесін құрушылар, халық Амбердтің құрылысын патша Ашот II Еркатқа – ұлттық батырға жатқызды. 900-1100 жылдар аралығында Амбердтің шығыс кіреберісін қалпына келтіру және нығайту жұмыстары жүргізілді, себебі ол бұрын тек күздеуге арналған бекінісіз резиденция болған. 1020 жылы Гагик I Багратуни қайтыс болып, патшалығын үш ұлына – Хованнес Смбат, Абас және Ашотқа бөлді. Ұлы Хованнес Смбат Ани тәжін, Арарат жазығын, бүкіл Ширак аймағын және Амбердті алды. 1026 жылы Багратуни патшалары сарайындағы ең маңызды ақсүйек әулеті – Пахлавуни әулетіне Амберд берілді. Олардың міндеті елдің қорғаны үшін қажетті әскери міндеттемелерді орындау болды. Вахрам Пахлавуни осы жылы қамал шіркеуін ашты, оның қасбетіне жазылған жазу осыны куәландырады. Осы күннен бастап Амберд Ширак аймағының және Ани патшалығының қорғаныс жүйесіндегі ең маңызды орталыққа айналды. 1040 жылы шамамен осы кезде Вахрам Пахлавуни қамал қабырғаларын қайта тұрғызды, ол өліміне дейін оның қолында болды. 1040-1050 жылдары Вахрам Пахлавуни қайтыс болғанға дейін Саргис Вардапет патшаға тапсырмамен Амберде келген Григор Магистрос Пахлавуниге барды. 1045 жылы Константинопольде Армения үшін маңызды салдарлары бар оқиға болды. Византия императоры Константин IX Мономахо патша Гагик II-ні шақырып, Ани қаласын беруге мәжбүрледі. 1045 жылы Вахрам Пахлавуни мен оның ұлы Григор Двин түбінде шайқаста қаза тапты. 1050 жылы Катакалон Кекауменос пен генерал Константин түрік шабуылдарының бірінде әмір Шаддадиян басып алған Гагик II-ге тиесілі қамалдарды иеленді. Қамалдар: Сурб Мари (Сурмаир немесе Сурмалу), Ампиер (Амберд), Сурб Григор (мүмкін, Парпи маңында) және Келидоний (Цицернакаберд). 1050 жылы Византия императоры Константин IX Мономахос Катакалон Кекауменді Ани губернаторы етіп тағайындады және евнух Константинді Шығыстағы Византия әскерлерінің генералы етіп жоғарылатты. 1064 жылы Амберд бекінісі жартылай қиратылғаннан кейін, Сельджук патшасы Альп Арслан Арменияға төртінші шабуыл кезінде Айрарат, Лори және Сюник провинцияларын қайта басып алды. 1196 жылы Іване мен Закаре ағайындылары Амбердті және Ани, Бжни, Маранд және Тәбриз қалаларын Сельджук билігінен азат етті: Хагарцин монастырындағы жазу оқиғаны еске алады. Осы оқиғалардан кейін аймақтың архиепископтық орталығы Бюраканнан Амбердке көшірілді, себебі ол жақсы қорғаныс жүйесін ұсынды. 1100-1200 жылдары Закариандар отбасы аймақты азат етушілер ретінде бекіністі қалпына келтіріп, толықтырды. 1200 жылы Гүржия және Армения әскерлерінің генералы Закаре Сипассалар Амбердті азат еткенін Ираклудағы Норашен шіркеуіндегі хачкар еске салады. 1215 жылы ең маңызды феодалдардың бірі Ваче, және күрд князі Вахутианның әкесі, Амберд қамалын Иван Закарианнан сатып алды. Оқиға Сагмосаванк монастырындағы жазумен еске алынды. Кейін Вахэ Вахутианның ұлы Вахэ принцті Арагацотн провинциясының губернаторы және Закаре Сипассалар Амбердтің губернаторы етіп тағайындады. 1236 жылы қамал моңғолдар тарапынан басылып алынып, дерлік қиратылды. 1250-1300 жылдары Кюрд ханзадасының ұлдары – Дәулет, Вах, Тайир және Хасан осы кезеңде аймақты басқарды. Вахутиандар қамалды қайта тұрғызып, оны Вахутиан отбасының резиденциясы етті, ал діни билік Хованнаванк монастырында орналасқан. 1254 жылы Вахут князьдері өздерінің қорғаныс жүйесімен жақсы қорғалғандықтан, моңғол шапқыншылығы кезінде тәуелсіздікке қол жеткізе алады, сонымен қатар достық және адалдықтың автономды саясатын жүргізеді. 1254 жылы Армения Киликиясының патшасы Хетум, моңғол хан сарайына бара жатқанда, Курд II Вахутианның қонағы ретінде Амбердке келді және онымен одақ туралы келісімге қол қойды. 1335 жылы қолжазбада Тайырдың ұлы және Курдтың немересі ханзада Курдтың жауыгерлік шабуылдарына қарсы бекініс ретінде әрекет етіп, аймақты бейбітшілікте өркендетуге жеткізген батырлық ісі суреттелген. 1338 жылы Карби шіркеуі мен Хованнаванк монастырындағы жазуларда ханзада Курдтың ұлы Теодорос Хркин еске алынған. 1300-1350 жылдары кодекстер мен жазулар Вахутиан отбасы туралы айтпайды, олар тарих беттерінен жоғалып кеткен сияқты. Қамал тасталып, прогрессивті түрде қирап, бірақ қауіпті жағдайда жазық тұрғындары үшін уақытша пана болып қала береді. 1600-1700 жылдары аумақ ұзақ уақыттан бері Осман империясынан Парсыға өтті. Осы кезеңге қатысты цитатада Давит Канакертсидің Ереванның парсы губернаторы Әміркүнэ тарапынан Котэ және Амберд провинцияларының губернаторы етіп тағайындалғаны айтылады.

Гүлзар қазбаларының хронологиясы

1936 жылы Эрмитаж мұражайы мен Жозеф Орбели басқаратын Кеңес Армениясы Ғылым академиясының мамандарының қатысуымен қазба жұмыстары басталды. Қамал маңындағы қазбалар барысында моншалар, құпия жол және шапель, сондай-ақ моншалармен байланысты бөлмелер, қамалға кететін баспалдақпен негізгі кіреберіс, қабырғалар арасындағы су қоймасы және цитадельдің сыртқы қабырғалары табылды. 1963 жылы бұл екінші зерттеуге Н. М. Токарский басшылық еткен Кеңес Армениясының археологиялық және этнографиялық институты демеушілік жасады. Қалдықтың жоғарғы бөлігі, үйлердің, шеберханалардың және қосалқы бөлмелердің іргетастары анықталды. Бұдан бөлек, бекініс қабырғасының сыртынан Багратуни және одан кейінгі Закариан кезеңдеріне жататын қабырға бөліктері ашылды. Токарскийдің пікірінше, қамалдың бір бөлігі мен қабырғаларын Камсаракан әулеті 7 ғасырда салған. 1964 жылы Археологиялық және этнографиялық институты С. В. Харутюнян басшылығымен оңтүстік жақта қазба жұмыстарын жалғастырды, онда Урарту дәуіріне жататын қабырғалардың табылуы күтілуде. 1965 жылы қазба жұмыстары қайта басталды және 1968 жылға дейін созылды. Шіркеудің солтүстік бөлігі, Багратуни дәуіріндегі ғимараттардың іргетасы және шіркеуден солтүстікке қарай 100 метр жерде орналасқан әктелген ғимарат табылды. 1966 жылы шіркеу маңындағы аумақты тазалау жұмыстары аяқталды. 1968 жылы қамалдың ең көне кіреберісі шіркеудің солтүстігінде анықталды. Оның оңтүстігінде бекініс қабырғасының бөліктері мен оған іргелес ғимараттар табылған. Көптеген археологиялық жәдігерлер қазылып алынды.