Кіріспе

1989 жылғы 1 санаттағы Атлантика мұхитындағы «Джерри» дауылы 1989 жылғы қазан айында Техас штатында шағын зақымдар келтірді, ал Кентукки және Вирджиния штаттарында кенеттен су тасқыны болды. «Джерри» – маусымның он төртінші тропикалық циклон, он бірінші аталған дауыл және жетінші дауыл. Бастапқыда тропикалық депрессия ретінде пайда болған бұл жүйе Мексика шығанағы арқылы солтүстік-солтүстік-батыс бағытта жылжып, келесі күні таңертең «Джерри» тропикалық дауылына айналды. 14 қазанға дейін «Джерри» үздіксіз күшейіп, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, қысқа мерзімге баяулады. Кейін сол күні дауыл қайтадан солтүстік-солтүстік-батысқа бұрылды. «Джерри» 15 қазанда күшеюді бастады және көп ұзамай Саффер-Симпсон дауыл желінің шкаласы бойынша 1 санаттағы дауылға айналды. 16 қазанның таңында «Джерри» Техас штатының Галвестон аралына соқты, алты сағаттан кейін тропикалық дауылға, одан кейін тропикалық депрессияға дейін әлсіреді. 16 қазанның кешінде «Джерри» Арканзас штатының оңтүстік-батысындағы фронтальді жүйеге сіңіп кетті. Техас жағалауындағы дауылдық толқын мен қатты толқындар Техас штатының 87 тас жолының 32 шақырымдық бөлігін қиратты, ол ешқашан жөнделмеді. Күшті желдің салдарынан шамамен 52 000 үй мен кәсіпорын электр қуатысыз қалды, олардың көп бөлігі Галвестон аймағында орналасқан. Дауылдың салдарынан пайда болған үш торнадо мен күшті желден көптеген үйлер, кәсіпорындар мен ғимараттар зардап шекті. «Джерри» құрлы жерге тиіспей бұрын сегіз сағатқа дейін дауыл туралы ескерту берілгеніне қарамастан, Техаста үш адам ғана қаза тапты, мүмкін, дауылдың кішкентай өлшеміне байланысты; бір көлік Галвестон қорғанынан құлап, үш жолаушысы қаза тапты. Луизианада шағын жел және жағалау су тасқыны зардаптары тіркелді. «Джерри» мен оның қалдықтары Кентукки, Вирджиния және Батыс Вирджиния штаттарында, әсіресе Оңтүстік Жоғарғы Жер өңірінде кенеттен су тасқынына әкелді. Шығыс Кентуккиде жүздеген үйлер суға батып, көптеген көпірлер, дренаж құбырлары мен жолдар шайылып кетті, нәтижесінде жүздеген тұрғындар қиын жағдайда қалды. Кентуккидегі шығын кем дегенде 5 миллион долларды құрады. Вирджинияда да осыған ұқсас жағдай орын алды, Буканен округінде 3,4 миллион доллар (1989 жылғы АҚШ доллары) зардап шекті. Батыс Вирджинияда штаттың батыс бөлігіндегі өзендердің тасып кетуі жүздеген адамды эвакуациялауға мәжбүр етті. АҚШ бойынша «Джерри» шамамен 70 миллион долларлық зардап келтірді.

Метеорологиялық тарих

23 қыркүйекте Африканың солтүстік-батыс жағалауынан Атлант мұхитында тропикалық толқын пайда болды. Тропикалық толқын Атлант мұхиты мен Кариб теңізінен өтетін кезеңде тропикалық циклогенездің қосымша белгілері байқалмады. Тропикалық толқын Юкатан түбегіне жеткенде жылдамдығы төмендеді, жер бетіндегі қысым өрістері мен спутниктік суреттерде көрсетілген конвекциялық қозғалыстарға сүйене отырып, кең аумақты төмен қысым аймағына айналды. 12 қазанда Кампеше шығанасына шыққанда, төмен қысымның қарқындылығы Дворак әдісімен бағаланды. 12 қазанда 19:00 UTC-де барлау ұшағының рейсі атмосфералық айналысты растады, содан кейін жүйе Тропикалық депрессия 14 деп жіктелді. Дегенмен, кейіннен жасалған талдаулар депрессияның Веракрус штатының шығыс-солтүстік-шығысына шамамен 370 км қашықтықта, жеті сағат бұрын пайда болғанын көрсетті. Солтүстік-солтүстік-батысқа қарай жылжу кезінде спутниктік және барлау ұшақтарының мәліметтері депрессияның 13 қазанның басында Джерри тропикалық дауылға күшейгенін көрсетті. Джерри біртіндеп қарқындылық танытып, солтүстікке қарай жылжыды. 14 қазанның басында дауыл солтүстік-солтүстік-шығысқа бұрылып, жоғары деңгейдегі орташа тропосфералық ойысқа жақындағандықтан жылдамдығы төмендеді. Жоғары деңгейдегі желдің күшеюі уақытша қарқындылықтың өсуіне кедерес келтірді. Алайда, орташа және жоғары деңгейдегі бөлінген төмен қысым аймағы оңтүстікке жылжығаннан кейін, жоғары деңгейдегі ағын жағдайы жақсарды, нәтижесінде Джерри күшеюін жалғастырды. Бөлінген төмен қысым Джерриді солтүстік-солтүстік-батысқа қайта бұруға мәжбүр етті, ал күшті бағыттаушы ағындар мен жоғары қысымды белдеу дауылдың жылдамдығын арттырды. 15 қазанның 18:00 UTC-сінде дауыл Техас штатының Галвестон аралына, Ямайка жағасына жақын жерге желдің күшімен соғып, сәл күшейді. Джерридің құрлыққа шығуы спутниктік дәуірде Техас жағалауының жоғарғы бөлігіне соңғы соққан дауылдардың бірі болып табылады. Құрлыққа шыққаннан кейін дауыл жылдамдығын арттырып, солтүстікке, содан кейін солтүстік-солтүстік-шығысқа бұрылды. 16 қазанның 06:00 UTC-сінде Джерри тропикалық дауылға, ал шамамен алты сағаттан кейін тропикалық депрессияға дейін әлсіреді. 16 қазанның соңында циклон Арканзас штатының оңтүстік-батысындағы фронтальдық жүйеге сіңіп кетті.

Дайындықтар

Джерри болжау мүмкін емес дауыл болды, себебі күшейіп, солтүстік-батысқа қарай жалғасатыны күтпеген еді. Жабдықтың істен шығуы деректердің дереу қолжетімді болмауына себеп болды. Ұлттық дауылдар орталығының болжамдау моделі де істен шығып, Джерридің жолын дәл анықтау мүмкін болмады. Тропикалық циклон жөніндегі ескертулер мен сақтандырулар 14 қазанда басталды, Порт-Артур (Техас штаты) мен Луизиана штатындағы Миссисипи өзенінің сағасына дейін дауыл туралы ескерту жарияланды. Сол күні сағат 22:00-де Луизиананың барлық жағалауы үшін тропикалық дауыл туралы ескерту шығарылды. 15 қазанда сағат 12:00 UTC-де Порт О'Коннор (Техас штаты) мен Морган-Сити (Луизиана штаты) аралығында тағы бір тропикалық дауыл туралы ескерту жарияланды. Дауылдың болжаусыздығына байланысты, Фрипорттан (Техас штаты) Луизиана штатының Интракостал қаласына дейін сағат 16:00 UTC-де, құрлыққа тиюге сегіз сағат қалғанда дауыл туралы ескерту шығарылды. Луизианада шамамен 8000 адам эвакуацияланды, оның 1000-і Гранд-Айлден, ал 7000-і Камерон округінен. Джерри Техас жағалауында жеңіл жағажай эрозиясына себеп болды. Дауыл Хай-Айленд пен Сабин-Пасс аралығындағы Техас штатының 87-ші тас жолының 32 шақырымдық бөлігін қиратты. Галвестон округіндегі қалыптан тыс жоғары толқындар және Джерриден туған қатты толқындар жағалауда су тасқынына әкелді. Жағажайлардың эрозияға ұшырағаны, кейбір құм төбелердің жалпақтағаны туралы хабарлар келіп түсті. Галвестон аралының батыс жағындағы жағажай жолдары суға батып, қалдықтар, шыны және тақтайшалармен толып кетті. Бразория округінде су тасқыны Сурфсайд-Бичтегі жолдарға ұсақ зақым келтірді. Чемберс округіндегі жауын-шашын Анахуакта жағалау су тасқынына себеп болды. Дауыл кезінде үш адам Галвестон теңіз қабырғасынан көліктері аударылып немесе суға кеткен кезде қаза тапты. Дауылдың ортасы тікелей Кемахтың үстінен өтті, нәтижесінде мейрамханалар, қайық тұрақтары және балық аулау дүкендері сияқты жағалаудағы кәсіпорындар көптеген зақымдарға ұшырады. Кема қаласындағы мүліктік шығын 2 миллион долларға бағаланды. Гаррис округіндегі Галвестон шығанағының жоғарғы бөлігіндегі төмен жатқан аудандардағы кәсіпорындар жағалау су тасқынынан зардап шекті. Округте үш торнадо болды, ал біріншісі Галвестондағы бірнеше ғимараттардың шатырын жыртып алды. Екінші торнадо да Галвестонда пайда болып, көптеген кәсіпорындардың, үйлердің және пәтерлердің шатырларына зақым келтірді. Үшінші торнадо Лиг-Ситиде пайда болып, бірнеше ағаштар мен ту бағанын құлатты. Чемберс округінде Кемаға жақын жерде болған торнадо жағажайдағы үйге зақым келтірді. Округтегі тағы бір торнадо Бейтаунның орталық бөлігінде пайда болып, ауруханада, сауда орталығында және дүкендердегі терезелерді қиратты. Полк округінде шағын торнадо 10 000 долларға жуық зиян келтірді.

Басқа жерлер

Луизианада қалыпты деңгейден жоғары толқындар жағалауды шайып өтті. Дегенмен, жағалаудағы су тасқынынан келген зиян аз болды. Штаттың солтүстік-батыс бөлігіндегі күшті желдер бірнеше ағаштар мен электр сымдарын құлатты. Шығыс Кентуккидегі су тасқынының салдарынан президент Джордж Буш Клей, Флойд, Джексон, Кнотт, Нокс, Лесли, Летчер, Магоффин, Оусли, Перри және Пайк округтерін апат аймақтары деп жариялады. Батыс Вирджиниядағы ауыр жаңбыр Тьюг-Форк және Гайандотт өзендерін арнасынан асырды. Матеван қаласында шамамен 150 үйден адамдар эвакуацияланды, мұнда Тьюг-Форк өзенінің деңгейі жағасынан 2 метрге (6 фут) көтерілді. Оңтүстікке қарай, Уильямсон қаласында өзен жағасынан шамамен 1 метрге (3 фут) асып кетті. 19 қазан күні Батыс Вирджиния губернаторы Гастон Капертон штаттың су тасқынынан зардап шеккен аймақтарын аралады, оның ішінде Минго және Логан округтері болды. Ауыр жаңбыр шығысқа қарай, Вирджинияның батыс бөлігіне дейін жетті. Буканен округінің солтүстігінде тасқын су көптеген кәсіпорындар мен үйлерді қиратты немесе ауыр зақымдады. Сонымен қатар, көптеген жеке көпірлер ағысып кетті және 100-ден астам жол суға батты. Херли ауданында шамамен 30 отбасы эвакуацияланды, онда жауын-шашын мөлшері өте көп болды. Буканен округіндегі зиянның жалпы сомасы 3,4 миллион долларды құрады.