Кіріспе

Ирландиялық Азамат соғысы кезіндегі әскери науқан. Елдің қалған бөлігінің көп бөлігі, әсіресе оңтүстік және батысы, оның бақылауынан тыс болды және жаңа мемлекеттің заңдылығын мойындамаған, сондай-ақ 1919 жылы құрылған Ирландия Республикасы бүкіл аралдың заңды мемлекеті екенін жариялаған ИРА-ның келісімге қарсы күштерінің қолында болды. Бұл жағдай 1922 жылдың шілде және тамыз айларында еркін мемлекет әскерлерінің бас қолбасшысы Майкл Коллинстің шабуылға көшкенімен тез аяқталды. Шабуыл нәтижесінде маңызды қалалар еркін мемлекет үкіметінің бақылауына қайта оралды, бұл қақтығыстың әскери кезеңінің аяқталуын білдірді. Осы шабуылдан кейін 10 ай бойы партизандық соғыс жүргізіліп, республикалық тарап жеңіліске ұшырады.

Мюнстер Республикасы

Азамат соғысы Дублинде басталды, 28 маусымнан 5 шілдеге дейін бір апта бойы көшедегі шайқастар болды. Осы кезеңде Ерақыт мемлекеттің күштері Ирландия астанасын, бірнеше мемлекеттік ғимараттарды басып алған, келісімге қарсы ИРА әскерлерінен қорғады. Дублин келісімшілдердің бақылауына өткеннен кейін, қақтығыс елдің барлық аймақтарына тарады. Келісімге қарсы күштер Корк, Лимерик және Уотерфорд қалаларын өздерін «Мунстер Республикасы» деп атап, бөлігі ретінде ұстады. Олар сондай-ақ Ирландияның батыс бөлігінің көп бөлігін бақылады. Ерақыт мемлекет, Дублинді басып алғаннан кейін, тек өзінің аумағының шығыс бөлігін ғана басқара алды. Дегенмен, келісімге қарсы тарап конвенциялық соғыс жүргізуге дайын болмады, олар артиллерия мен бронетранспортерлерге ие емес еді, оларды Ерақыт мемлекет британдықтардан алды. Осының салдарынан, келісімге қарсы ИРА штабының бастығы Лиам Линч, «Мунстер Республикасын» ұзақ уақыт бойы қорғап, Ерақыт мемлекеттің құрылуын тоқтатуға және келісімді қайтадан келіссөздерге салуға үміттенді. Линчтің стратегиясын Эрни О’Мэлли және Том Барри сияқты басқа да келісімге қарсы офицерлер қатысты сынға алды. О’Мэлли, республикашылардың бастапқыда 12 000-ға жуық жауынгермен, үкіметтік күштерден басым түскенін (сондай-ақ, бұрынғы Ирландия Тәуелсіздік соғысынан тәжірибелі жауынгерлердің көп бөлігі олардың қатарында болған), бастаманы қолға алып, ірі қалаларды басып алып, британдықтарға қайта жандандырылған Ирландия Республикасын факт ретінде ұсынуы керек деп есептеді. О’Мэллидің талдауының мәнісінде уақыт Ерақыт мемлекеттің жағында болды, себебі олар британдықтардан жабдықтау, салықтан алынған кірістер және әскерге қосылу арқылы күшейе алатын еді, ал республикашылдардың жағында адамдарды, ақшаны немесе қару-жарақты қайта толықтырудың өте шектеулі мүмкіндіктері болды. О’Мэлли былай деп жазды: «Бұрынғы соғыс тәжірибесі енді жеткіліксіз, себебі мұндай шайқас үшін жартылай ашық соғыс қажет. Колонналар үлкен болуы керек және олардың сарбаздары жауды қалалар мен кенттерден ығыстыру үшін шабуылға өтуге оқытылуы керек. Егер біздің Коннахт және Мюнстерлік сарбаздарымыз Лейнстерге көшпесе, тиімді қарсылық бөлшектеліп, біз жақын арада талқандалатын болар едік».

Лимериктің құлауы

Лимерикте соғыс басталғанда қалада келісімге қарсы және оған жақтас топтар болды. Лиам Фордтың Орталық Лимерик бригадасы, Лиам Линч басқарып, келісімге қарсы ИРА төрт әскери казарманы және қаланың көп бөлігін бақылады. Қаладағы еркін мемлекет күштеріне Майкл Бреннан басқаратын ИРА-ның Бірінші Батыс дивизиясы және генерал-командир Донах О’Ханниган басқаратын Төртінші Оңтүстік дивизиясы кірді. Олар Кеден үйін, түрмені, сот үйін, Уильямс көшесіндегі RIC казармаларын және Круиздер қонақүйін бағындырды. Сонымен қатар, Лимериктен тыс орналасқан Атланкард көпірін де бақылады, ол күштерді жеткізудің қауіпсіз жолын қамтамасыз етті. 1922 жылдың 11 шілдесінде Дублиннен еркін мемлекет күштерінің бірінші тобы келген кезде шайқас басталды. 11 шілдеде сағат 19:00-де Ұлттық армия оқ-дәрі қоймасы казармасындағы республикалық гарнизонға атыс ашты. Лиам Линч шайқас басталғанда Лимериктен кетіп, штаб-пәтерін Клонмельге көшірді. 17 шілдеде генерал Эойн О’Даффи 150 еркін мемлекет күштерімен келді, олардың ішінде «Уиппет» Rolls Royce бронеавтомобилі, 2 Lancia бронеавтомобилі, 400 мылтықпен жабдықталған 4 жүк көлігі, 10 «Льюис» пулеметі, 400 граната, оқ-дәрілер және 18 фунттық зеңбірек болды. 18 фунттық далалық зеңбірек 19 шілдеде капитан Конни Макнамара басқаратын Странд казармасын бағындыру үшін қолданылды. Үш күнге созылған көше шайқасынан кейін, 21 шілдеде түн ортасынан кейін республикашылар артиллерия (оқ-дәрі қоймасы казармасы деп те аталады), қамал казармасы және Жаңа казарманы өртеп, Лимерик қаласын эвакуациялады. Лимериктегі қарқынды көше шайқасына қарамастан, екі тараптың да шығыны салыстырмалы түрде аз болды: қалалық моргта 19 дене қалды, оның он екісі азаматтық адамдар, жетісі – еркін мемлекет сарбаздары. Тағы 87 адам жарақат алды. Республикашылардың өлімі туралы баспасөзде отыз адам деп хабарланды, бірақ олар тек бесеуі өлгенін мойындады. Лимерик түрмесі, 120 адамға есептелген, қараша айына қарай 800 тұтқынды қабылдады. Лимерик түскеннен кейін келісімге қарсы күштер Патриксвелл арқылы Килмаллокқа шегінді. Килмаллок-Бруф-Брури үшбұрышында соғыстың ең ауыр шайқастары болды.

Фри-Стейт әскерлері Уотерфордты басып алды

Республикашылдар Уотерфордты Мунстер Республикасының шығыс бекінісі деп есептеді; алайда, оны да 18 шілде мен 20 шілде аралығында бронетехника мен артиллериямен жабдықталған еркін мемлекеттің колоннасы басып алды. Қала ИРА Уотерфорд бригадасымен және Корк қаласынан полковник-командир Пакс Уиланның бас штабы мен ұшу колоннасының жетекшісі Джордж Леннон басқаратын бөлімдермен қорғалды; барлығы шамамен 300 адам. 1922 жылдың шілде айының соңында генерал-майор Джон Т. Прут пен бұрынғы Шығыс Уотерфорд I. R. A. командирі Пэдди Пол басқаратын Ұлттық армия әскерлері, 450 адамнан, бір 18 фунттық артиллериялық зеңбіректен және 4 пулеметтен тұрап, қаланы қайта басып алу үшін келді. Республикашылар Суир өзенінің оңтүстік жағалауында қаланы қорғауды жоспарлады, әскери казармаларды, түрмені және пошта бөлімін басып алды. Прут өзінің артиллериясын олардың орналасқан жерлерін бақылайтын Маунт Мизери төбесіне орналастырып, республикашылар казарма мен түрмені тастағанға дейін оларды бомбалады. Бірақ, республикашылар пошта бөлімін тастағанға дейін зеңбірек ашық нысанаға оқ ату үшін Феррибанкке (өзен бойына) көшірілуі керек болды. Балибрикен түрмесіне тағы алты оқ атылды, содан кейін ол да эвакуацияланды. Республикашылар қаладан шығып, батысқа шегінгенге дейін көшедегі шайқастар болды. Шайқаста екі еркін мемлекет сарбазы және бір республикашыл қаза тапты. Бес бейбіт тұрғын да қаза болды. Лимерик пен Уотерфордта еркін мемлекеттің қару-жарақ артықшылығы, әсіресе артиллерия, шешуші рөл атқарды. Бұл шайқастарда екі тараптан да зардап шеккендердің саны салыстырмалы түрде аз болды, бірақ қалалық орталықтарда шайқас болғандықтан, азаматтық тұрғындардың да қаза болуына себеп болды.

Киллмаллоктағы шайқас

Эон О'Даффидің басшылығындағы еркін мемлекет әскерлері Лимерик қаласының оңтүстігіндегі Килмаллок маңындағы ауылдық жерлерде республикалық Мунстерге басып кіруге тырысқанда, одан да қатал қарсылыққа тап болды. Эон О'Даффидің 1500 әскері Лиам Дисидің басшылығындағы 2000 келісімге қарсы ИРА жауынгерлеріне қарсы тұрды, Лиам Дисидің үш бронеавтомобилі болды, оларды эвакуацияланатын британдық әскерлерден алған. Дисидің әскері Килмаллок, солтүстік-батыста Брур, солтүстік-шығыста Бруфф қалаларында бекініп қалды. 23 шілдеде генерал-майор В. Р. Е. Мерфи (бұрынғы британдық армия офицері және О'Даффидің оң қол бастығы) Бруфф қаласын басып алды, бірақ оның әскерлерінің ынтасы жеткіліксіз болғандықтан, келесі күні оны қайта жоғалтып, 76 әскері республикашылдарға тұтқынға берілді. Еркін мемлекет әскерлері Бруффты көп ұзамай қайтарып алды, ал 30 шілдеде Дублин гвардиясы – ең жақсы әскерлерімен Брурге шабуыл жасады. Олар бес сағаттық шайқастан кейін қаланы алды, бірақ оларға қолдау көрсету үшін артиллерия жақын қашықтықтан жеткізілді. Лиам Диси 2 тамызда ауылды қайта басып алуға тырысты, бірақ үш бронеавтомобильмен жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. Келесі күні 2000 еркін мемлекет әскері Килмаллокқа жорық жасады. 5 тамызға дейін шайқас жалғасты, 1000-нан астам еркін мемлекет әскерінің, қосымша бронетехника мен артиллерияның келгеніне қарамастан. Дезидің келісімге қарсы күштері ақыры Корк және Керри округтеріндегі Пассаж Уэст және Фенитке 2 және 8 тамызда теңіз арқылы түсірілген еркін мемлекет әскерлерінің артынан шегінуге мәжбүр болды. Ұлттық армия 5 тамызда Килмаллокқа кіргенде, тек республикалық тыл әскерін тапты, ал қалғандары Шарлвилл бағытына қарай шегінген еді. Республикалық күштер бірнеше адамын жоғалтқаннан кейін (баспасөз 12 адам қаза тапқан деді) Ньюкасл-Уэстте соңғы тыл шайқасы болды, содан кейін олар шегінді.

Корктың құлауы және батысқа қону

Еркін мемлекет әскерлері Ирландияның оңтүстігі мен батысын теңізден десант түсіру арқылы басып алды. Теңіз десантының идеясын алғаш Эммет Далтон ұсынды, кейін Майкл Коллинз қабылдады. Олардың жоспары – республикашылдар бақылауындағы Манстер мен Коннахт арқылы құрлықпен шабуыл жасағандағы қатал шайқастардан аулақ болу еді. Осы мақсатта олар әскерді тасымалдау үшін бірнеше азаматтық жолаушылар кемелерін иеленді. Олар – «Арвония» және «Леди Уиклоу». Кемелерді британдық әскери кемелері сүйемелдеді. Бірінші теңіз десанты 24 шілдеде Майо округындағы Клев шығанағында болды, бұл Ирландияның батысын еркін мемлекет үшін қайта басып алуға көмектесті. Кристофер О’Мэлли басқаратын 400 еркін мемлекет сарбазы, бір далалық зеңбірек және бронеавтомобильден тұратын күш республикашылдар бақылауындағы Уэстпорт қаласын қайта басып алып, Каслбардан шабуылдап келе жатқан Сеан Мак Эоиннің басқа еркін мемлекет колоннасымен қосылды. Еркін мемлекет колоннасы сондай-ақ Ирландияның солтүстік-батысындағы Донегал округында келісімге қарсы ИРА күштерін таратты. Ең ірі теңіз десанттары оңтүстікте орын алды. Кемелер «Манстер Республикасының» ортасына 2000-ға жуық жақсы жабдықталған еркін мемлекет әскерін түсірді, бұл осы провинцияда республикашылдардың жылдам құлауына әкелді. Пэдди Дейли мен Дублин гвардиясы 2 тамызда Керри округындағы Фенитке десант түсіріп, 9 адам қаза тауып, 35 адам жараланды. Оларды 3 тамызда Клруштан Тарбертке балық аулау қайықтарымен келген Клэр округының 250-ге жуық келісімге қарсы ИРА сарбазы күшейтті. Еркін мемлекет күштері округтегі қалаларды жылдам басып алды, бірақ Керридегі республикашыл бөлімшелері көбінесе сақталып қалды және соғыстың қалған уақытында қаһарлы партизандық соғыс жүргізді. Егер Манстер Республикасының астанасы болса, ол Корк еді, және азаматтық соғыстың ең ірі теңіз десанттары осы қаланы басып алуға бағытталған. Эммет Далтон 800 сарбазды, екі артиллериялық құралды және бронеавтомобильдерді бастап, 8 тамызда қаланың жанындағы Пассаж Уэстке десант түсірді. Тағы 200 сарбаз Югалға, 180 сарбаз Гландорға түсірілді. Рочстаун мен Дугласта ауыр шайқастар болды, нәтижесінде кемінде он еркін мемлекет және жеті республикашыл жауынгері қаза тапты, ал екі тараптан да кемінде 60 адам жараланды, содан кейін келісімге қарсы ИРА қалаға шегінді. Алайда, олар азаматтық халықты сақтау үшін Корк қаласында шайқасты жалғастыруға тырыспады, керісінше, олар өздері басып алған Кинсейл маңындағы Чарльз казармасын өртеп, ауылдық жерге тарады. Манстердегі еркін мемлекет десанттары келісімге қарсы партизандардың Дублинге апаратын барлық жолдар мен теміржол көпірлерін бұзу арқылы оны оқшаулау әрекетімен бір уақытта болды. Алайда бұл операция сәтсіз аяқталды, 180-нен астам республикашыл тұтқынға алынды, ал еркін мемлекет әскерлерінен тек екі сарбаз жараланды. 10 тамызда еркін мемлекет әскерлері қарсылықсыз Корк қаласына кірді, бұл «Манстер Республикасының» соңғы құлаған қаласы болды. Лиам Линч, республикашылардың бас қолбасшысы, келесі күні республикашылардың соңғы қаласы Фермойдан бас тарты. Фермойдан кете бара жатып, ол өзінің қолбасшылығындағы әскерлерге бекініп тұруды тоқтатуды және партизандық соғыс жүргізу үшін жылдам колонналар құруды бұйырды.

Салдары

1922 жылдың шілде-тамызындағы еркін мемлекеттің шабуылы Анти-Келісім жағының соғыста жеңіске жету мүмкіндігін дерлік жойды. Республикашылдар, Killmallock маңындағы қысқа тұрақтан басқа, елдің кез келген жерінде еркін мемлекет әскерлерінің ілгерілеуіне қарсы тұра алмады. Бұл жағдайдың бір бөлігін еркін мемлекеттің қару-жарақ және жабдықтардағы артықшылықтарына байланыстыруға болады, бірақ Лиам Линч басшылығындағы республикашылдар да өз позицияларын бірінен соң бірін алуға мүмкіндік беретін, ешқандай дұрыс әскери стратегияны құрастыра алмады. Оның үстіне, көптеген республикашылдар азаматтық соғысқа ықыласын көрсетпеді, көбінесе Ұлттық армияның шабуылынан бұрын шегініп, қатты қарсылық көрсетпеді. Бұл, бір жағынан, дәстүрлі соғысқа қатысты тәртіпсіздік пен дайындықсыздықты көрсетеді, бірақ екі жақта да Тәуелсіздік соғысындағы бұрынғы серіктестерге қарсы күресуге деген жалпы құлшынсыздық болды. Мысалы, Том Магуайр: «Бастапқыда біздің жігіттер [еркін] мемлекеттіктерді өлтірмейтін еді», – десе, Джордж Гилмор: «Мен жауды өлтіруге құштар емеспін, біздің жігіттердің барлығы белгілі бір дәрежеде оған [қарсылыққа] бейім болды және бізге қарсы әрекет еткен офицерлер – біздің бұрынғы достарымыз еді», – деді. Еркін мемлекет үкіметінің ірі қалалардағы жеңістері партизандық соғыстың белгісіз кезеңін ашты. Анти-Келісімдік ИРА бөлімшелері оңтүстіктегі Корк және Керри округтерінің батыс бөлігінде, шығыстағы Вексфорд округінде және батыстағы Слайго және Мейо округтерінде бекінді. Фрэнк Эйкен мен Ирландия Республикалық Армиясының төртінші солтүстік дивизиясы орналасқан Дундалк маңында да шабуылдар болды. Эйкен бастапқыда бейтарап болуды қалаған, бірақ 1922 жылдың 16 шілдесінде 400 адамымен бірге еркін мемлекет әскерлеріне тұтқынға түсті. Олар кейіннен Дундалк түрмесінен қашып шығып, партизандық шабуылмен қаланы уақытша қайта басып алды. Дегенмен, республикашылар соғыстың алғашқы екі айында жоғалтқан аумақты қайтаруға қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, Керри округі мен басқа да бірнеше жерлерді қоспағанда, анти-келісімдік партизандық науқан күш жинамады және 1923 жылға қарай ұсақ шабуылдар мен саботаж актілеріне дейін төмендеді. Корк түскеннен кейін сегіз айлық үздіксіз партизандық соғыстан соң, соғыс аяқталды және еркін мемлекет үкіметі жеңіске жетті. 1923 жылдың сәуір айында Лиам Линч қаза тапты. Оның орнын басатын анти-келісімдік командир Фрэнк Эйкен 30 сәуірде атысты тоқтату туралы жариялады және бір айдан кейін өз адамына «қаруларын тастап», үйлеріне қайтуға бұйрық берді. Осы аралықта Ирландияның тәуелсіздігі үшін бірге күрескен көшбасшылар қаза тапты. Бас қолбасшы Майкл Коллинз 1922 жылдың 22 тамызында Корк округіне жақын Беал-на-мБлатта анти-келісімдік республикашылдардың шабуылынан қаза тапты. Еркін мемлекеттің президенті Артур Гриффит он күн бұрын миға қан құйылудан қайтыс болды. Еркін мемлекет үкіметін Уильям Косгрейв, ал еркін мемлекет армиясын генерал Ричард Малкахи басқарды. Республикашылдар тарапынан Рори О'Коннор, Лиам Меллоус, Джо МакКелви, Эрскин Чайлдерс және Лиам Линч сияқты көшбасшылар соғыстың партизандық кезеңінде қаза тапты. Соғыстың бұл кезеңі, дәстүрлі кезеңнен гөрі әлдеқайда көп, кек алудың және жазалаудың қатыгез айналымына айналды, өйткені республикашылдар келісімді жақтас саясаткерлерді өлтірді, ал еркін мемлекет республикалық тұтқындарды атқылады. (Ирландиялық азамат соғысы кезіндегі өлім жазаларына қараңыз).