Кіріспе

Тото Биссаинте (2 сәуір 1934 – 4 маусым 1994) – гаитилік актриса және әнші, ол дәстүрлі вуду мен ауылдық тақырыптар мен музыканы заманауи лирика және аранжировкамен біріктіруімен белгілі болды. 1934 жылы Кап-Айтиен қаласында туған ол актерлік білімін шетелде алу үшін ерте жасында Гаитиден кеткен. Оның мансабы 1956 жылы құрылған Les Griots компаниясымен театрдан басталды, ол оның негіздеуші мүшесі болды. Les Griots Франциядағы негрлік рухқа негізделген мәдени институттардың алдыңғы қатарында болды және Париждегі алғашқы африкалық театр компаниясы, сондай-ақ Жан Женедің "Les Nègres" пьесасын алғаш орындаған компания еді. Ол драматург Сэмюэл Беккетпен де жұмыс істеді, Рауль Пектің "L'homme sur les quais" фильмінде бас рөлдердің бірін сомдады, Роджер Блин сияқты басқа режиссерлермен жұмыс істеді және бірнеше фильмдерде өнер көрсетті. Шет елдегі суретші Тото Биссаинте 1986 жылы Жан-Клод Дювальер кеткенге дейін оған шабыттандырған Гаитиге қайта орала алмады. Алайда, демократиялық кезеңсіздік пен саяси дау-жанжалдар туған елін қайта құруға көмектесу арманымен келген бұл ашық суретшінің көңілін қалай берді. Гаитидің әлеуметтік және саяси құлдырауына қайғырып, Тото Биссаинте денсаулығы нашарлап, 1994 жылғы 4 маусымда бауыр зақымдануынан қайтыс болды. Оның отбасы бұл себепті цирроз деп атады.

Театр

Тото Биссаинте Францияда актерлік өнерді оқыды, онда Роджер Блейнмен бірге "Гриоттар" театрын құрды. Бұл Франциядағы алғашқы қара нәсілді театр труппасы болды. Француз тіліндегі пьесаларының кейбіреулері: "Papa bon Dieux", "Les negres", "Negres, negres", "L’ombre de la ravine" және "L’invite de Pierre" сияқты туындыларды қамтыды. Ол сонымен қатар "Les tripes au soleil" және "En l’autre bord" фильмдерінде де түсті.

Музыка

Оның альбомдары арасында 1976 жылы шыққан Ti Lorai Cale, 1975 жылы шыққан Toto à New York, 1977 жылы шыққан Toto chante Haïti, 1977 жылы жарық көрген Haïti Chanté Chant du Monde және тағы да басқалары бар. Тото өзінің музыкасы үшін үнемі БАҚ-та мақталып жүрді. 1967 жылы Гаити газетінде бір журналист оның альбомын мақтап былай деп жазды: Тото Биссаинте, ең болмағанда, ән арқылы Гаитиге бұрын-соңды ешкімге берілмеген мүмкіндікті ұсынды. Осы еңбектің қалдығы не болар, жұлдызды түннің шағылысқан естелігі, шөл даладағы зарлы айқай ғана ба? Оның құштарлық танытпағаны үшін кінәламаңыз, бірақ одан гөрі біздің ұзақ жылдардан бергі ұйқымызды кінәлаңыз. (Француз тілінен аударма)

Тото Биссаинте ән салады, ал Гаити туралы естелік әлемдік естелікке, яғни барлық адамзаттың естелігіне айналады. Vodou сонда ашылады, ол біздің әрқайсымыздың ішінде жатыр. Оның әндерінен мынадай сөздер кездеседі: «Мен Гаитидің азасын жоқтап / Гаити, жаным, сенің балаларың қайтыс болды / ал қалғандары жалаңаш / Айттома, сенің қаның диаспорада / Ел өліп бара жатыр / Кім аза тұтады / Гаити соқыр болды / Гаити тоқтады / Гаити «зомбиленді» / Кім аза тұтады / Гаити, мен сені шақырамын / Мен сені шақырамын, сен мені шақырғандай / Сені шақырып, қаныңды біріктіресің / Ұлы Кумбитке арналған». (Француз тілінен аударма)

Бір сұхбатта ол қара нәсілді халық үшін ән шырқайтынын айтты, себебі біз міндетті түрде солай жасауымыз керек. Мен біртүтастық туралы айтып отырмын. Отарлау және бізге таңылған мәдени жатсынудың салдарынан біз бір-бірімізден алыстадық. Мен оны Антиль аралдарында көріп жүрмін. Өздерін антильдік деп санайтындар өте сирек. Олар өздерін мартиникалық, гваделупалық, гаитилік, тринидадтық, кубалық және т.б. деп есептейді.

Белсенділік

Тото Биссаинт Гаитидегі шиеленісті кезеңде туған жерін тастап кетті. Франсуа Дювалье, Папа Док деп танылған, 1957 жылдан 1971 жылға дейін Гаитиде фашистік диктатураны жүргізді. Оның ұлы Жан-Клод Дювалье, сондай-ақ "Бейби Док" деп аталды, 1971 жылдан 1986 жылы халық көтерілісімен құлатылғанға дейін оның орнын басты. 1980 жылы Жан-Клод Дювалье диктатурасы барлық медиа сынды тоқтатып, журналистерді елден қуды. Ол "La Vie Ouvriére" газетінде осы мәселеге байланысты көңілінің толуын білдірді. Сұхбаттасушы одан Гаитиде ән айтуға қалай мүмкіндік болғанын сұрайды, өйткені ол мұны мүмкін емес деп ойлаған. "Мен қайта оралуым мүмкін, бірақ тек бір концертке. Халыққа арналған концерт өткізе алмайтыныма қынжылам. Сондықтан қайтып келемін. Қазіргі уақытта режим туралы айтылып жатқандар олардың беделіне көбірек назар аударуға мәжбүр етті. Сондықтан мен қайтып келемін", - деді ол. Содан кейін ол былай деп қосты: "Мен жақын тұрған барлық адамдарға үкіметке қарсы пікірімді айтатынмын, және [үкімет] бұл алаңдатарлық емес деп ойлады, себебі олар әлі де француз тілін білмейтін адамдардың бар екенін біледі, бұл кейбіреулеріне сана бере алады. Бірақ мен креол тілінде ән айтсам, одан да зор әсер ететінмін, сол үшін мені бірден тыйым салды". Тото екі қызынан – Миленадан (Тото Биссаинттың ресми сайтының операторы) және Сукхайнадан, сондай-ақ үш немересінен артыс қалдырды. Тото 1994 жылы 60 жасында цирроз салдарынан қайтыс болды.