Кіріспе
Латвиядағы еврейлердің тарихы 1571 жылы Пилтеньде құрылған алғашқы еврей колониясына дейін барады. Еврей қауымы 18 ғасырда, негізінен Пруссиядан келгендер арқылы қайта құрылды және Латвияның экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды. Холокост кезінде Латвияның еврей халқының 80% құрылымы жойылды. Еврейлер Латвия аумағына алғаш рет 16 ғасырдың екінші жартысында, Ливон соғысынан кейін, Латвия жерлері Дания, Польша және Литваның билігіне өткен кезде келе бастады. Біріншісі – Курляндия герцогтігі, онда 1570 жылдан кейін қазіргі Пилтень мен Айспутте еврей қауымы қалыптасты. 17 ғасырда Польша королінің вассалы болған Курляндия герцогтігіне көптеген еврейлер келді. Еврейлер салық жинаушылар, ақша айырбастаушылар және саудагерлер қызметтерін атқарды. Олар герцог Якобтың (1610–1681) экономикалық реформаларын жеңілдетті. Консервативті жер иелерінің еврейлерді қуу әрекеттері сәтсіз аяқталды. 18 ғасырда герцог Эрнст Иоганн фон Бирон және оның әкесі Петер фон Бирон еврейлерге жақсы қарым-қатынас жасады. Курляндияны жаңғыртуда маңызды рөлді қаржы жәрдемшісі Арон Леви Липман атқарды (оның өтініші бойынша көптеген қолөнершілер, дәрігерлер және еврей тегінің мұғалімдері Курляндияға келді). Олар еврейлерді азат ету идеясын – Хаскаламен бірге алып келді. Сондай-ақ, еврейлер Рундале мен Елгавадағы герцог сарайларын салуға қатысты. 1793 жылы Елгавадағы еврейлер герцог Петер фон Биронға еврейлерді қорғағаны және діни төзімділік танытқаны үшін алғыс білдірді. Латвияның шығыс бөлігі – Латгалияға 17-18 ғасырларда Украина, Беларусь және Польшадан еврейлер келді, олардың көпшілігі поляк мәдениетінің идиш тіліне жататын. Олардың қоғамдық өмірінің үлкен бөлігін кахал (өздік басқару) басқарды. 17 және 18 ғасырларда еврейлерге Рига мен Видземеде тұруға рұқсат берілмеді. Екатерина II билігі кезінде, 1766 жылдан бастап, еврей саудагерлеріне Ригада алты айға қалаға кіруге рұқсат берілді, егер олар қаланың белгілі бір ауданында тұрса. 1785 жылы Слока еврейлеріне Ригада ұзақ мерзімге уақытша тұруға рұқсат берілді. Латвия еврейлерінің ядросын Ливония және Курляндия еврейлері құрады, бұл Балтық теңізінің жағалауындағы екі княздық, олар 18 ғасырда Ресей империясының құрамына енді. Ресей 1721 жылы Швециядан Рига қаласымен бірге шведтік Ливонияны басып алды. Бұрын Польшаның билігі астындағы дербес герцогтік болған Курляндия 1795 жылы Ресейге провинция ретінде қосылды. Бұл екі провинция да Елді мекендер шебінен тыс жерде орналасқандықтан, тек провинциялар Ресейдің құрамына енгенге дейін заңды түрде онда тұрғанын дәлелдей алатын еврейлерге ғана сол аймақта тұруға рұқсат берілді. Дегенмен, Балтық аймағындағы еврей халқының саны бірте-бірте өсті, себебі, уақыт өте келе, арнайы «привилегияларға» ие болған, мысалы, университет бітірушілер, «пайдалы» мамандықтармен айналысатындар және т.б. еврейлерге сол жерге қоныстануға рұқсат берілді. 19 ғасырдың ортасында Ливония провинциясында 9000-ға жуық еврей өмір сүрді. 1897 жылға қарай еврей халқы 26 793 адамға жетті (халықтың 3,5%), олардың төрттен үш бөлігі Ригада тұрды. Курляндияда 19 ғасырдың ортасында 22 734 еврей болды, ал 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, онда 51 072 еврей (халықтың 7,6%) өмір сүрді. Курляндия еврейлері Ресей еврейлерінің құрамында ерекше топты құрады. Бір жағынан, олар осы аймақта басымдықты құраған неміс мәдениетінің, екінші жағынан көршілес литва еврейлерінің ықпалына ұшырады. Хаскала Ливония мен Курляндия қауымдастықтарына ерте келді, бірақ ассимиляция Батыс Еуропадағыдай кеңінен таралмады. Курляндия еврейлері Шығыс Еуропа мен Германия еврейлерінің ерекшеліктерін біріктіретін өзіндік сипатқа ие болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс әскерлері Курляндиядан шегінген кезде (1915 жылдың сәуірінде) орыс әскери билігі мыңдаған еврейлерді ішкі провинцияларға жер аударды. Кейін олардың көпшілігі тәуелсіз республика құрылғаннан кейін Латвияға репатрианттар ретінде оралды. Витебск провинциясының үш ауданы, олардың көпшілігі латыштар тұратын Латгалия, соның ішінде ірі қаласы Даугавпилс (Двинск), Курземе, Земгале және Видземеге қосылды, соның нәтижесінде тәуелсіз Латвия Республикасы құрылды (1918 жылдың қарашасы). Бастапқыда жас мемлекетте либералды және прогрессивті рух басым болды, бірақ демократиялық режим ұзаққа созылмады. 1934 жылдың 15 мамырында премьер-министр Карлис Ульманис төңкеріс жасап, парламентті таратып, Латвия автократияға айналды. Ульманис елдің президенті жарияланды. Оның үкіметі бейтараптық саясатын ұстанды.
The history of the Jews in Latvia dates back to the first Jewish colony established in Piltene in 1571. The Jewish community reestablished itself in the 18th century, mainly through an influx from Prussia, and came to play a principal role in the economic life of Latvia. 80% of Latvia's Jewish population was murdered in the Holocaust. Only after the Livonian War in the second half of the 16th century, when the lands of Latvia became the subject to Denmark, Poland and Lithuania, Jews began to arrive in the territory of Latvia. First was the Duchy of Courland, where there formed a Jewish community near modern day Piltene and Aizpute after 1570. In the 17th century large numbers of Jews arrived in the Duchy of Courland that was a vassal of the King of Poland. The Jews were entrusted with the offices of tax collectors, money changers and merchants. They facilitated Duke Jacob's (1610–1681) economic reforms. Attempts of the conservative landowners to banish the Jews failed. In 18th century, Duke Ernst Johann von Biron and his father Peter von Biron had a benevolent attitude toward the Jews. A great role in the modernization of Courland was achieved by finance assistant court Jew Aaron Levi Lipman (served until 1741), upon whose request many craftsmen, doctors and teachers of Jewish extraction came to Courland. They brought the idea of emancipation of the Jews Haskalah, with them. Jews also took part in the building of the Duke's palaces in Rundāle and Jelgava. In 1793, the Jews in Jelgava expressed their gratitude to Duke Peter von Biron for the protection of Jews and religious tolerance. In the Eastern part of Latvia, Latgale, Jews came from Ukraine, Belarus and Poland in the 17th and 18th centuries, of whom most belonged to the Polish culture of Yiddish. A large part of their community life was managed by the kakhal (self government). In the 17th and 18th centuries, Jews were not permitted to stay in Riga or Vidzeme. During the reign of Catherine II from 1766 onwards, Jewish merchants were allowed to stay in Riga for six months, provided they lived in a particular block of the city. In 1785, the Jews of Sloka were allowed a temporary stay in Riga for a longer period of time. Essentially the nucleus of Latvian Jewry was formed by the Jews of Livonia and Courland, the two principalities on the coast of the Baltic Sea which were incorporated within the Russian Empire during the 18th century. Russia conquered Swedish Livonia, with the city of Riga, from Sweden in 1721. Courland, formerly an autonomous duchy under Polish suzerainty, was annexed into Russia as a province in 1795. Both these provinces were situated outside the Pale of Settlement, and so only those Jews who could prove that they had lived there legally before the provinces became part of Russia were authorized to reside in the region. Nevertheless, the Jewish population of the Baltic region gradually increased because, from time to time, additional Jews who enjoyed special "privileges", such as university graduates, those engaged in "useful" professions, etc., received authorization to settle there. In the middle of the 19th century, there were about 9,000 Jews in the province of Livonia. By 1897 the Jewish population had already increased to 26,793 (3.5% of the population), about three quarters of whom lived in Riga. In Courland there were 22,734 Jews in the middle of the 19th century, while according to the 1897 Imperial Russian Census, some 51,072 Jews (7.6% of the population) lived there. The Jews of Courland formed a special group within Russian Jewry. On the one hand they were influenced by the German culture which prevailed in this region, and on the other by that of neighboring Lithuanian Jewry. Haskalah penetrated early to the Livonia and Courland communities but assimilation did not make the same headway there as in Western Europe. Courland Jewry developed a specific character, combining features of both East European and German Jewry. During World War I when the Russian armies retreated from Courland (April 1915), the Russian military authorities expelled thousands of Jews to the provinces of the interior. A considerable number later returned to Latvia as repatriates after the independent republic was established. Three districts of the province of Vitebsk, in which most of the population was Latvian, Latgallia , including the large community of Daugavpils (Dvinsk), were joined to Courland (Kurzeme), Semigallia (Zemgale) and Livonia (Vidzeme), and the independent Latvian Republic was established (November 1918). At first, a liberal and progressive spirit prevailed in the young state but the democratic regime was short lived. On May 15, 1934, the prime minister, Kārlis Ulmanis, dissolved parliament in a coup d'état and Latvia became an autocracy. Ulmanis was proclaimed a president of the nation. His government inclined to be neutral.
Латвия Республикасындағы еврей халқы
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Латвия аумағында 190 000-ға жуық еврей (жалпы халықтың 7,4%) болды. Соғыс жылдарында олардың көптегені Ресейдің ішкі аймақтарына жер аударылды, ал қалғандары соғыс аймағынан қашып кетті. 1920 жылы Латвиядағы еврейлердің саны 79 644 (халықтың 5% -ы) құрады. 1920 жылдың 11 тамызында Латвия Республикасы мен Кеңес Одағы арасындағы бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін, Ресейден оралып келгендер басталып, олардың ішінде көптеген еврей босқындары болды. Осы кезде Ригадағы еврейлердің саны 40 000-ға жетті. 1925 жылға қарай еврей халқының саны 95 675-ке дейін өсті, бұл Латвияның тәуелсіз мемлекет ретінде болған кезеңіндегі ең көп саны болды. 1925-1935 жылдар аралығында 6000-нан астам еврей Латвиядан кетіп қалды (олардың басым көпшілігі жақын арада Израиль мемлекеті болып жарияланатын Палестинаға), ал табиғи өсім осы шығындарды толыққанды алмастыра алмады. 1935 жылы ең ірі қауымдастықтар Рига (43 672 еврей, жалпы санының 11,3%), Даугавпилс (11 106, 25%) және Лиепая (7 379, 13%) болды.
Экономикалық өмір
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын еврейлер өнеркәсіп, сауда және банк ісінде маңызды рөл атқарды. Республика құрылғаннан кейін, жас мемлекет ауыр дағдарысқа тап болды. Үкімет әлі толыққанды нығаймаған еді және Бірінші дүниежүзілік соғыс, сондай-ақ Латвияның Германия мен Кеңес Одағына қарсы бірнеше жыл (1918–1920) жүргізген тәуелсіздік күресі салдарынан ел кедейленіп қалды. Соғыс тоқтатылғаннан кейін Латвия әкімшілік және экономикалық салаларда артта қалды. Басқа қиындықтардың ішінде инфляция да болды. Еврейлер соғыстың салдарынан қираған мемлекетті қайта құруға үлкен үлес қосты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ағаш және зығыр шикізатын экспорттау тәжірибесі мол болғандықтан, Ресейден оралғаннан кейін олар осы тауарларды өз бастамасымен қайта экспорттауды бастады. Олар түрлі салаларда өнеркәсіпті дамытты, ал мұнай, көмір және тоқыма сияқты импорттық сауданың үлкен бөлігі олардың қолында болды. Бірақ еврейлер үлес қосқаннан кейін, билік оларды экономикалық жағдайларынан ығыстырып, күнкөріс көздерінен айыра бастады. Теориялық тұрғыдан алғанда, демократиялық Латвияда еврейлерге қарсы ешқандай кемсітушілік заң болған жоқ және олар тең құқықтарға ие болды, бірақ іс жүзінде үкіметтің экономикалық саясаты олардың қызметін шектеуге бағытталған. Бұл несие саласында да көрінді. Латвия еврейлері Американдық еврейлік бірлескен тарату комитеті мен Еврейлік отарлау қауымдастығының (JCA) қолдауымен несие беру үшін несие банктерінің кең желісін құрды. Шеберлер, шағын саудагерлер және т.б. үшін кооперативтік несиелік қоғамдар құрылып, Несиелік кооперативтік қоғамдар одағы деген орталық орган аясында ұйымдастырылды. Алайда еврей банктері мен кооперативтік қоғамдары мемлекеттік несие беру саласында кемсітілді, ал мемлекеттік банк олар үшін іс жүзінде жабық болды. Дегенмен, бұл қоғамдар берік негізде жұмыс істеді. Олардың бастапқы капиталы еврей емес кооперативтік қоғамдардың капиталынан салыстырмалы түрде жоғары болды. 1931 жылы еврейлік қоғамдар құрамында 15 000-нан астам мүше ұйымдастырылды. Еврейлер өнеркәсіптің келесі салаларында ерекше белсенділік танытты: ағаш өңдеу, спирт, сыра, темекі, тері, тоқыма, консервіленген тағам (әсіресе балық) және ұн тарту. Латвия еврейлерінің шамамен жартысы саудамен айналысты, олардың көп бөлігі орта және шағын саудамен шұғылданды. Еврей халқының шамамен 29%-ы өнеркәсіпте, ал 7%-ы жеке кәсіптерде жұмыс істеді. Үкіметтік басқаруда еврейлер болған жоқ. Латвия еврейлерінің көпшілігінің экономикалық жағдайы қиын болды. Үкімет саясатының нәтижесінде көптеген адамдар экономикалық жағдайларынан ығыстырылып, күнкөрісін жоғалтты, олардың көпшілігі Рига маңындағы және провинциялық қалалардағы ескі киімдер базарларында шағын саудамен, сауда-саттықпен және тауарларды айырбастаумен айналысты. Олардың мәртебесінің төмендеуіне үш негізгі себеп болды: үкімет астық саудасына монополия құрды, осылайша көптеген еврейлерді осы саладағы саудадан шығарып, оларды жалақылы жұмысшылар ретінде жұмысқа қабылдамай немесе басқа жұмыс түрін ұсынбады; Латвия кооперативтері үкіметтен кең қолдау алып, еврей кәсіпорындарына қарағанда артықшылықты жағдайларда жұмыс істеді; еврейлерге несие алу қиын болды. Бұған қоса, еврей халқына ауыр салықтар салынды.
Мәдениет және білім беру
1919 жылдың 8 желтоқсанында Латвия Халық Кеңесі мектептер туралы жалпы заң жобасын қабылдады; бұл азшылықтардың мәдени автономиясы туралы заң жобасымен бірге жүрді. Білім министрлігінде азшылықтарға арналған арнайы бөлімдер болды. Инженер Якоб Ландау (Jakobs Landau) еврей бөлімін басқарды. Еврей және идиш мектептерінің кең желісі құрылды, онда еврей балалары тегін білім алды. Бұлардан өзге, еврей балалары үшін орыс және неміс мектептері де болды, олар отбасы тіліне және ата-ана тілегіне сәйкес таңдалды. Бірақ, кейіннен Білім министрлігінің шешімімен еврей және идиш мектептері ғана еврей автономиясының құрамына енгендіктен, олар еврей бөлімінен шығарылды. 1933 жылы шамамен 12 000 оқушысы мен 742 мұғалімі бар 98 еврей бастауыш мектебі, шамамен 2 000 оқушысы мен 286 мұғалімі бар 18 орта мектеп және 300 оқушысы мен 37 мұғалімі бар 4 кәсіптік-техникалық мектеп болды. Оқушылар ата-аналарының тілегіне қарай діни немесе зайырлы мектептерге қабылданды. Сондай-ақ, еврей және идиш тілдерінде мұғалімдер даярлайтын мемлекеттік педагогикалық институттар, балабақша тәрбиешілеріне арналған курстар, халық университеттері, еврей музыка академиясы, жұмысшы жастарға арналған кешкі мектептер, идиш театры және мәдени клубтар жұмыс істеді. Еврей баспасөзінде түрлі бағыттар көрініс тапты. 1934 жылдың 15 мамырында Ульманистің төңкерілісінен кейін, азшылықтардың «мәдениеттері мен азшылықтары» білім беруіне, сондай-ақ ана тіліндегі білім беруге шектеулер қойылды. Бұл мектептерде, кәсіби және мемлекеттік салаларда латыш тілін стандарттауға бағытталған кең ауқымды шаралардың бір бөлігі болды. Нәтижесінде еврей мектептері жұмысын жалғастырды, ал идиш мектептері жабылды. Бұл ақын Хайим Нахман Биалик және тарихшы Саймон Дубнов сияқты көрнекті еврей авторларының еңбектерін еврей оқу бағдарламасынан алып тастауға әкелді. Дубнов 1938 жылы Германиядан Латвияға қауіпсіздік үшін қашып келген еврейлердің арасында болды. (Латвия 1938 жылдың күзіне дейін босқындарды қабылдады.) Барлық саяси партиялар мен ұйымдар да таратылды. Еврей ұйымдарының ішінде тек «Агудат Исраил» ғана өз қызметін жалғастырды. Бірақ еврейлердің қоғамдық өмірі өз серпінін сақтап қалды. Азшылықтарға, оның ішінде еврейлерге қойылған шектеулердің салдарынан діннің және сионизмнің ықпалы артты, бұл кейбіреулерін Палестинаға көшіп кетуге итермеледі. Бұл тыйым салынған социал-демократтардың ықпалын күшейтті, ал еврей интеллигенциясы сионизмге бет бұрды. Алғашқы қамауға алынғандар – сионист көшбасшылары Фавид Вархафтиг және Махануд Альперин болды. Латвияның 1212 еврей азаматының (КСРО-ның алыс аймақтарына жер аударылғандардың 12,5%-ы) жер аударылуы туралы құжаттар сақталған, бірақ жер аударылған еврейлердің нақты саны одан да көп болды, бірінші совет оккупациясы кезінде шамамен 5000-ден 6000-ға дейін жетті. Нацистік Германия Балтық елдерін басып алғанға дейін бір апта бұрын еврей азаматтық басшыларын, раввиндерді, парламент мүшелерін, кәсіби және саудагерлік топтарын жер аудару, еврей қауымын басып алуға және одан кейін бірден басталатын Холокостқа қарсы ұйымдасуға дайынсыз қалдырды. Жер аударылғандардың арасында Конституциялық Кеңестің мүшелері, 1-ші және 3-ші Сеймнің депутаты және Бундтың басшысы Нойс Майзельс, сондай-ақ басқа еврей парламент мүшелері де болды. Ерлер отбасыларынан бөлініп, Соликамск (Пермде), Вятка және Воркутадағы еңбек лагерлеріне, ал әйелдері мен балалары Новосибирск, Красноярск және басқа жерлерге жіберілді.
1941-1944 жылдары Латвияны неміс оккупациясы
Латвияны 1941 жылдың шілдесінде неміс-совет соғысының алғашқы апталарында немістер басып алды. Ол жаңа Рейхскомиссариат "Остланд" құрамына кірді, ресми түрде "Generalbezirk Lettland" деп аталды. Отто Генрих Дрекслер оның бас комиссары болып тағайындалды, штаб-пәтері Ригада, Остландтағы Рейх комиссары Хинрих Лохсе орналасқан. 1941 жылдың шілде айының соңында немістер әскери басқаруды азаматтық басқарумен алмастырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі – яһудилерге қарсы бірқатар жарлықтарды жариялау болды. Сонымен қатар, жергілікті әріптестік элементтерінен тұратын бағынысты азаматтық әкімшілік құрылды, оған латыш генералды кеңесшілері тағайындалды. Олардың номиналды басшысы латыш армиясының бұрынғы генералы Оскарс Данкерс болды. 1941 жылдың маусым айының ортасында Гитлердің Кеңес Одағына шабуыл жасауы қарсаңында 14 000 Латвия азаматы, оның ішінде бірнеше мың еврей, Кеңес үкіметі тарапынан саяси жағынан жағымсыз элементтер ретінде Сібірге және Кеңес Азиясының басқа бөліктеріне депортацияланды. Латвияға нацистер шабуыл жасаған кезде көптеген еврейлер Кеңес Одағының ішкі аймақтарына қашып құтылды; шамамен 75 000 латыш еврейі нацистердің қолына түсті. Тірі қалғандардың әңгімелері кейде нацистік әкімшілік латвиялық яһудилерді қудалай бастағанға дейін латвиялық белсенділердің антисемиттік асыра сілтеулерінен қалай зардап шеккенін сипаттайды, бірақ еврей тарихшылары арасында бұл құбылыстың ауқымы туралы келіспеушіліктер бар. Латвиялық-американдық Холокост тарихшысы Эндрю (Андриевс) Езергайлис Латвияның көп бөлігінде латыш белсенділері өз бастамалары бойынша еврейлерді қудалауға қатыса алатын "аралық кезең" болмағанын айтады. "Ейнзацгруппен" ("арнайы топтар") латвиялық еврейлерді жоюда жетекші рөл атқарды, олардың өз есептерінде берілген ақпаратқа сәйкес, әсіресе SS бригадалық фюрері (генерал) Стахлекердің, "Ейнзацгруппа А" командирі, оның бөлімі солтүстік Ресей майданында және Балтық республикаларында жұмыс істеді. Оның есебі 1941 жылдың маусым айының соңынан 15 қазанға дейінгі кезеңді қамтиды. Дегенмен, латыш "Арайс командасы" 1941 жылдың 30 қарашасында Румбула трагедиясымен бірге Рига геттосында жасалған қылмыстарда жетекші рөл атқарды. Топтың ең танымал мүшелерінің бірі Гербертс Цукурс болды. Соғыстан кейін аман қалған куәгерлер Цукурс геттоны тазарту кезінде болғанын және еврей азаматтарына атыс салғанын хабарлады. Басқа бір мәліметтерге сәйкес, Цукурс Рига синагогаларын өртеуге де қатысқан. Бернард Пресс өзінің "Латвиядағы еврейлердің қырғыны" атты кітабында Цукурс Стабу көшесіндегі синагоганы өртеп жібергенін айтады. "Ейнзацгруппаның" ықпалымен Латвияның қосымша полициясы Ригадағы еврейлерге қарсы погромды жүзеге асырды. Барлық синагогалар қиратылып, 400 еврей қаза тапты. Стахлекердің есебіне сәйкес, 1941 жылдың қазан айының соңына дейін "Ейнзацгруппа А" тарапынан Рига, Елгава (Митау), Лиепая (Либау), Валмиера (Волмар) және Даугавпилс (Двинск) қалаларында жаппай оқтап өлтірілген еврейлердің саны 30 025-ке жетті, ал 1941 жылдың желтоқсанының соңына дейін 35 238 латыш еврейі өлтірілді; 2 500 еврей Рига геттосында және 950 Даугавпилс геттосында қалды. 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында Германия, Австрия, Чехословакия және басқа да Германия басып алған елдерден депортацияланған еврейлер Латвияға келе бастады. "Рейх еврейлері" деп аталатын 15 000 адам "үлкен Рига геттосының" бірнеше көшелеріне орналасты. Көптеген пойыз Рига теміржол станциясынан Румбула және Бикерниеки ормандарына, сондай-ақ басқа да жерлерге тікелей жеткізілді. 1942 жылы Каунас геттосынан (Литва) Ригаға 800-ге жуық еврей әкелінді, олардың кейбіреулері Рига геттосындағы астыртын ұйымға қатысты. Латвиядағы неміс оккупациялық билігі еврейлерді "казарма лагерьлерінде" ұстады, яғни мәжбүрлі еңбек орындарының жанында. Мұндай лагерьлердің көп бөлігі Рига және басқа да аудандарда орналасқан. Ірі концентрациялық лагерьлерге Саласпилс және Кайзервальд (Межапарк) кірді. 1941 жылдың соңында құрылған Саласпилс концлагерінде мыңдаған адам, соның ішінде көптеген латыш және шетелдік еврейлер болды. Латвиядағы ең жаман лагерьлердің бірі болған бұл лагерьде тұтқындардың көп бөлігі қаза тапты. 1943 жылдың жазында құрылған Кайзервальд концентрациялық лагерінде Рига, Даугавпилс, Лиепая және басқа да жерлердегі геттолардан аман қалған еврейлер, сондай-ақ еврей емес адамдар болды. 1943 жылдың қыркүйек айының соңында Литваның Вильна геттосынан (Литва) да Кайзервальдқа әкелінді. 1944 жылдың жазында Кеңес әскерінің Балтық елдерінен неміс әскерін шығаруға мәжбүрлегеніне байланысты Кайзервальд лагеріндегі аман қалған тұтқындар немістер тарапынан Данциг маңындағы Штутхоф концлагеріне депортацияланды, ал одан әртүрлі лагерьлерге жіберілді.
Неміс шегінуі мен кеңестік қайтадан басып алу, 1944 жыл
Шамамен 1000 латыш яһудисі концлагерьлерде тұтқындықтан аман қалды; олардың көпшілігі қайта оралудан бас тартып, Германия, Австрия және Италиядағы көші-қон лагерьлерінде қалды. Басқа аман қалғандармен бірге олар негізінен Израильде жаңа үйлерге қоныстанды. Латвияның өзінде бірнеше жүз яһуди аман қалды. Рига азат етілгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Ригада қоғамдық демонстрация өтті, оған аман қалған яһудилердің алпыс-жетпіс шамасы қатысты. Бірте-бірте, Совет Одағына паналаған яһудилердің кейбіреуі қайта оралды. Бірнеше мың латыш яһудисі совет армиясының латыш дивизияларында – 201-ші (43-ші гвардиялық) және 304-ші дивизияларда соғысты, олардың көпшілігі шайқаста қаза тапты немесе жараланды. 1959 жылы Совет Одағында өткізілген халық санауы бойынша Латвия КСР-інде 36 592 яһуди (17 096 ер адам және 19 496 әйел адам; жалпы халықтың 1,75%) болды. Олардың шамамен 10 000-ы жергілікті тұрғындар, соның ішінде Ресейдің ішкі аймақтарынан бұрынғы тұрақтарына оралған яһуди босқындары, ал қалғаны Совет Одағының басқа аймақтарынан келгендер деп есептеуге болады. Яһудилердің 48%-ы идишті ана тілі деп атады. Қалғаны негізінен орыс тілін меңгереді, ал бірнеше жүз ғана өзін латыш тілінде сөйлейтін деп сипаттады. Барлығының арасында 30 267 яһуди (5/6) Ригада тұрды. Қалғаны Даугавпилс және басқа қалаларда өмір сүрді. Жеке есептеулерге сәйкес, 1970 жылы Латвиядағы яһудилердің саны шамамен 50 000-ға жетті. Олардың басым көпшілігі астана Ригада тұрды, ол Совет Одағындағы яһудилер арасындағы ұлттық қозғалыстың маңызды орталықтарының біріне айналды. Жер асты діни және сионистік қызметтер биліктің күдігін тудырды.
Соғыс қылмыстары бойынша сот
1945 жылы 7 сәуірде Кеңес баспасөзінде «Латвия Социалистік Кеңес Республикасын басып алған кезде неміс фашистік басқыншылары жасаған қылмыстарды тергеуге уәкілдік берілген арнайы үкіметтік комиссияның декларациясы» жарияланды. Бұл құжат еврейлерді қудалау мен өлтіруге арналған тарауды қамтиды. Декларацияда неміс оккупациясы кезінде Латвияда жасалған қылмыстарға жауапты деп танылған нацистердің тізімі келтірілген. Олардың қатарында Остланд рейх комиссары Лохсе, Остланд полициясының бастығы Фридрих Джеклен, Латвияның бас комиссары Дрекслер, қауіпсіздік полициясының бастығы Рудольф Ланге, Рига геттосының бастығы және Саласпилс концлагерінің командирі Курт Краузе, оның көмекшісі Макс Гимних, Кайзервальд концлагерінің командирі Сауэр және Латвия еврейлерін жоюға қатысқан басқа да ондаған нацистік қылмыскерлер бар. 1946 жылғы 26 қаңтарда Балтық әскери округінің әскери трибуналы нацистік соғыс қылмыскерлерінің тобын сотқа тартты, олардың ішінде 1941 жылдың соңында Румбула қырғынына жауапты адамдардың бірі Джеклен де болды. Ол және тағы алты адам асылып өлім жазасына кесілді, ол жаза 1946 жылғы 3 ақпанда Ригада орындалды. Соғыстан кейінгі Латвия КСР-інде тағы да сот процестері өтті, бірақ Латвия еврейлерін өлтіруге қатысқан немістер мен латыштардың тек шамалы бөлігі ғана сот алдына тартылды. Латвия шегінен тыс жерлерде еврейлерді қудалау мен өлтіруге түрлі әлеуметтік топтардан шыққан латыштар да қатысты. 1944 жылдың жазында неміс әскері шегінген кезде осы әріптестердің көпшілігі Германияға қашып кетті. Соғыстан кейін, босқындар ретінде, олар UNRRA, Халықаралық босқындар ұйымы (IRO) және басқа да нацистік құрбандарға көмек көрсететін ұйымдардан көмек алды, соның ішіндегі кейбіреулері АҚШ және басқа шетелдерге көшіп кетті. Екінші жағынан, еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тіккен латыштар да болды. Олардың бірі – Янис Липке, Рига геттосының бірнеше ондаған еврейін жасыруға жайлы орындармен қамтамасыз ету арқылы оларды құтқаруға көмектесті.
1970-1991 жылдардағы өзгерістер
Латвиядағы еврей халқы 1979 жылы 28 300 адамнан 1989 жылы 22 900 адамға дейін азайды, олардың 18 800-і ел астанасы Ригада тұрды. Бұл азаюдың бір себебі Израильға эмиграцияның жоғары деңгейі болды; Кеңес Одағы әр жыл сайын еврей азаматтарының шектеулі санына елден Израильге кетуге рұқсат берді. 1968 мен 1980 жылдар аралығында 13 153 еврей, яғни Латвиядағы еврей халқының 35,8 пайызы Израильге немесе басқа Батыс елдеріне көшіп кетті. Тағы бір маңызды фактор – ассимиляцияның және әртүрлі діндердің аралас некелерінің жоғары деңгейі, сондай-ақ туу көрсеткішіне қарағанда өлім-жітім көрсеткішінің жоғары болуы еді. 1988-1989 жылдары еврейлердің тууы 1000 адамға шаққанда 7,0 болса, еврейлердің өлімі 1000 адамға шаққанда 18,3 болды. 1987 жылы еврей аналарынан туған балалардың 39,7 пайызының әкесі еврей емес екені анықталды. 1989 жылы Латвияда 22 900 еврей тұрды, олар ел халқының 0,9 пайызын құрады. Сол жылы Кеңес Одағы еврейлердің елден еркін эмиграциясына рұқсат берді, нәтижесінде 1588 еврей Латвиядан (олардың 1536-сы Ригадан) көшіп кетті. 1990 жылы 3388 латвиялық еврей Израильге көшіп келді (олардың 2837-сі Ригадан). 1991 жылы Ригадан Израильге көшіп келгендердің саны 1087 адамды құрады. Сол жылы Кеңес Одағы құлап, Латвия тәуелсіздігін қайта алды. 1990-жылдар бойы эмиграция жалғасты, бұл еврей халқының одан әрі азаюына себеп болды. Еврей агенттігінің мәліметінше, 1989 мен 2000 жылдар аралығында Латвиядан Израильге 12 624 еврей және еврей отбасының мүшелері көшіп кетті. Сонымен қатар, кейбір латвиялық еврейлер басқа Батыс елдеріне де эмиграциялады. Осы эмигранттардың көпшілігі латвиялық азаматтығын сақтап қалды. Ригадан тыс ең ірі ескерткіштердің бірі Лиепаядағы Шкеде құмдарында орналасқан. Риганың Ескі қаласындағы ескі синагог (Пейтав Шул) тұрақты түрде жұмыс істейді, ал қазіргі таңда синагогтың раввині – раввин Элияху Крамер. Бұл синагог Литвак ағымына жатады. Хабад раввині 1992 жылдан бері Латвиядағы Хабадтың өкілі болып табылады, раввин Мордехай Глазман. Оған басқа раввиндер де қосылды: 1998 жылдан бері раввин Шнеур Кот және 2016 жылдан бері раввин Акива Крамер. 2021 жылдың қыркүйегінде Риганың орталығында Дзирнаву көшесіндегі 29-үй мекенжайында Хабад үйі ашылды, онда синагог, қоғамдық орталық және кошер дүкені бар. 2018 жылдың тамыз айының соңында Юрмаланың тұрғын ауданында кәсіпкер Эммануэль Гриншпунның үйінде «Бейт Исраэль» синагогасы ашылды. Синагог Болдерая ауданында орналасқан және қаладағы жалғыз жұмыс істеп тұрған синагог, соғыс аяқталғаннан бері бірінші рет ашылған синагог. Қаланың раввині – раввин Шимон Котновский Лиак, оның отбасы Резекне қаласынан шыққан. Ол өзі де отандық тумасы. 2006 жылы оқуын және әскери қызметін аяқтағаннан кейін Израиль қорғаныс күштерінде қызмет етті, содан кейін АҚШ пен Ресейдегі еврей қауымдастықтарына жіберілді және 2018 жылдан бері негізінен Латвия мен Еуропада жұмыс істеп келеді. Раввин Котновский Лиак – Еуропалық раввиндер конференциясының мүшесі және Латвиядағы Шығыс Еуропа өкілі. Оның ұстаздары – раввин Ури Амос Черки және раввин Пинхас Голдшмидт. Ол саяси ғылым және иудаизм салаларындағы екі дипломға ие. 2021 жылғы халық санауында халық саны 6 454-тен 8 094-ке дейін өсті. Олардың ішінде 4 қараим және 3 крымчак болды. Еврейлердің шамамен үштен екі бөлігі латвиялық азаматтар, бұл Латвиядағы этникалық азшылық үшін жоғары көрсеткіш. 2023 жылы Лиепаяда 1941 жылы нацистер өлтірген ондаған еврейлердің жаппай қабірі табылды.
Тарихи демографиялық мәліметтер
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Латвияда шамамен 100 мың еврей өмір сүрген. Латвиялық еврейлердің көп бөлігі Холокост кезінде қаза болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Латвиядағы еврей халқы 1970 жылы шамамен 37 мыңға жеткен, бірақ содан кейін үнемі азая бастады. 1990 жылдары коммунизм құлағаннан кейін Латвиядағы еврей халқы күрт азайды, себебі көптеген латыш еврейлері басқа елдерге қоныс аударды, әсіресе Израильге және АҚШ-қа (атап айтқанда, Калифорния және Нью-Йорк штаттарына) көшті.