Кіріспе

Бұл Чили тарихының уақыт жобасы, Чили және оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды заңдық және аумақтық өзгерістерді, сондай-ақ саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін, Чили тарихына қатысты бетті қараңыз. Сондай-ақ, Чили губернаторлары мен президенттерінің тізімін қараңыз.

Колумбқа дейінгі Чили

Жыл Күн оқиғасы 16500 ж.б.з.б. Монте-Верде қонысы, "Америкадағы ең ерте белгілі адам қонысы". 5050 ж.б.з.б. Чинчорро мәдениеті жерлеу салттары бойынша мумификация жасады, бұл әлемдегі осы практиканың алғашқы белгілі мысалы. 1000–1150 ж. Тиуанаку империясы құлап, Арауканияға дейін оңтүстікке қарай көші-қондар мен қоғамдық өзгерістерге бастап келді. 1300–1399 ж. Cunco Huilliche-нің Чилоэ аралына көшіп кетуінің мүмкін мерзімі. 1420 жылдың 1 қыркүйегінде Чилидің Атакама аймағында 9,4 магнитудалы жер сілкінісі болды, ол Чилиде, Гавайиде және Жапонияда цунами тудырды. 1471–1493 ж. Белгісіз Осы уақыт аралығында инкалар мен мапучелер арасында Мауле шайқасы өткен болуы мүмкін.

XVI ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1502 Инка императоры Тупак Юпанки Итата өзеніне жетті. 1513 25 қыркүйек Васко Нунес де Балбоа Жаңа дүниеден Тынық мұхитын көрген алғашқы еуропалық, ол оны Mar del Sur деп атады. 1520 қазан-қараша Барлаушы Фердинанд Магеллан экспедициясы қазіргі Магеллан бұғазы деп аталатын жолды тапты. Осы процесте олар Чили Патагониясын және оның тұрғындарын сипаттаған алғашқы еуропалықтар болды. 1532 Франсиско Писарро Панамадан Перуға келді. Ол Инка империясын жаулап алуды бастады және Кахамарка шайқасында император Атауальпаны тұтқынға алды. Белгісіз Инкалар мен мапучелер арасындағы Мауле шайқасының болу мүмкіндігі. 25 сәуір Лукас Мартинес Вегасо Вилла Сан-Маркос де Ариканы құрды, қазір ол Арика деп аталады. 11 қыркүйек Токи Мичималонко бастаған көтеріліс испандықтарды қуып шығу үшін жаңадан құрылған Сантьягоға шабуыл жасады. Чилиге аяқ басқан алғашқы испан әйелі Инес де Суарес жасаған іс-әрекеттер, аз санды елді мекеннің толық құрылуынан сақталды. 1544 4 қыркүйек Ла Серенаның құрылуының басқа да ықтимал күндері: 15 қараша және 30 желтоқсан 1543 жыл. 1545 Арика портының негізі қаланды. Бұл порт Перудің жоғарғы бөлігіндегі (қазіргі Боливия) Потоси шахталары мен Лима арасындағы маңызды пунктке айналды. 1546 Мапуче баласы Лаутаро испандықтар тарапынан тұтқындалып, янаконаға айналды. Кейін Лаутаро Педро де Вальдивияның жеке парақшасы болды. 1550 5 қазан Педро де Вальдивия Консепсьон-дель-Ньюэво-Экстремоны құрды, қазір ол Консепсьон деп аталады. 1552 9 ақпан Вальдивияның негізі қаланды. 1552 жылғы қыс Лаутаро испандықтардың алты жылдық түрме жазасынан кейін қашып құтылды. Одан кейін ол өз халқына еуропалық соғыс тактикасын, соның ішінде атқа мініп соғысуды үйретті. 1553 25 желтоқсан Тукапель шайқасы: Лаутаро бастаған мапучелер испандықтарды Тукапель қираған жерінде жеңіп, Педро де Вальдивианы тұтқынға алды, кейін ол жазаланды. Лаутаро басшылығымен мапучелердің жалпы көтерілісі күшейді. 1557 30 сәуір Матаквито шайқасы: Франсиско де Виллагра бастаған испандық әскер Лаутароның әскерін жеңіп, шайқаста оны өлтірді. Кауполикан мапуче токиінің (соғыс уақытындағы басшы) рөлін алды. 1558 Кауполикан тұтқындалып, тіктеп өлтірді. 27 наурыз Губернатор Гарсия Хуртадо де Мендоса Сан-Матео-де-Осорноны құрды, қазір ол Осорно деп аталады. 1564 сәуір Консепсьонды мапучелер сәтті қоршауға алмады. 1565 27 тамыз Испания королі Консепсьонда Real Audiencia құру туралы жарлық шығарды. 1567 12 ақпан Чилоэ архипелагы Испанияның меншігіне өтті. Мартин Руис де Гамбоа негізгі аралда Кастроны құрды, сол кездегі ең оңтүстік еуропалық елді мекен. 5 тамыз Консепсьондағы Real Audiencia өз қызметін бастады. Audiencia 1575 жылы таратылды. 1570 8 ақпан Консепсьонда жер сілкінісі болды. 1576 сәуір Сан-Педро өзенінің бөгеті жарылып, Вальдивияны қоса алғанда, төмен жатқан елді мекендерді су басты. 1578 желтоқсан Фрэнсис Дрейк жерді айналып жүрген кезінде Чили жағалауына шабуыл жасады, Ла Серена мен Вальпараисо тоналды. 1580 26 маусым Мартин Руис де Гамбоа Чилан қаласын құрды. 1584 5 ақпан Педро Сармиенто де Гамбоа Магеллан бұғазының шығыс жағында Nombre de Jesús елді мекенін құрды. 25 наурыз Гамбоа Магеллан бұғазында Рей Дон Фелипе елді мекенін құрды. 1587 жылға қарай екі елді мекен де қирады, бұл ағылшын пираты Томас Кавендишке Рей Дон Фелипені Порт-Фамин деп атауға мүмкіндік берді. 1639 1598 жылы Куралаба апатынан кейін тоқтатылған алкабала қайта орнатылды. 1640 Ллайма жанартауының атқылауы басталды. 1641 6 қаңтар Куиллиннің бірінші парламенті өтті. Фицроя ағашының алғашқы үлкен партиясы Чилоэ архипелагынан шықты. 1643 20 мамыр Голландиялық экспедиция Карелмапу мен Кастроны шабуылдады. Чилоэ губернаторы Андрес Эррера шайқаста қаза тауып, оның орнына Фернандо де Альварадо тағайындалды. 28 тамыз Голландиялықтар, енді Ильяс Херкманс басқарған, Вальдивия қираған жерлерінде база құрды. 28 қазан Голландия Вальдивиядан Константино аралына, содан кейін Голландиялық Бразилияға шегінді. 1644 30 сәуір Капитан Хуан де Асеведо Вальдивиядағы голландтардың болуын тексеру үшін аттанды, қираған жерге кірді және олар кеткенін анықтады. 1645 Вальдивияны қайта жандандыру және Вальдивия бекініс жүйесін салу. Вальдивия Перу вице-корольдігінің тікелей басқаруына көшті. 1647 13 мамыр Сантьягода құрылысты қирататын жер сілкінісі болды. 1651 24 қаңтар Бороа парламенті өтті. 21 наурыз Вальдивияға бағытталған азық-түлік тасыған испандық Сан-Хосе кемесі Вальдивияның оңтүстігіндегі жағалауда сүңгіп кетті. Оның аман қалған экипажы жергілікті кункостар тарапынан өлтірілді. 1654 11 қаңтар Хуан де Салазар басқарған испандық әскер Оңтүстік Чилидегі Буэно өзенін кесіп өтуге тырысқанда жергілікті мапуче хуиличелерінен жеңіліске ұшырады. 1655 14 ақпан Мапучелер Мауле өзеніне дейін, әдеттегі шекарадан асып, жалпы көтеріліс бастады. 1656 20 қаңтар Жаңа губернатор Педро Портер Касанате Конуко шайқасында мапуче әскерін жеңді. 1660 Әскери жетекші Алехо өзінің екі әйелі тарапынан өлтірілді. 1664 Перу вице-корольдігі Чилиде 30 000-дан 42 000-ға дейін испандықтар өлгенін бағалады, олардың жартысы Арауко соғысының тікелей салдарынан болды. 1667 Губернатор Франсиско де Менесеске қарсы оның әдепсіздігі туралы айыптаулар бойынша қызметтен алынды. 1670 31 желтоқсан Джон Нарбороның экспедициясы жағалауды зерттегеннен кейін Коррал шығанағынан шықты және испандықтарға төрт кепілді жоғалтты. 1671 қаңтар Маллоко парламенті өтті. 1672 Иезуиттер Чилоэде Науэль-Уапи миссиясын құрды. 1674 30 қараша Бартоломе Гальярдоның экспедициясы Офки мунағын кесіп өткеннен кейін Сан-Тадео өзенінің сағасына жетті. 1675 28 қараша Антонио де Веа экспедициясы Патагония фиордтары мен арналарын зерттеу үшін Чилоэден шықты. 1676 26 қаңтар Антонио де Веа экспедициясы Чилоэ кеме құрылыс орнына оралды. 17 ақпан Он алты экспедициялық қатысушы Эванхелистас аралдарына жетуге тырысқанда соңғы рет көрінді. 1680 13 желтоқсан Бартоломе Шарп Ла Серенаны қиратты және тонады. 1681 Корольдік жарлық бойынша Атакама шөлі Чили капитан-генералдығы мен Перу вице-корольдігі арасындағы шекара болып жарияланды. 1684 Вальдивияның бастапқы орны, қазіргі Вальдивияның орталық қаласы қайта жандандырылды. 1687 20 қазан Перуда үлкен жер сілкінісі мен саялы қызыл жасыл жегіш ауруы болды. Бұл оқиғалар Чили бидайын Перуға экспорттау дәуірінің басталуын білдірді.

18 ғасыр

1709 жылы Александр Селкирк, Дефоның «Робинзон Крузо» романына шабыттандырған адам, Хуан Фернандес архипелагындағы Робинзон Крузо аралынан құтқарылды. 1712 жылдың 10 ақпанында Чилоэ архипелагында хуильише көтерілісі болды. 1717 жылы Нахуэль-Уапи көліндегі иезуит миссиясы қиратылды. 1722 жылдың 5 сәуірінде голландтық теңізші Якоб Роггевен Рапа-Нуи (Пасха аралын) ашты. 1723 жылы 30 жылдық бейбітшіліктен кейін Арауко соғысы мапуче көтерілісімен қайта басталды. 1726 жылы мапуче және испандықтар арасында бейбіт келісімге қол қойылды. 1737 жылдың 24 желтоқсанында Вальдивия мен Чилоэде күшті жер сілкінісі мен цунами болды. 1740 жылы Вальдивия Чилидің генерал-капитандығының құрамына қайта қосылды. 1741 жылы Батыс Патагония жағалауында кеме апатқа ұшырады. 1742 жылы Мартин Олетта апаттан құтқарылғандарды құтқарып, испан билігіне тапсырды. 1749 жылы Хуан Фернандес архипелагындағы Робинзон Крузо аралында бекініс және түрме салынды. 1751 жылдың 25 мамырында күшті жер сілкінісі мен одан кейінгі цунами Консепсьон қаласын толығымен қиратты. 26 тамызда Чилидегі барлық иезуиттер тұтқындалды, себебі испан империясы Иса қоғамын таратып жіберді. 1768 жылдың 20 тамызында Анкуд қаласы құрылды. Чилоэ Перу вице-корольдігінің құрамына кірді. 1769 жылы пеуенцтер Исла-дель-Лахадағы испан елді мекендеріне шабуыл жасады. 1776 жылы бұрын Чилинің бөлігі ретінде басқарылған Куйо аймақтары Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің құрамына кірді. (Аргентина тарихына қараңыз). 1778 жылы Чили мен Испания арасындағы тікелей саудаға рұқсат берілді. 1788 жылдың мамырында Чилидің болашақ тәуелсіздік көшбасшысы Бернардо О’Хиггинстің әкесі Амбросио О’Хиггис Чилидің губернаторы болып тағайындалды. Кастро мен Анкудты байланыстыратын орман мен батпақты аралап өтетін Каикумео жолы ашылды. 1784 жылы Сантьягода Ла Монеда сарайының құрылысы басталды. 1789 жылы Еуропа мен Американы өз идеяларымен қоздырған Француз революциясы басталды. 1792 жылы Рио-Буэно маңында хуильише көтерілісі болды. 1793 жылы испандықтар мен мапуче және хуильише тайпалары арасындағы Негрете және Лас Каноас парламенттері өтті. Жергілікті басшылар испан патшасын өздерінің заңды билеушісі ретінде қабылдады, бірақ олардың тәуелсіздігі де расталды. 1796 жылдың 13 қаңтарында губернатор Амбросио О’Хиггис 1792 жылы табылған қаланың қираған орындарында Осорноны қайта жандандыруды ресми түрде бастады. Бұрын 1602 жылы мапуче тайпасы қаланы қиратқан болатын. 1807 жылдың желтоқсанында Мануэль Джулиан Грахалес басқарған «Real expedición filantrópica de la Vacuna» (Корольдік қайырымды вакцина экспедициясы) Оңтүстік Америка бөлімшесі Сантьягоға жетті. Грахалес 1805 жылғы шешекке қарсы иммундау жұмыстарын күшейту үшін «Junta Central de Vacuna» (Орталық вакцина тақтасы) ұйымдастырды. 2 желтоқсанда Чили конгресі таратылды және Хосе Мигель Каррера диктатураны бастады. 1812 жылы Бернардо О’Хиггис басқарған модерадолар мен Каррера басқарған экзальтадолар арасында қақтығыс басталды. Каррера Чилидің алғашқы ұлттық рәміздерін (ту, елтаңба және әнұран) енгізді, ал Фрай Камило Энрикес Чилидің алғашқы газеті «Aurora de Chile» басылымын шығара бастады. 1812 жылғы Чили Конституциясы күшіне енді. Лоджия Лаутаро құрылды. 1813 жылы испандықтар Перу вице-корольдігінен әскери экспедицияларды (Антонио Пареха және Габино Гайнза басшылығымен) жіберді. Одан кейінгі шайқастарда О’Хиггис үлкен беделге ие болды, ол үнемі танымалдылығы төмендеген Каррераны басып өтті, ол ақырында отставкаға кетті. Франсиско де ла Ластра Жоғарғы директор болды. 1814 жыл - «Ранкагуа апаты». Үшінші испан экспедициясының қолбасшысы Мариано Озорио О’Хиггисті жеңді (1-2 қазан). Озорио Сантьягоны Испания үшін қайта басып алды. Чили патриоттары Аргентинаның Мендоса қаласына қашып кетті, онда олар Хосе де Сан-Мартиннің қолдауын алды. Чилиде қалған патриоттар испандықтар тарапынан тұтқындалып, Хуан Фернандес аралдарына жер аударылды. Озорио Перу вице-королі Фернандо де Абаскаль Чили губернаторы етіп бекітті. Сан-Бруно басқарған талавералар Чили мәселесіне деген күдікпен қарағандарға дейін террор режимін орнатты. 1815 жылы Мануэль Родригес Эрдоиза және Джусто Эстай сияқты тыңшылар бастаған испандықтарға қарсы партизандық қарсылық басталды. Озорио мен Абаскаль арасындағы өсе берген антагонизм Абаскальды Озорионы Казимиро Марко дель Понтқа алмастыруға мәжбүр етті. 1817 жылы Чакабуко шайқасы. Хосе де Сан-Мартин мен О’Хиггис Рафаэль Маротоны жеңіп, Сантьягоны қайта басып алды. Талавералардың жек көрінетін басшысы капитан Сан-Бруно тұтқындалды және 24 сағаттан кейін ату арқылы жазаланды. О’Хиггис диктатор болды. 1818 жылы О’Хиггис Чили тәуелсіздік жариялап берді (12 ақпан). Содан кейін Маипу шайқасында О’Хиггис Мариано Озорио басқарған жаңа әскери экспедицияны жеңіп, Чили Испаниядан толығымен тәуелсіздік алды (5 сәуір). О’Хиггис пен Мануэль Родригес арасындағы бәсекелестік соңғысының Тилтилдегі тымыршылықпен өлтірілуімен аяқталды. Хуан Хосе мен Луис Каррера Аргентинада атылып өлтірілді. 1820 жылы Вальдивия Чили теңіз күштерін басқаратын лорд Кохрейн тарапынан басып алынды. Чили үкіметі Перу азаттық экспедициясын ұйымдастырды және Перудің бір бөлігін испандық биліктен босатуға қол жеткізді. 1821 жылы Хосе Мигель Каррера Аргентинада мотонэро (жаяу әскер) ретінде тұтқындалып, Мендосада атылып өлтірілді. 1822 жылы 1822 жылғы Чили Конституциясы күшіне енді. 1823 жылы Рамон Фрейре Консепсьоннан Сантьягоға әскери экспедиция ұйымдастырып, О’Хиггисті отставкаға мәжбүр етті. Ол Перуға эмиграцияға кетті, онда 1842 жылы қайтыс болды. Фрейре билікке келді. 1825 жылы зерттелмеген шекарадан пайдаланып, 1681 жылғы корольдік жарлықты және uti possidetis принципін ескермей, Симон Боливар Боливияға Кобиха портын берді. Бұл Боливияға Чили мен Перу арасында теңізге шығу мүмкіндігін береді, ол Тынық мұхиты соғысына дейін сақталатын еді. 1826 жылы Фрейре Чилидегі испандық биліктің соңғы аймағы Чилоэні біріктірді. Кейін ол отставкаға кетіп, «Анархия» деп аталатын кезеңді бастады. Чилидегі федералды (орталықтандырылғанға қарсы) үкіметке жасалған алғашқы әрекет, Чилидің бірінші президенті Мануэль Бланко Энкалада және федералист Хосе Мигель Инфанте басшылығымен жасалды. 1828 жылы Франсиско Антонио Пинто Энкалада мен оның ізашарларының отставкасынан кейін билікке келді. 1828 жылғы Чили Конституциясы. 1829 жылы Чили азамат соғысы 1829 жылы. Бірнеше шайқастан кейін Хоакин Прието Лиркайдағы шайқаста Рамон Фрейрені жеңді. 1830 жылы Диего Порталес Чили институттарын қайта құруды бастады, елді авторитарлық республикаға айналдырды. 1831 жылы Хосе Хоакин Прието Чили президенті болды. Ол екі бес жылдық мерзімге қызмет етеді. Оның кезінде «десенио» (он жылдық билік) кезеңі басталды, ол 1871 жылға дейін жалғасты. Осы 30 жылдық консервативтік партияның гегемониясы кейде «Авторитарлық республика» деп аталады. 1832 жылы Чанарсильода минералдық кен орындары табылды және сол кездегі Эль Норте Чикода, қазіргі Чилидің Атакама және Кокимбо аймақтарында күміс өндірісінің өсуі басталды. Кен байлықтары келесі онжылдықтарда үлкен күшке айналды. 1833 жылы Чили Конституциясы 1833 жылғы. «Порталиандық» – яғни Диего Порталестен шабыттанған – Чили институттарын толығымен бекітті. 1834 жылы Чарльз Дарвин екінші саяхаты барысында Вальпарайсоға қонды. Ол сондай-ақ Сантьягоны да аралады. 1835 жылы Оңтүстік Чилиде 20 ақпандағы соңғы онжылдықтардағы ең қатты жер сілкінісі болды, оны Чарльз Дарвин куә болды. Дарвин Вальдивия, Консепсьон және Мендосаны аралады. 1836 жылы Диего Порталес Перу-Боливия конфедерациясына қарсы соғыс жариялады. 1837 жылы Диего Порталес Куиллотада көтерілісші әскерлер тарапынан өлтірілді. Чили әскери экспедициясы Перуға аттанды, Конфедерация соғысы басталды. 17 қарашада Вальдивия мен Чилоэде жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі Гавайи, қазіргі Франция Полинезиясы және Жапонияда цунамиды тудырды. 1844 жылы Испания таныды...

20 ғасыр

Жыл Дата Оқиға 1903 жыл 20 наурыз Магеллан аймағындағы қой шаруашылығы жерлерінің алғашқы аукционы өтті. 1905 жыл 22 қазан Сантьягодағы Ет көтерілісі басталды. Жұмысшылар орталық үкіметке қарсы көтерілді, себебі өмір сүру құны, соның ішінде ет бағасы өсті. Үкімет жауап ретінде әскерді жіберді. Екі күндік тәртіпсіздіктер кезінде жүздеген азаматтар көшеде қаза тапты. 1907 жыл Escuela Santa María de Iquique қазасы; солдаттар тұздық жұмысшыларына және олардың қарусыз серіктестеріне оқ атты. Жәбірлі қуғын-сүргінге ұшыраған жұмысшылар өз құқықтары үшін күресті қайта бастауға бірнеше жыл кетті. 1910 жыл Чилидің тәуелсіздігінің 100 жылдығы. Мерекелік шара президент Педро Монттың өлімімен көңілсізденді, ол 1831 және 1925 жылдар аралығында толық бес жылдық мерзімге қызмет етпеген жалғыз президент болды. 1912 жыл 21 қазан Чили полициясы 15 мапуче-хуилличені Осорно маңындағы Форрахуе қырғынында өлтірді. 1914 жыл 15 тамыз Панама каналы ашылды; Атлантика мен Тынық мұхит арасындағы кеме қатынасы жаңа каналға бағытталғанда, бұрын маңызды болған Вальпараисо порты экономикалық құлдырауға ұшырады. 1 қараша Бірінші дүниежүзілік соғыс: Неміс теңіз эскадрильясы Чилидің жағалауындағы Корунел шайқасында британдық эскадрильяны жеңді. 1920 жыл Артуро Алессандри Палма президент болып сайланды, бұл Чилидің орта таптарының билікке көтерілуін білдірді. 1924 жыл Чилиде алғашқы табыс салығы енгізілді. 1925 жыл Саяси агитациядан кейін Чилидің 1925 жылғы Конституциясы қабылданды, ол 1833 жылғыдан сәл ғана авторитарлық емес еді. Impuesto Global Complementario – сатылы табыс салығы енгізілді. 1927 жыл Қансыз төңкеріс кезінде Карлос Ибанес дель Кампо үлкен саяси тұрақсыздық кезінде президенттікке күшпен ие болды. Одан кейін ол 1931 жылға дейін диктатор ретінде билік етті. Карабинеролар корпусы – жарымәскери полиция құрылды. 1928 жыл 1 желтоқсан 7,7 магнитудалы жер сілкінісі Талка қаласын шарлады. 1929 жылғы дағдарыс Чили экономикасына әсер ете бастады. Ұлттар Лигасының Дүниежүзілік экономикалық зерттеуі Чилиді Ұлы депрессияның ең ауыр зардап шеккен елі деп есептеді. 1930 жыл 21 наурыз Чилидің Әуе күштері құрылды. 1931 жыл Терең экономикалық дағдарыс Ибанес дель Кампоны орнынан түсуге мәжбүр етті. Одан кейін бірнеше күн ғана өмір сүрген азаматтық үкіметтер мен әскери хунталар пайда болды. 1932 жыл Саяси анархия кезеңі Артуро Алессандри Палманың билікке оралуымен аяқталды. 1934 жыл Әйелдер муниципалдық сайлауда дауыс беру құқығын заңды түрде алды. 1938 жыл Сегуро Обреро қазасы: Карабонеролар Чилидің фашистік Ұлттық-социалистік қозғалысының (Нацистер) мүшелерін өлтірді, фашистер үкіметті төңкеріспен құлатуға тырысқаннан кейін. 1939 жыл Радикалдық партия билікке келді, оны 1952 жылға дейін сақтап қалды. 1940 жыл Президент Педро Агирре Серда Антарктидадағы алғашқы чилилік талаптарды тіркеді. 1945 жыл Чили ақыны Габриэла Мистраль әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығын алды. 1946 жыл Габриэль Гонсалес Видела радикалдар мен коммунистерді қоса алғанда, партиялардың кең альянсы қолдаған президенттікке келді. Билікке келгеннен кейін ол АҚШ-тың қысымына бойсұнып, «Лей Малдита» («қарғыс заңы») деп те аталатын Демократияны тұрақты қорғау туралы заңды жариялады. Заң оның бұрынғы одақтастары коммунистерді заңсыз деп жариялады, олардың кейбіреулері Писагуадағы концлагерьге орналастырылды. Ақын Пабло Неруда жер аударылды. 1949 жыл Әйелдер президенттік және парламенттік сайлауларда дауыс беру құқығын заңды түрде алды. 1952 жыл Карлос Ибанес дель Кампо президенттікке қайта оралды, бұл жолы сайлау арқылы, Радикалдық партияның дәуірі аяқталды. 1958 жыл Аргентина әскерлері Снайп оқиғасы кезінде Чилидің маяк үйін жойды. 1960 жыл Ақпан айында жыл сайынғы Винья-дель-Мар халықаралық ән фестивалінің алғашқы кезеңі ұйымдастырылды. 22 мамыр 9,5 магнитудалы Ұлы Чили жер сілкінісі, бұрын-соңды тіркелмеген ең күшті жер сілкінісі, Вальдивия маңындағы теңізге соқты. Жер сілкінісі салдарынан мұхит арасына цунами түсіп, Чили, Гавай, Жапония және басқа да елдерге әсер етті. 1962 жыл 30 мамыр – 17 маусым Чилиде ФИФА әлем чемпионаты өтті. Чили Ұлттық футбол құрамасы 3-ші орынға ие болды; бұл оның осыған дейін жарыста ең жоғары орынға ие болды. 1964 жыл Христиан-демократ Эдуардо Фрей Монтальва президент болып, «Азаттық революциясы» деп аталатын жаңа саясатты жариялады. Оның сайлау науқанын негізінен (және жасырын түрде) АҚШ-тың барлау қызметі ЦРУ қаржыландырды. 1970 жыл 4 қыркүйек Сальвадор Альенде президент болып сайланды; марксистік саясаткердің алғашқы демократиялық сайлауы. Сайлау науқаны өте поляризацияланған және шетелдік барлау қызметтерінің (ЦРУ және КГБ) жасырын араласуына ұшырады. Альенденің социалистік және марксистік бағыты 25 қазан Чили армиясының Бас қолбасшысы Рене Шнайдер Сантьягодағы ұрлық әрекеті кезінде қаза тапты. Оқиғаға қатысқан топқа ЦРУ материалдық көмек көрсеткен. 1971 жыл Ақын Пабло Неруда әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығын алды. 1973 жыл Қарулы күштер, карабинеролар және басқалар Альендені құлатып, өліміне себеп болған зорлық төңкерісін жасады. Кейбір тарихшылар төңкеріс ЦРУ-мен қолдау немесе ынталандырылған деп санайды. Одан кейін Аугусто Пиночет әскери хунтаның басшысы болып орналасты. Әскери режимнің қарсыластарына жасалған жазалау шаралары кезінде шамамен 130 000 адам тұтқындалды және келесі 17 жылда кем дегенде 2000 адам қаза тапты немесе «жоғалып кетті». 1977 жыл Бигл каналындағы дау: Бигл каналы төңкерісінде Пиктон, Нуэва және Леннокс аралдары Чилиге берілді. 1978 жыл Бигл каналындағы дау: Аргентина сот шешіміне бағынудан бас тартып, Операция «Эверести» аясында Чилиге басып кірді. Аргентина әскерлері ешқандай қақтығыс болмайынша кері шегінді. 1980 жыл Әскери үкімет Чилидің 1980 жылғы Конституциясын жариялады, ол халықтың пікірқанауымен қабылданды. Экономикалық саясат Чикаго мектебінің және неолиберализмнің идеяларына айтарлықтай әсер етті. АҚШ Филиппин президенті Фердинанд Маркосты Чили президенті Пиночетті Филиппинге жоспарланған сапарынан бас тартуға мәжбүр етті. 1982 жыл Чили Фолкленд соғысы кезінде британдық қарулы күштеріне күш қолданбастан көмек көрсетті. 1984 жыл Бигл каналындағы дау: Чили мен Аргентина арасындағы 1984 жылғы Бейбітшілік және достық шартына қол қойылды. 1988 жыл Пиночет конституция талаптарымен бекітілген халықтың пікірқанауында жеңіліске ұшырады, бұл келесі жылы сайлаулар өткізуге әкелді. 1990 жыл Патрисио Айльвин демократиялық сайлаулардан кейін президенттік лауазымға келді. Чилиде демократияға көшу басталды. 1991 жыл 18 маусым Атакама шөліндегі ерекше жаңбырдың салдарынан туған лайлы ағындардан Антофагаста мен Тальталда 90-нан астам адам қаза тапты. 21 маусым Гудзон тауы суырылып жарылды, бұл 20 ғасырдың ең ірі жанартаулық атқылауларының бірі болды. 1994 жыл Эдуардо Фрей Руис Тагле президент болып сайланды. 1998 жыл Лондонға медициналық қарауға барған кезде Аугусто Пиночет испан судьясы Балтасар Гарсонның бұйрығымен тұтқындалды, бұл оның жақтастары мен қарсыластары арасында халықаралық күрестің басталуына себеп болды. Ол келесі жылы Чилиге оралды, ал оған қойылған айыптар оның психикалық денсаулығына байланысты кейіннен жойылды. Чили әлемдік экономикалық дағдарыстан қатты зардап шекті, нәтижесінде жылдар бойы инфляция мен жұмыссыздыққа ұшырады. 2000 жыл Екінші раундта оңшыл үміткер Хоакин Лавинмен шарықтап, Рикардо Лагос Эскобар президент болып сайланды.

21 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 2001 Чили қарапайым қылмыстар үшін өлім жазасын енгізеді. 30 қараша Эдуардо Миньо Писарреньоның асбест құрбандарына үкімет тарапынан көңіл бөлмеуіне наразылық білдіріп, өзін өртеу арқылы суицид жасайды. 2002 Мыңдаған жергілікті тұрғындарға христиан діні таныстырылды. 2004 Чилидің Жоғарғы соты Аугусто Пиночеттің сотқа қатысуға психикалық жағдайы қанағаттанарлық екенін жариялайды. 2005 Пиночет ісі жалғасуда. 11 желтоқсандағы президент сайлауы Мишель Бачелет пен Себастьян Пиньераны екінші турға шығарады. 17 наурыз – белгілі саяхатшы Гавин Кингтің қазасы. 2006 10 желтоқсан Аугусто Пиночет қайтыс болды. 2007 5 сәуір Чили Техас штатының Остин қаласындағы христиан мектебін қаржыландыруға көмектеседі. 2010 27 ақпан 2010 жылғы Чили жер сілкінісі. 11 наурыз Себастьян Пиньера Чили президенті қызметін атқара бастады. 5 тамыз – 13 қазан Копиапо кенішіндегі апат. 2011 2011 жылғы студенттер наразылығы, кейіннен жақсы білім беру және экономикалық теңдік талаптарымен жаппай наразылықтар. 2014 Мишель Бачелет Чили президенті болып қайта сайланды, бұл әйелдер арасындағы тұңғыш рет. 2017 16 шілде Сантьяго қаласында қар жауды.