Кіріспе
Саксония тарихы Солтүстік теңізде Эльба мен Эйдер өзендерінің арасында, қазіргі Голштейн аймағында өмір сүрген шағын тайпадан басталады. Осы тайпаның аты – саксондар (лат. Saxones), олар туралы грек авторы Птолемей алғашқы рет айтқан. Саксондар деген атау тайпаның қару ретінде қолданған сеax (пышақ) атауынан шыққан. 3- және 4-ғасырларда Германияда аламан, бавариялық, тюринг, франк, фриз және саксон тайпаларының ірі конфедерациялары болды. Олар көптеген ұсақ тайпалардың орнын, өздерінің халықтық тайпалық басқару формаларымен алмастырды. Саксондардан басқа, барлық одақтар патшалармен басқарылды. Саксондардың өзі әртүрлі басшылардың басшылығындағы бірнеше тәуелсіз топтарға бөлінді. Соғыс кезінде басшылар жеребе тастап, көшбасшыны сайлап, соғыс аяқталғанға дейін оның басшылығымен әрекет етті. 3- және 4-ғасырларда саксондар жеңіспен батысқа қарай жол ашты, және олардың аты Рим империясының бұрынғы шекарасына, тіпті Рейнге дейін созылған ірі тайпалық конфедерацияға берілді. Франк тайпасының үлесіне Рейннің оң жағалауындағы шағын жер ғана тиді. Оңтүстікке қарай саксондар Гарц таулары мен Айксфельдке дейін жетті, ал келесі ғасырларда Тюрингияның көп бөлігін өздеріне қосты. Бастапқыда олардың билігі шығыста Эльба мен Саале өзендеріне дейін жеткен. Кейінгі ғасырларда олардың ықпалы одан да кеңейді. Солтүстік теңізінің (Германия мұхиты) барлық жағалауы саксондарға тиесілі болды, тек Фриздердің Везер өзенінің батысындағы бөлігі ғана олардың құрамына кірмеді.
The history of Saxony began with a small tribe living on the North Sea between the Elbe and Eider River in what is now Holstein. The name of this tribe, the Saxons (Latin: Saxones), was first mentioned by the Greek author Ptolemy. The name Saxons is derived from the Seax, a knife used by the tribe as a weapon. In the 3rd and 4th centuries, Germany was inhabited by great tribal confederations of the Alamanni, Bavarians, Thuringians, Franks, Frisii, and Saxons. These took the place of numerous petty tribes with their own popular tribal forms of government. With the exception of the Saxons, all these confederations were ruled by kings. The Saxons, in contrast, were divided into a number of independent bodies under different chieftains. In time of war these chieftains drew lots to select a leader, who was followed by the other chieftains until the war ended. In the 3rd and 4th centuries, the Saxons fought their way victoriously towards the west, and their name was given to the great tribal confederation that stretched towards the west exactly to the former boundary of the Roman Empire, almost to the Rhine. Only a small strip of land on the right bank of the Rhine remained to the Frankish tribe. Towards the south the Saxons pushed as far as the Harz Mountains and the Eichsfeld, and in the succeeding centuries they absorbed the greater part of Thuringia. In the east their power extended at first as far as the Elbe and Saale Rivers. In later centuries it extended much farther. The whole coast of the North Sea (the German Ocean) belonged to the Saxons except the part west of the Weser that the Frisians retained.
Жалған Саксония
Птолемейдің 2 ғасырда жазылған "География" кітабында сакстар туралы алғашқы жазба деректер бар деп саналады. Осы мәтіннің кейбір көшірмелерінде төменгі Эльбаның солтүстігінде орналасқан аймақтағы саксон тайпасы туралы айтылады. Дегенмен, басқа нұсқаларда осы тайпа Аксон тайпасы деп көрсетілген. Бұл, Тациттың "Германия" еңбегінде айтылған Авион тайпасының атының қате жазылуы болуы мүмкін. Осы теория бойынша, "саксон" сөзі кейінгі жазушылардың мағынасы белгісіз атауды түзеуге тырысқан нәтижесі болған. Алайда, Шутте Птолемейдің Солтүстік Еуропа карталарындағы осындай мәселелерді талдап, "саксон" атауының дұрыс екенін айтады. Ол Птолемейдің еңбектерінің әртүрлі көшірмелерінде әріптердің жоғалу жиі кездесетінін, сондай-ақ "саксон" атауы жоқ қолжазбалардың сапасы нашар екенін атап өтеді. Шутте бұл аймақты "Ескі Саксония" деп атаудың ортағасырлық дәстүрі болғандығын да еске салады. Бұл көзқарас Бедаға сәйкес келеді, ол Ескі Саксонияның Рейн өзеніне жақын, Липпе өзенінің солтүстігінде орналасқандығын, қазіргі Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының солтүстік-шығыс бөлігі Вестфалиямен шамамен сәйкес келетінін айтады. 8 ғасырдан бастап сакстар төрт бөлімге (гау) бөлінді: Рейн мен Везер арасындағы вестфалиялықтар; Везердің екі жағындағы энгерн немесе ангриялықтар; Везер мен Эльба арасындағы истфалиялықтар; және қазіргі Холштейндегі трансальбингіліктер. Осы атаулардың тек біреуі – вестфалиялықтар сақталған, кейіннен ол Пруссияның Вестфалия провинциясының тұрғындарына берілген. Франк корольі Хлодвик I (481-511) франк тайпаларын біріктіріп, Рим Галлиясын жаулап алып, христиан дінін қабылдады. Жаңа франк мемлекеті сакстардан басқа барлық герман тайпаларын өзінің билігіне бағындырып, оларды христиан дініне өткізе алды. Франктар мен сакстар арасында жүз жылдан астам уақыт бойы үздірілмей соғыс жүрді. Тридцать жыл (772-804) бойы созылған қанды күрестен кейін сакстар император Карл I-нің билігіне бағынды. Сакс аймақтарын жаулап алуды Карл I-нің мақсаты еткенінің ең ерте дәлелі 776 жылға дейін жетеді. Карл I-нің жорықтарының басты мақсаты сакстардың Рейнге жасаған жыл сайынғы шабуылдары үшін жазалау болды. Карл I сакстарды христиан дініне өткізуді де қатаң түрде іске қосты, бұл франк императорының жергілікті дінді басып тастауына және 782 жылы Верденде 4500 сакстың өлімі сияқты қатыгездікке әкелді.
Ортағасырлық Саксония және Саксония-Виттенберг герцогтігі (8801356)
Франк мемлекеті Верден шарты бойынша (843) бөлінгеннен кейін Рейн өзенінің шығысындағы аймақ Шығыс Франк мемлекетіне айналды, одан қазіргі Германия дамыды. Каролингтер әулетінің әлсіз Шығыс Франк патшаларының билігі кезінде күшті орталық билік болған жоқ. Әр герман тайпасы солтүстіктен келген норвегиялықтар мен шығыстан келген славяндардың шабуылына қарсы қорғану үшін тек өзіне ғана сенуге мәжбүр болды, сондықтан тайпалар қайтадан әміршілер ретінде герцогтарды сайлады. Бірінші саксон герцогы Лиудольфингтер әулетінен шыққан Отто Сұлу (880–912) болды; Отто билігін Тюрингияға дейін кеңейте алды. Оттоның ұлы Генрих Германияның патшасы болып сайланды (919–936 жж.); Генрихті Германия империясының нағыз негізін қалаушы деп санауға болады. Оның ұлы Отто I (936–973) – пападан императорлық римдік тәжін (962) алған алғашқы каролингтік емес неміс патшасы. Отто I-ден кейін ұлы Отто II (973–983) патша және император болды, одан кейін ұлы Отто III (983–1002) билік етті. Саксон императорларының әулеті Генрих II (1002–1024) тұсында аяқталды. Генрих I бір уақытта Германияның патшасы және Саксония герцогы болған. Ол негізінен герцогтық иеліктері үшін елінің шығыс шекарасындағы славяндармен ұзақ және қиын күрес жүргізді. Император Отто I өзінің билігінің көп бөлігінде Саксония герцогы болды. Ол өзінің иеленген аймағын бірнеше маркграфтықтарға бөлді, ең маңыздысы: Солтүстік Марк, уақыт өте келе Пруссия Корольдігі пайда болды, және Майссен Маркграфтығы, одан Саксония Корольдігі пайда болды. Әр марка әскери және саяси мақсаттар үшін ғана емес, сонымен қатар діни мақсаттар үшін аудандарға бөлінді: әр ауданның орталық нүктесі бекіністі қамал болды. Отто I осы аумақтағы шіркеу ұйымының негізін қалады, ол әртүрлі маркаларда салған басты бекіністі жерлерді епархиялардың орталықтарына айналдырды. 960 жылы Отто I Саксониядағы герцогтық билікті славяндармен күресте өзін ерекше көзге түсірген маркграф Герман Биллунгке тапсырды, ал герцогтық атақ граф Германның отбасында мұрагерлікке айналды. Бұл ескі Саксония герцогтігі, Саксония-Виттенберг герцогтігінен ерекшеленеді, франк немесе саль императорлары дәуірінде неміс князьдерінің императорлық билікке қарсылығының орталығы болды. 1106 жылы герцог Магнустың қайтысымен саксон герцогтар әулеті, көбінесе Биллунг әулеті деп аталатын, жойылды. Император Генрих V (1106–25) Саксония герцогтігін 1125 жылы Германия королі болған Суплинбург графы Лотарьге берді, ал ол қайтыс болғаннан кейін (1137) Саксония герцогтігін өзінің күйеу баласы Генрих Гвельф герцогына берді. Генрих Арыстан 1176 жылы Ломбардия қалаларына қарсы жорықта император Фридрих I Барбароссаға көмектесуден бас тартты, сондықтан 1180 жылы Вюрцбургте Генрихке қарсы империяның тыйымы жарияланды, ал 1181 жылы Саксонияның ескі герцогтігі Гелнхаузен Diet-те көптеген кішкентай бөліктерге бөлінді. Оның батыс бөлігінің басым бөлігі Вестфалия герцогтігі ретінде Кельн архиепископтығына берілді. Саксонияның герцогының билігінде болған Саксония епископтары өз аумақтарында егемендік билікке ие болды, бірақ тек императорлық билікке бағынды. Гелнхаузен Diet Германия тарихында маңызды орынға ие. Фридрих императоры мұнда маңызды заңдық актіні жасады. Дегенмен, сакстардың кең аумағын тек императорлық үкіметке бағынатын көптеген княздықтарға бөлу Германияның кейінгі тарихында Германияға зиян келтірген ұсақ мемлекеттер жүйесінің себебі болды. Ескі герцогтіктің аумағы енді ешқашан Саксония деп аталмады; оның үлкен батыс бөлігі Вестфалия атауын алды. Алайда, әдет-ғұрыптар мен тілдің ерекшеліктері бойынша, Төменгі Саксония атағы төменгі Эльбадағы округтер үшін әлі де қолданыста болды, яғни Саксония провинциясының солтүстік бөлігі, Ганновер, Гамбург және т.б., Жоғары Саксониядан, яғни Саксония Корольдігі мен Тюрингиядан ерекшеленді. Саксондардың дінге айналуынан бастап XVI ғасырдағы көтеріліске дейін ортағасырлық Саксония герцогтігіне кіретін аумақта бай діни өмір дамыды. Көптеген монастырларда өнер, білім, поэзия және тарих жазу жоғары деңгейге жетті. Ең танымал оқу орындарының арасында Корвей, Хилдесхайм, Падерборн және Мюнстердің соборлық және монастырлық мектептері болды. Бұл дәуір әлі күнге дейін сақталған роман стиліндегі сәулеттік жақсы шіркеулерді жасады, мысалы Гослар, Зост және Брансвик соборлары, Падерборндағы Санкт-Бартоломей шіркеуі, Кведлинбургтегі, Кенигслуттердегі, Гернродедегі колледждік шіркеулер...
Саксонияның Пфальц аймағы
Король Отто I Саксония герцогтігінің оңтүстік бөлігінде, Сале-Унструт аймағында "Саксония пфальцграфтығын" (Pfalzgrafschaft Sachsen) құрды. Гозек әулетінен шыққан алғашқы саксон пфальцграфы Бурхард (1003–1017 жылдары, Дедидің немересі) болды. Фредерик V 1179 жылы қайтыс болғаннан кейін Гозек әулетінің пфальцграфтары таусылып қалды. Сол жылы император Фридрих Барбаросса Саксония пфальцграфтығын Людовик Тақуаға (Ludovingian әулетінен) берді. Ол 1181 жылы оны ағасы Германға мұра етіп қалдырды. Герман 1217 жылы қайтыс болғаннан кейін пфальцграфтық оның ұлы Людовикке тиді. 1227 жылы Людовик IV крест жорығында қайтыс болғаннан кейін, оның інісі Генрих Распе Людовиктің кәмелетке толмаған ұлы Герман II атынан мемлекеттік істерді басқарды. Герман II 1241 жылы 19 жасында қайтыс болды, ал Генрих Распе ресми түрде билеуші болды. Генрих Распе де баласыз болғандықтан, ол Веттин әулетінен шыққан туысы Генрих Даңқты үшін Саксония пфальцграфтығының шартты иелігін Тюрингия ландграфтығымен бірге алды. Генрих Даңқты қайтыс болғаннан кейін Вельф әулетінен шыққан князь, герцог Генрих I, Брансвик-Грубенхаген князі (1322 жылы қайтыс болды) Саксония пфальцграфы болды. 1363 жылы алғаш рет Саксония-Алльштедт пфальцграфтығы туралы мәлімделді.
Саксонияның электораты (13561806)
16 ғасырдағы протестанттық реформация 1517 жылы Саксонияның сайлаушыларының қорғауымен басталды. Мартин Лютер өзінің 95 тезисін Виттенберг қамалдық шіркеуіне жариялады. Реформация кезінде және одан кейінгі Отыз жылдық соғыста сайлаушылар діни шиеленістердің орталығы болып қала берді. Ортағасырлық Саксония герцогтығының таратылуынан кейін, Саксония атауы алғаш рет Виттенберг қаласының маңындағы Эльба өзені бойында орналасқан герцогтықтың шағын бөлігіне қолданылды. 1356 жылы Киелі Рим императоры Карл IV император сайлау тәртібін белгілеген империяның негізгі заңы – Алтын бұқаны жариялағанда, Саксен-Виттенберг герцогтығы жеті сайлаушылықтың біріне айналып, Саксония сайлаушылығы мәртебесіне көтерілді. Бұл мемлекеттің кішкентай аумағына қарағанда артық ықпал берді. Бұған қоса, сайлаушы мәртебесі тұңғыш балаға мұрагерлік құқығын талап етті, бұл аумақтың бірнеше мұрагерлер арасында бөлінуіне және елдің ыдырауына жол бермеді. Отыз жылдық соғыстан кейін Саксонияның билеушілері мен халқы лютеран дінін қабылдады. Алайда, 18 ғасырда Фридрих Август I католик дініне ауысып, Польша патшасы Август II ретінде таққа отырды. Польша-Саксония одағы және екі мемлекеттік бірлік 1763 жылы Август III қайтыс болғанға дейін сақталды. Осы кезеңде Саксония халқының көп бөлігі протестант болып қалды. 1756 жылы Саксония Австрия, Франция және Ресейден құралған Пруссияға қарсы коалицияға қосылды. Пруссияның Фридрих II алдын ала соққы беруді жөн көрді және 1756 жылдың тамызында Саксонияға басып кірді, осылайша Жеті жылдық соғыстың басталуына себеп болды. Пруссиялықтар Саксонияны жеңіліске ұшыратып, саксондық әскерді пруссиялық әскерге қосты. Олар бөлімдерін араластырмай, толық сақтап қалу қатесін жасады. Саксондық бөлімдердің барлығы дезертирлік жасады. Жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін Саксония қайтадан тәуелсіз мемлекетке айналды. 1806 жылы Наполеон I-нің Франция империясы Пруссиямен соғыс бастағанда, Саксония бастапқыда Пруссиямен одақтасты, бірақ кейін Наполеонға қосылып, Рейн конфедерациясына кірді, ал сайлаушылық Саксония корольдігіне айналды, сайлаушы Фридрих Август III Саксонияның Фридрих Август I патшасы болды.
Саксония патшалығы (18061918)
Жаңа патшалық 1807–13 жылдардағы Наполеон соғыстарының барлығында Францияның одақтасы болды. 1813 жылғы Ұлы неміс науқанының басында король Наполеонға да, оның одақтас қарсыластарына да жақтасқан жоқ, бірақ Наполеон Саксонияны жау мемлекет деп қарастырумен қорқытқанда әскерлерін Франция әскерлерімен біріктірді. Лейпциг шайқасында (1813 жылғы 16–18 қазан) Наполеон толық жеңілген кезде саксон әскерлерінің көп бөлігі одақтас күштерге дезертирлік жасады. Саксония королі пруссиялық тұтқын ретінде Берлинге жақын Фридрихсфельд бекінісіне әкелінді. Вена конгресі (1814–15) Саксониядан жерінің көп бөлігін алып, оны Пруссияға берді, атап айтқанда 7800 шаршы миль (20,202 км²) және шамамен 850 000 тұрғыны бар жерді; бұл берілген аумаққа бұрынғы Саксония-Виттенберг герцогтығы, Мерзебург және Наумбург епархияларының бұрынғы иеліктері, Лузатияның үлкен бөлігі және т.б. кірді. Пруссия алған жері, ескі пруссиялық округтер қосылғанда, Саксония провинциясын құрады. Саксония Корольдігі сол кездегі 1,5 миллион халқы бар 14 993 шаршы километр аумақты ғана қалдырды; осы жағдайларда ол 1815 жылы құрылған Германия конфедерациясының мүшесі болды. Король Иоанн (1854–73) Германиядағы үстемдік үшін Пруссия мен Австрия арасындағы күресте Австрия жағына шықты. Нәтижесінде, 1866 жылғы соғыста Пруссия жеңіске жеткенде, Саксонияның тәуелсіздігі тағы да қауіпке ұшырады; тек Австрия императорының араласуы ғана Саксонияны Пруссияға толығымен қосылудан сақтады. Алайда патшалық Пруссия басшылығымен Солтүстік Германия конфедерациясына қосылуға мәжбүр болды. 1871 жылы Саксония жаңа құрылған Германия империясының штаттарының бірі болды. Иоанннан кейін оның ұлы Альберт патша болды (1873–1902); Альберттің орнын оның інісі Георг (1902–1904) басты; Георгтың ұлы – король Фридрих Август III. Принц Максимилиан (1870 жылы туған), корольдің інісі, 1896 жылы дін қызметкері болды, Лондон мен Нюрнбергте шлюп жұмыстарында болды және 1900 жылдан бастап Швейцариядағы Фрайбург университетінде канондық құқық және литургия профессоры болды. Саксония Корольдігі Германия империясының ауданы бойынша бесінші және халқы бойынша үшінші мемлекеті болды; 1905 жылы бір шаршы мильге орташа халық саны 778,8 адамды құрады. Саксония империяның және жалпы Еуропаның ең тығыз халқы бар мемлекеті болды; себебі өндіріс дамуының есебінен үлкен көші-қон болды. 1910 жылы халық саны 5 302 485 адамды құрады, оның ішінде 218 033 католик, 4 250 398 евангелистік лютеран, 14 697 еврей және басқа да діндердің өкілдері аз болды. Саксониядағы католик халқының қазіргі саны көбінесе 19 ғасырдағы көші-қонға байланысты. Реформацияға дейінгі кезеңге дейін жететін католицизм тек бір аймақта, Баутцен мемлекеттік бөлімінде ғана кездеседі. Тіпті мұнда да католиктердің тұрақты ауданы жоқ, бірақ халқы толығымен католиктерден тұратын көптеген ауылдар және католиктер көпшілікте болатын екі қала (Остриц және Ширгисвальде) бар. Сонымен қатар, Саксония халқының шамамен 1,5% -ы немістердің Вендтер деп атап кеткен славян тайпасының қалдықтарынан тұрады, ал олардың өз тілінде "Сербйо" дейді. Бұл Вендтер, олардың саны шамамен 120 000 адам, Саксония мен Пруссияның Лузатия аймағында тұрады және толығымен неміс халқымен қоршалған; нәтижесінде неміс әсерінен Венд тілі, әдет-ғұрыптары мен салты біртіндеп жойылып барады. Саксония Корольдігінде шамамен 50 000 Венд тұрады; олардың 12 000-ға жуығы католик шіркеуіне жатады; шамамен елуден астам Венд ауылы толығымен католик. Баутцен қаласында да көптеген Венд халқы тұрады, онда 30 000 тұрғынның 7 000-ы Вендтер.
1918 жылдан кейін
1918 жылдан кейін Саксония Веймар Республикасының құрамына кірген штат болды. 1923 жылдың қазан айында Германия Коммунистік партиясы Дрездендегі социал-демократтар басқаратын үкіметке жасырын революциялық мақсаттармен кірген кезде, канцлер Густав Стресеман басқаратын Рейх үкіметі коммунистерді үкіметтен қуу үшін Рейхсэкзекуцияны қолданып, Саксонияға әскер жіберді. Саксония нацистік кезеңде және совет оккупациясы кезінде де өмір сүрді. 1952 жылы таратылып, Лейпциг, Дрезден және Карл Маркс қалалары негізінде үш кіші "Бециркке" бөлінді, бірақ 1990 жылы Германияның қайта бірігуімен бірге сәл өзгертілген шекаралармен қайта құрылды. Бүгінде Саксония еркін штатының құрамына соғыстан кейін Германияның құрамында қалған және жеке мемлекет ретінде өмір сүруге қабілетсіздігіне байланысты Саксонияға қосылған Гёрлиц қаласы маңындағы бұрынғы Пруссиялық Силезияның шағын бөлігі де кіреді. Бұл бөлік 1815 жылдан кейін ғана Силезияның бөлігі болды, ал 1623 жылға дейін Жоғарғы Лузация аймағы ретінде Богемияға, ал 1623-1815 жылдар аралығында Саксонияға қарасты.
Пруссияның Саксония провинциясы
Облыстың аумағы 9746 шаршы миль (25,242 км²) болды, ал 1905 жылы 2,979,221 тұрғыны болды. Оның халқының 230,860 (7,8%) католик, 2,730,098 (91%) протестанттарды құрады; 9,981 адам христиан дінінің басқа түрлерін ұстанды, ал 8,050-і еврейлер болды. Жаз айларында елге шамамен 15,000-20,000 католик жұмысшы келді, олар Пруссияның Позен провинциясынан, Ресей Польшасынан немесе Галициядан келген поляктар еді. Облыс Магдебург, Мерсебург және Эрфурт деген үш әкімшілік бөлімге бөлінді. Пруссияның Саксония провинциясы 1815 жылы Саксония Корольдігінен 8100 шаршы миль (20,979 км²) аумақтан құрылды, сонымен қатар Пруссияға бұрыннан болған бірнеше аудандар қосылды, олардың ең маңыздысы – Пруссия мемлекетінің пайда болған жері Альтмарк, Магдебург архиепископтығы мен Халберштадт епископтығының бұрынғы князьдіктері, Пруссия 1648 жылы Вестфалия бейбіт шартында Оттыз жылдық соғыстың соңында алған еді; және Эрфурт қаласы мен айналасымен бірге Эйксфельд. 1802 жылға дейін Эйксфельд пен Эрфурт Майнц архиепископтығының княздығына қарасты; сондықтан халықтың көп бөлігі Реформация кезінде католик дінін сақтап қалды. Діни мәселелер бойынша Саксония провинциясы 1821 жылғы 16 шілдедегі *De salute animarum* паптық бұйрығымен Падерборн епархиясына бекітілді. Провинция үш шіркеулік-әкімшілік бөлімді қамтыды: Магдебург әкімшілік бөлімінің барлық аумағын қамтитын және төрт деканаттан және 25 приходтан тұратын Магдебург епископтық комиссариаты; Мерсебург әкімшілік бөлімін және Эрфурт әкімшілік бөлімінің шығыс жартысын қамтитын Эрфурттың "Шіркеу соты", ол 2 деканаттан (Халле және Эрфурт) және 28 приходтан тұрады; Эрфурт әкімшілік бөлімінің батыс жартысын қамтитын, Верхний Эйксфельд деп аталатын Хайлигенштадт епископтық комиссариаты, ол 16 деканаттан және 129 приходтан тұрады.