Джон Джозеф Гамперц: Тіл біліміндегі зұңғыбалы зерттеулер

Кіріспе

Джон Джозеф Гамперз (9 қаңтар 1922 – 29 наурыз 2013) – американдық тіл білімі маманы және ғалым. Гамперз өзінің кәсіби жолының басым бөлігінде Берклидегі Калифорния университетінде профессор болып жұмыс істеді. Оның Үндістан тілдері, Норвегиядағы код ауыстыру және әңгімелесу әрекеттесуі туралы зерттеулері социолингвистика, тілдік талдау, лингвистикалық антропология және қалалық антропология салаларын дамытуға үлкен үлес қосты.

Еңбек жолы және жұмысы

Гумперц Ханс Йозеф Гумперц Германияның Хаттинген қаласында дүниеге келген. Бастапқыда химияға қызығушылық танытқан ол, кейін тілге ғашык болды. Мичиган университетінде Герберт Пензлдің жетекшілігімен «Ваштенау округінің шваб диалектісі» тақырыбында диссертация қорғап, 1954 жылы доктор ғылымын бітірді. 1956 жылы Гумперц Калифорния университетінің Беркли қаласындағы профессорлық құрамына қосылды. Онда ол, социолингвистика ғалымы Делл Хаймспен бірге социолингвистикаға жаңа көзқарас қалыптастырды. Олардың еңбегі «коммуникация этнографиясы» деп аталатын жаңа әдіс болды. Гумперцтің өзінің тәсілі интерактивті социолингвистика деп аталады. Социолингвистика белгілі бір тілдік қауымдастықтағы тілдің өзгеруін талдайды, сондай-ақ бұл өзгерудің қарым-қатынастағы мағынаны қалыптастыруға қалай әсер ететінін және қауымдастықтың әлеуметтік құрылымымен қалай байланысты екенін зерттейді. Гумперц Хаймстің еңбегіне сүйене отырып, тілдік қауымдастықтар арасындағы билік арасындағы айырмашылықты қарастырды. Атап айтқанда, Гумперц кез келген тілдің «стандартты» түрінің (ресми жағдайларда, мысалы, жаңалықтарда күтілетін форма) – қазірдің өзінде билігі бар адамдардың диалектісі екенін көрсетті. Ол оны «престижді диалект» деп атады және осы диалектті ана тілі ретінде сөйлейтін адамдардың орнына, стигматизацияланған немесе әлсіз ана тілінде сөйлейтіндер «диглоссиялық» екенін (яғни, өз ана тілінде еркін сөйлей алатын және сонымен қатар престижді диалектті қолдана алатын) атап өтті. Дегенмен, ана тілі престижді диалект болғандар басқа кодтарды қолдануға сирек мүмкіндік алады. Гумперц тілдік қауымдастықты «тіл қолданысындағы маңызды айырмашылықтармен ұқсас жиынтықтардан ерекшеленетін, ортақ тілдік белгілер арқылы тұрақты және жиі өзара әрекеттесетін кез келген адамдар тобы» деп анықтады. Гумперц жағдайлардың реті мен сұхбаттасушылардың мәдениетінің сұхбаттасушылардың қорытынды жасауына және сөздік немесе сөзсіз белгілерді түсінуіне қалай әсер ететініне қызығушылық танытты, оны ол контексттік белгілер деп атады (басқа ғалымдар қолданатын ұқсас терминдер – паралингвистика және кинезика). Оның жарияланымдары мен курстары Үндістанда социолингвистиканың дамып келе жатқан саласына қатысты.

Gumperz was born Hans Josef Gumperz in Hattingen, Germany. Originally interested in chemistry, he became fascinated by language. At the University of Michigan he wrote a dissertation entitled The Swabian Dialect of Washtenaw County, Michigan under the direction of Herbert Penzl and earned a Ph. D. in 1954. In 1956 Gumperz joined the faculty at the University of California, Berkeley. There, he developed a new way of looking at sociolinguistics with Dell Hymes, also a scholar of sociolinguistics. Their contribution was a new method called the "ethnography of communication." Gumperz's own approach has been called interactional sociolinguistics. Sociolinguistics analyzes variation in discourse within a particular speech community, and it studies how that variation affects the unfolding of meaning in interaction and correlates with the social order of the community. Gumperz built on Hymes's work by looking at differential power between speech communities. In particular, Gumperz noted that the "standard" form of any given language (the form that is expected in formal situations, such as on the news) is the dialect of those who are already powerful. He called that the "prestige dialect," and he noted that those who did not speak that dialect natively but instead a stigmatized or less powerful native dialect were "diglossic" (they were fluent in their native dialects and also able to use the prestige dialect). However, those whose native dialect was the prestige dialect were rarely able to use other codes. Gumperz defines the speech community as "any human aggregate characterized by regular and frequent interaction by means of a shared body of verbal signs and set off from similar aggregates by significant differences in language usage." Gumperz was interested in how the order of situations and the culture of the interlocutors both affect how interlocutors make conversational inferences and interpret verbal or non verbal signs, which he called contextualization cues (overlapping terms by other scholars include paralanguage and kinesics). His publications and courses given include work in the emerging field of sociolinguistics research in India.