Кіріспе

Германиядағы католик шіркеуінің рөліне шолу

Германиядағы католик шіркеуі (Katholische Kirche in Deutschland) немесе Германиядағы Рим-католик шіркеуі (Römisch katholische Kirche in Deutschland) – Рим-католик шіркеуінің бір бөлігі болып табылады, ол Папамен рухани байланыста және Рим куриясымен бірге, Германия епископтарының қатысуымен жұмыс істейді. Эпископтық конференцияның қазіргі «Төрағасы» (немесе «Спикері») – Георг Бетцинг, Рим-католик Лимбург епархиясының епископы. Шіркеу 27 епархияға бөлінген, олардың 7-сі митрополиттік мәртебеге ие. Германияда шіркеуге деген наразылық күшейіп келеді, бірақ халықтың 28,5%-ы (2022 жылдың желтоқсанына қарай 23,9 миллион адам) Рим-католик дінін ұстанады. 1990 жылы Германия Федеративтік Республикасымен (Шығыс Германия) біріккенге дейін, Батыс Германия халқының 42%-ы Рим-католиктері болған. Германияда діни демографиялық мәліметтерге қол жеткізу оңай, себебі заң бойынша барлық христиан салық төлеушілері өз діни көзқарасын жариялауға міндетті, осылай мемлекет шіркеу салығын есептеп, салық төлеушінің тұратын жеріне қарай тиісті шіркеуге жібере алады. Демографиялық салмағынан басқа, Германиядағы католик шіркеуінің ежелгі діни және мәдени мұрасы бар, ол Фулдада жерленген «Германия апостолы» Сент-Бонифацийге және Майнц архиепископына, сондай-ақ Ахен соборында жерленген Шарль Великийге дейін жетеді. Ерекше діни орындарға Каролинг дәуірінен бастап қазіргі заманға дейінгі құрылыстар жатады. Мысалға, Кведлинбург, Мария Лах, Эрфурт соборы, Эбербах, Лорш аббаттығы, оның «Торхалле» (қақпа залы) Германиядағы ең көне құрылымдардың бірі, Рейхенау, Маулбронн, Вайнгартен, Банц және Виерзенхейлиген төбесіндегі Виескирхе, Эттал, Фюрстенфельд, Мюнхендегі Қасиетті Жүрек шіркеуі (2000 жылы аяқталды), Алтёттинг және тағы да көптеген орындар бар. Обераммергау әр он жыл сайын қойылатын Ылғилық ойынымен танымал. Германиядағы католик шіркеуі елдің танымал ескерткіштерінің бірі – Кёльн соборымен мақтанады. Басқа да танымал Рим-католик соборлары: Аахенде (Шарль Великийдің тағы мен қабірі), Аугсбург, Бамберг, Берлин (Сент-Хедвиг соборы), Бернхард Лихтенбергтің склепімен, Дрезден, прото-романдық Хилдесхайм, Франкфурт (ескі Рейх императорларының тәж кию шіркеуі, Аахеннен кейін), Фрайбург, Фрайзинг, Фулда, Лимбург (500 неміс маркасының банкнотының артында бейнеленген), Майнц (Рим мен Иерусалимнен кейінгі жалғыз Киелі орын), Мюнхен Фрауенкирхе (пияз күмбездері мен алып шатыры), Мюнстер, Падерборн, Пассау, Регенсбург, Шпейер (Рейн императорлық соборы) және Триер (елдегі ең көне шіркеу). Елде барлығы шамамен 24 500 шіркеу ғимараты бар, оның ішінде көптеген діни ескерткіштер: аббаттықтар, министрлер, базиликалар, қажылық шіркеулері, капеллалар және бұрынғы соборлар, олар романдық стилден постмодернизмге дейін әртүрлі стильдерде салынған. Көптеген орындар ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген.

Немістерді христиандыққа айналдыру

Түрлі кельт және герман халықтарының христиан дінін қабылдауының алғашқы кезеңі Рим империясы бақылауында болған Германияның батыс бөлігінде ғана орын алды. Христиандыққа өту Рим империясының өз діншіл халқы арасындағы беделінің арқасында жеңілдеді және түрлі жолдармен біртіндеп жүзеге асырылды. Германдық христиан дінінің дамуы кейде ерікті болды, әсіресе Рим империясымен байланысты топтар арасында. Ежелгі пұтқа табынушылықтың кейбір элементтері, соның ішінде апта күндерінің атаулары, бүгінге дейін сақталған. V ғасырда Германияда Рим билігі құлағанда, Германиядағы католицизмнің бұл кезеңі де аяқталды. Бастапқыда галло-римдік немесе герман-римдік халық Кельн және Трир сияқты ірі қалаларды бақылауда ұстай алды, бірақ 459 жылы олар да франк тайпаларының шабуылдарына ұшырады. Галло-римдіктердің немесе германо-римдіктердің көпшілігі өлтірілді немесе жер аударылды. Жаңа келгендер қалаларда пұтқа табынушылықты қайта жаңғыртты. Католиктердің аз ғана саны жаңа билікке келген франк ақсүйектеріне қарсы дінін қорғауға күші жетпеді. Бірақ 496 жылы франк патшасы Хлодвиг I үй ішімен бірге христиан дінін қабылдады. Шығыс герман тайпалары ариандыққа өткеннен өзгеше, ол католик болды. Патшаның үлгісімен, көптеген франктер де христиан дінін қабылдады, бірақ олардың католицизмі пұтқа табынушылық рәсімдерімен араласты. Құрбандықтар – алтын, қару-жарақ, мал, тіпті адамдар – киелі ағаштарға ілінді. Ирландия-шотландиялық миссиясы 13 ғасырда аяқталды. Жергілікті христиандардың қолдауымен олар Германияның барлық аймақтарын христиандыққа айналдыра алды.

Католицизм Киелі Рим империясының ресми діні болды

Орта ғасырларда католицизм Киелі Рим империясының жалғыз ресми діні болды. (Империяда яһудилер де тұрды, бірақ олар империяның азаматтары деп есептелмеді.) Империя ішінде Католик шіркеуі зор күшке ие болды. Аумақтың көп бөлігі діни билеушілердің басқаруында болды. Киелі Рим императорларын сайлауға қатысатын кеңестегі жеті орынның үшеуін католик архиепископтары: Бургундия архиканцлері (Трир архиепискобы), Италия архиканцлері (Кельн архиепискобы) және Германия архиканцлері (Майнц архиепискобы) алып отырды. Киелі Рим императоры тек Папаның таж кигізуі арқылы ғана император бола алатын.

Протестанттық реформация

Буржуазия мен монархтар католик шіркеуінің мемлекеттік салық төлемегеніне, ал өзі халқынан салық жинап, түсімнің басым бөлігін Италияға жібергеніне наразы болды. Мартин Лютер папаның саясатқа араласуын айыптап, протестанттық реформацияны бастады. Лютердің екі патшалық туралы доктринасы шіркеу мүлкін тәркілеуді және 1525 жылғы Ұлы шаруалар көтерілісін неміс ақсүйектерімен жаншуды ақтады. Бұл кейбір аймақтық князьдердің лютерандыққа қызығуын түсіндіреді. Тәркіленген католик шіркеуінің мүлкімен бірге, шіркеулік (католик) иеліктері бұрынғы діни лауазым иелерінің жеке меншігіне айналды, себебі билеу құқығы осы лауазыммен байланысты болды. 1555 жылдың 25 қыркүйегінде Киелі Рим императоры Карл V және Шмалькальдия лигасының күштері католиктер мен протестанттар арасындағы діни соғыстарды ресми түрде аяқтау үшін Аугсбург бейбіт шартына қол қойды. Бұл шарт Киелі Рим империясын католик және протестант аймақтарына бөлуді заңдастырды. Шарт бойынша, билеушінің діні (лютерандық немесе католицизм) оның поддандыларының дінін анықтады. Бұл саясат латын тілінде "cuius regio, eius religio" ("кімнің жері, соның діні" немесе "князьдың жерінде, князьдың діні") деп кеңінен аталады. Отбасыларға өздері қалаған діннің басымдыққа ие болған аймақтарға көшіп кетуге белгілі бір мерзім берілді. Діни төзімсіздік және Киелі Рим империясындағы шиеленіс Оттыз жылдық соғыстың (1618-1648) себептерінің бірі болды, ол Германияның көп бөлігін қиратты және сегіз миллион адамның өмірін алды, олардың көптегені империя ішінде аурудан және ашаршылықтан қайтыс болды.

Француз төңкерісінен кейінгі шіркеу мемлекеттерінің секуляризациясы

Бірінші коалиция соғысында революциялық Франция Пруссия, Австрия, Испания және Ұлыбритания коалициясын жеңді. Оның нәтижесінде 1795 жылы Базель шарты арқылы Рейн аймағы Францияға берілді. Алты жыл өткен соң, 1801 жылдың 15 шілдесінде Наполеон мен Папа Пий VII арасында 1801 жылғы Конкордатқа қол қойылды. Тағы екі жылдан кейін, 1803 жылы, аннексияланған аумақтардың князьдарын өтеу мақсатында медиатизациялар жиынтығы жүргізілді, бұл Империя ішінде аумақтық егемендіктің кең ауқымды қайта бөлінуіне әкелді. Ол кезде Германияның көп бөлігі әлі де католик епископтарының билігінде болды (95 000 км² жерде үш миллионнан астам тұрғын). Медиатизация кезінде шіркеу мемлекеттері көбінесе көршілес секулярлық княздықтарға қосылды. Тек үш мемлекет теократия ретінде секуляризация толқынынан аман қалды: Майнц архиепископтығының қосылуымен епископтықтан архиепископтыққа дейін көтерілген Регенсбург архиепископтығы, сондай-ақ Тевтон ордені мен Сент-Джон орденінің жерлері. Монастырлар мен аббаттар жерлерін тастауға мәжбүр болғандықтан, өмір сүру құралдарын жоғалтты. Парадоксалды жайт, шіркеу жерлері мен мүліктерінің жоғалтылуы Германиядағы (сондай-ақ бұрынғы Киелі Рим империясында, Францияда, Швейцарияда және Австрияда) ұлттық немесе жергілікті шіркеулерді Римге (ультрамонтанизм) көбірек тәуелді етті. 1850-ші жылдардағы бұл өзгеріске ынталы дін қызметкерлері, ескі оқу ордендерінің қайта жаңғыруы, Мариялық бауырластықтардың пайда болуы, ерлер мен әйелдердің жаңа діни қауымдары және халық миссияларын өткізу көмектесті.

Мәдениет күрес

XIX ғасырдың ортасында тіпті протестанттық Пруссияда да католик шіркеуі саяси күш ретінде қарастырылып, өмірдің көптеген саласына зор ықпал етті. Дегенмен, католиктердің пікірінше (әсіресе Рейнланд провинциясы, Саар, Эльзас және Лотарингия, сондай-ақ Силезияда католиктер көпшілік болған аймақтарда) католиктер өзін-өзі протестант билеушілердің қысымында сезінді, әсіресе католиктерге қарсы науқан түрлі деңгейде жүргізілген кезде, ол "қасиеттілер мен монахтарды елден қуу, епископтарды лауазымынан шеттету, мектептерді жабу, шіркеу мүлігін тәркілеу, діни жиналыстарды тоқтату, католик бірлестіктерін тарату және Ватиканмен ашық қақтығысқа түсу" сияқты шараларды қамтыды. Канцлер Бисмарк шіркеуді, әсіресе поляк азшылығын қорғауы үшін қауіп-қатер деп санады. 1870 жылдардың басында Пруссия мемлекеті мен империяда қабылданған заңдар католиктерді кемсітті. Шіркеу бұл заңдарға қарсылық көрсетті, нәтижесінде бұқаралық ақпарат құралдарында және парламентте қызу пікірталас өрбиді, осы кезеңде "Kulturkampf" термині кеңінен таралды. Ватиканмен дипломатиялық қарым-қатынас үзіліп, католиктердің қарсылығын басу үшін қосымша заңдар қабылданды. Бұл, керісінше, католик халқының қолдауын арттырып, шіркеудің қарсылығын күшейтті. Kulturkampf кезінде заңға бағынбаған төрт епископ пен 185 дін қызметкері сотталып, түрмеге жабылды, ал көптеген адамдар айыппұл төледі немесе елден қуылды. 1878 жылы Папа Пий IX қайтыс болғаннан кейін Бисмарк, 1887 жылдың 23 мамырында Kulturkampf аяқталғанын жариялаған Папа Лео XIII-пен келіссөздер жүргізді.

Католицизм мен Үшінші рейх

Католик шіркеуі 1933-1934 жылдары нацизмнің билікке келуіне дейін нацизмді айыптады. Ол өзінің басты міндеті неміс католиктерін және шіркеуін қорғау деп санайтын. Рим папалары Пий XI және Пий XII нәсілшілдік пен күнәсіздерді өлтіруді ашық айыптады. Германиядағы көптеген еврейлерге жергілікті приходтар мен дін қызметкерлері крещение туралы куәлік ұсынды, ал кейбіреулері депортациядан, тұтқындалудан немесе өлім жазасынан құтылу үшін шын мәнінде дінге өтті. Дегенмен, нацистік антисемитизм саясаты «тұрғандарды» босатпады, өйткені олардың философиясы нәсілге негізделген, дінге емес – бұл олардың Ұлттық-социалистік бағдарламасында көрсетілген. Ватикан үшінші рейх кезінде еврейлердің өлтірілуін өте ерте білді, себебі оның барлық оккупацияланған елдерде діни өкілдері болды. Көптеген дін қызметкерлері, монахтар және католиктер Германиядағы еврейлерді құтқаруға тырысты. Адольф Гитлер Австрияда католик болып өсті, бірақ ересек болғаннан кейін және билікке келген соң дінін ұстануды тоқтатты. Католик шіркеуі коммунизм сияқты басқа идеологияларға қарсы болды, өйткені олар христиандық моральмен үйлеспейді деп есептелді. Кейбір неміс епископтары өз дін қызметкерлерінен католик саяси Орталық партияны насихаттауды күтті. Католик газеттерінің көпшілігі нацистік партияға қарағанда Орталық партияны қолдады. Мюнхенде Гитлерді қолдаған католиктер болды, олардың арасында діндарлар да, шіркеу қызметкерлері де бар еді. Кейбір жағдайларда және католик доктринасына қайшы (1920-жылдардың басында) еврейлерді қорғағаны үшін жетекші епископқа шабуыл жасады. Кейбір епископтар өз епархияларындағы католиктерге нацистік партияға қосылуға тыйым салды. Бұл тыйым Гитлердің 1933 жылғы 23 наурызда Рейхстагқа сөйлеген сөзінен кейін өзгертілді, онда ол христиандықты неміс құндылықтарының негізі деп сипаттады. Нацистер католицизмді ресми түрде қолдамады, керісінше, католик догмалары мен ілімдеріне тікелей қарсы тұрған, «позитивті христиандық» деп аталатын адасқан «христиандық» сектаны жақтады.

Германия Демократиялық Республикасындағы католицизм

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес әскері басып алған аймақтағы католиктер, дінге қарсы белсенді үкіметтің ықпалында қалды. Германияның батыс бөлігіндегі көптеген приходтар өз епархияларынан үзіліп қалды. ГДР құрылуы Германия католиктігіне протестанттық дінге қарағанда аз әсер етті, себебі Кеңес аймағының аумағының көп бөлігі тарихи түрде протестанттардың басымдығында болды, халықтың барлық 11% ғана католиктерді құрады. ГДР-де католиктер көпшілік құраған екі шағын аймақ болды: Айксфельд аймағының бір бөлігі және сорбтардың қоныстанған оңтүстік-шығыс аймағы.

"Тебарц эффектісі"

2013 жылдың соңында "Тебарц эффектісі" деп аталатын қаржылық сыбайлас жемқорлыққа байланысты бүкіл ел бойынша тіркеуден шығулар мен наразылықтар болды. Тергеулер лимбургтік епископ Франц Петер Тебарц ван Элсттің бірнеше жыл бойы шіркеу қаражатын заңсыз пайдаланғанын көрсетті. "Процбишоф" ("жарқыраған епископ" немесе "салтанатты епископ") деген лақап атпен танылған ол, кедейлікті уағыздап, зәулім өмір салғандығы үшін ашу-ыза тудырды. Оның ысырапшылдығына мысал – әрқайсысы 7000 евро тұратын әуе рейстерімен Үндістанға гуманитарлық миссияға бірінші сыныпта сапар шегуі. Тебарц пен оның вице-викарийі Франц Каспар екеуі де Lufthansa-ның премиум жиі ұшатын бағдарламасына қатысты. Тебарц 31 миллион евроға бағаланатын епископ резиденциясын, Сент-Николас епархиялық орталығын салдырды. Лимбургтің құрылыс органдарынан сауналар, шарап қоймалары және бағалы асыл тастармен әрленген интерьер туралы қауесеттерді жою үшін жобаның егжей-тегжейі жасырын сақталды, бірақ кейін ғимарат "Лимбургтің Қағбасы" деп аталды, себебі оның түсі мен кубикалық пішіні Меккедегі Қағбаға ұқсас болды. Бұл шіркеудің тартымды бюджетіне қарамастан, шіркеу ғимараттарының күтімі мен жөндеуі, балабақша сияқты қызметтерге қаражат жетіспеді. Сондай-ақ, 2013 жылдың қазан айында 1250 бавариялық шіркеуден шықты, ал қыркүйекте бұл көрсеткіш 602 адамды құрады. Германияның Бремен, Оснабрюк, Падерборн, Пассау және Регенсбург қалаларында католиктердің шіркеуден кетуі үш есеге артты. 2022 жылдың наурызында скандинавиялық епископтар неміс епископтарының "заман рухына мойынұсынуы" мүмкіндігінен алаңдаушылық білдірді. 2022 жылдың сәуірінде 70-тен астам епископтан тұратын халықаралық топ немістерді "Киелі кітаптар мен шіркеудің беделді дәстүрінің нұсқасынан емес, әлемнің көзімен" осы мәселелерге қарағаны үшін сынады. 2022 жылдың 24 қарашасында Ватикан екі кардиналдың сын-пікірін жариялады. Епископтар Дикастериясының префекті кардинал Марк Уэлет, немістердің сексуалдық зорлық-зомбылыққа қарсы күрестегі адалдығын жоғары бағалағаннан кейін, бұл "байланысты емес идеяларды ілгерілету үшін пайдаланылды" деді және олар мәдени және БАҚ қысымына "бойыны бұруда" көрінеді. Оның сөзіне сәйкес, "теологтардың шектеулі тобының күн тәртібі" епископтардың ұсыныстарына айналды, ол "Екінші Ватикан кеңесінен бері барлық папалар бекіткен ілімге ашық қайшы келеді" деді. Сенім ілімі жөніндегі Дикастерияның префекті кардинал Луис Ладария Феррер "қасиетті шіркеудің құпиясын тек билік институтына дейін төмендету" қаупі туралы ескертті, сондықтан ұсыныстардың "ең үлкен қаупі" – "Екінші Ватикан кеңесінің ең маңызды жетістіктерінің бірін" жоғалту: "епископтардың және осылайша жергілікті шіркеудің миссиясы туралы нақты ілім".

Неміс папалары

Жеті папа Германиядан шыққан. Каринтиялық Бруно, Папа Григорий V ретінде (996–999) таққа отырған, алғашқы неміс папасы деп есептеледі. 11-шы ғасырда бес неміс папасы болды, олардың ішінде әулие саналған Лев IX да бар. Ең соңғы неміс папасы – Бенедикт XVI, бұрынғы Джозеф кардинал Ратцингер, 2005 жылдан 2013 жылы зейнетке шыққанға дейін билік етті.