Кіріспе

Жапон билігінің жұмбағы – Карел ван Вулференнің саяси оқулығы. Кітап 1989 жылы жазылған және Жапонияның бизнес, әлеуметтік және саяси құрылымын сын тұрғысынан қарастырады. Кітаптың атауы сол кездегі американдықтар мен еуропалықтардың Жапонияның үлкен бизнес жетістіктеріне деген қызығушылығы мен құрметін көрсетеді. Кітап жарық көргеннен кейін Жапонияда сынға ұшырады, бірақ Батыста Жапония туралы ең маңызды бизнес кітаптарының бірі деп есептеледі. Осының салдарынан, кітап басқа оқулықтарда жиі сілтеме ретінде қолданылады.

Қысқаша мазмұны

500-нен астам беттен тұратын бұл кітап өте ауыр. Автор кітапты тұрақты бөлімдерге бөлу арқылы оқырмандарға оны кезең-кезеңімен қабылдауға мүмкіндік берді. Олардың ішінде білім беру, түйсіксіз жапон мемлекеті, кең таралған бюрократия, орта тап, қоғамдағы дәстүрлер мен баспасөз туралы бөлімдер ең маңыздылары саналады. Жалпы алғанда, Ван Вулферен күрделі саяси-корпоративтік қатынастардың прогресті тежейтінін және азаматтардың шетелдік үстемдік қорқынышынан басқа дамыған елдердегі әлеуметтік құқықтарынан бас тартатынын көрсетеді. Ван Вулферен осы бейнені жапон мәдениетінің әртүрлі аспектілері арқылы анықтап, оның тарихы арқылы пайда болуын баяндайды. Ол жиі мысалдар келтіріп, кітапқа 57 беттік түсіндірмелер қосады. Кітаптың бойымен автор жүйедегі тиімсіздіктерді көрсетеді және оны стандартты батыс жүйесімен салыстырады. Ван Вулферен Жапониядағы биліктің мәнісін және оның қалай жүзеге асырылатынын көрсететін мысалдар келтіреді. Жапон билігі есеп беретін ешкім жоқ, көлеңкеде жұмыс істейтін элиталардың еркін тобының қолында екені айтылады. Осы билік еркін болғандықтан, оны қолданушылар жағдай нашарлағанда жауапкершіліктен қашады, себебі жауап беруге ешкім жоқ. Әсіресе автор ірі жапондық бизнес пен Либералды-демократиялық партияны сынға алады, оны либералды да, демократиялық та емес деп сипаттайды.

Сын

Басылғаннан кейін кітап та, авторы да қатысты сынға ұшырады. Кейбіреулер кітапта жапондықтарға қатысты стереотиптік көзқарас бар дейді, оларды өз елін жақсартуға қорқып, әрекет етпеген әлсіз саналы адамдар ретінде бейнелейді. Шындығында, кітап жапон қоғамын кейбір жағынан қатты сынға алғанымен, автор оның көптеген жақтарын, соның ішінде еңбек этикасын, төмен қылмыс деңгейін, ұқыптылығын және қарттарға құрметті де мақтайды. Жапониядағы сын Ван Вулференнің жапон тілін оқи да, жаза да білмейтініне, тіпті ондаған жылдар бойы Жапонияда тұрғаннан кейін сөйлей алмайтынына бағытталды. Тағы басқалары Ван Вулферен қолданған кейбір сілтемелердің ескірген немесе маңызсыз екенін айтады. Жапондық ай сайын жарық көретін "Бунгейшунжу" журналы, жапон тілін оқи да, жаза да білмейтін мектеп бітірушінің Жапония туралы жазған кітабының қабылдануы таңғажайып екенін мәлімдеді. "Асахи Шимбун" басылымы осы кітапты "Жапон шындығының көптеген қырларын өткір және сақтықпен талдаған, күрделі және нақты зерттеу" деп сипаттады. "Чуокорон" басылымы: "Бұл кітапты оқыған кез келген жапон зиялысы, шағылысқандай сезінеді" деді. Ал кейбір жапондықтар бұл кітапты, жапондық сауатты батыс ғалымдарының жазған, бірақ көпшілікке қол жетімді емес сындық пікірлерін біріктірген дұрыс журналистикалық еңбек деп санау керек дейді.

Қабылдау

Бүгінде кітап Жапонияда да, оның сыртында да әлі де даулы деп есептеледі. Кітап жарық көргеннен кейін жапон активтерінің бағасы күрт құлдырады, соның салдарынан оны түсіндіруге тырысқан сарапшылардың арасында кітапқа сенім артты. Жалпы, батыстағы қабылдау Жапониядағыдан жағымдырақ болды, және оны немесе оның бөліктерін жапондық және бизнес студенттері елді жақсырақ түсіну үшін жиі зерттейді.