Кіріспе

Эндокрин жүйеге әсер ететін контрацепция әдістері

Гормоналды контрацепция – эндокрин жүйеге әсер ететін контрацепция әдістерін білдіреді. Әдістердің басым бөлігі стероид гормондарынан тұрады, бірақ Үндістанда бір селективті эстроген рецептор модуляторы контрацептив ретінде сатылады. Алғашқы гормоналды әдіс – біріктірілген оральдық контрацепция таблеткасы – 1960 жылы тұңғыш рет контрацептив ретінде қолданысқа енгізілді. Содан бері ондаған жылдар ішінде көптеген басқа да қолдану тәсілдері әзірленді, алайда ауызша және инъекциялық әдістер ең көп таралған. Гормоналды контрацепция өте тиімді: белгіленген кестеге сәйкес қабылдағанда стероид гормондары қолданылатын әдістерді пайдаланушыларда жүктілік деңгейі жылына 1%-дан кем болады. Көптеген гормоналды контрацептивтерде жүктілік деңгейі 0,3% немесе одан да төмен. Қазіргі қолданыстағы әдістерді әйелдер ғана пайдалана алады; ерлерге арналған гормоналды контрацепцияны әзірлеу белсенді зерттеу саласы болып табылады. Гормоналды контрацепция құрамының екі негізгі түрі бар: эстроген мен прогестиннен тұратын біріктірілген әдістер және тек прогестерон немесе оның синтетикалық аналогтарынан (прогестиндерден) тұратын прогестинге негізделген әдістер. Біріктірілген әдістер овуляцияны тоқтату және жатыр мойнының шырышты қабығын қалыңдату арқылы әрекет етеді; ал прогестинге негізделген әдістер овуляция жиілігін азайтады, бірақ олардың көпшілігі жатыр мойнының шырышты қабығына түсетін өзгерістерге көбірек тәуелді. Әртүрлі препараттар үшін кейбір жанама әсерлердің жиілігі әртүрлі: мысалы, аралық қан кету прогестинге негізделген әдістерде жиірек кездеседі. Эстрогені бар контрацептивтерден кейде туындайтын кейбір ауыр асқынулар прогестинге негізделген препараттармен байланысты емес деп есептеледі: терең вена тромбозы – осыған мысал.

Медициналық қолданыстар

Гормоналды контрацепция көбінесе жүктіліктің алдын алу үшін қолданылады, бірақ поликистоздық жұмыртқалар синдромы, дисменорея және менорегия сияқты етеккір циклі бұзылыстары, сондай-ақ гирсутизмді емдеу үшін де тағайындалады.

Поликистоздық жұмыртқалық синдром

Гормоналды емдеулер, мысалы, гормоналды контрацептивтер, поликистоздық жұмыртқалық синдромымен байланысты белгілерді жеңілдетуде көбінесе тиімді болады. Ауызға қабылданатын контрацептивтер жиі андрогендердің артық деңгейінің салдарына қарсы әрекет ету және жұмыртқалықтардың гормон өндірісін төмендету үшін тағайындалады.

Дисменорея

Біріншілік дисменореямен байланысты кұрсақ ауыруы мен ауырсынуды емдеу үшін орал туғызғыш таблеткалар, теріге жабылатын контрацепциялық жам, вагинальді сақина, контрацепциялық имплант және гормоналды ИҰҚ сияқты гормоналды контрацепция әдістері қолданылады.

Меноррагия

Меноррагияны емдеу үшін оральды контрацептивтер тағайындалады, олар менструальді циклді реттеуге және ұзаққа созылған ай сайынғы қан кетуді болдырмауға көмектеседі. Гормоналды спираль (Mirena) левоноргестрельді бөліп шығарады, ол жатырдың ішкі қабығын жұқартады, артық қан кетуді және темірдің жоғалуын тоқтатады.

Хирсутизм

Ұрық сақтау таблеткалары гирсутизмді емдеу үшін тағайындалатын ең көп қолданылатын гормоналды препараттар болып табылады, себебі олар овуляцияны тоқтатып, жұмыртқалықтардағы андрогендердің өндірілуін азайтады. Бұған қоса, таблеткадағы эстроген бауырды андрогендерге байланып, олардың активтілігін төмендететін ақуыздың көбірек өндірілуін ынталандырады.

Тиімділігі

Стероидты гормондарды қолданатын заманауи контрацептивтердің дұрыс қолданғандағы немесе әдіс сәтсіздігінің көрсеткіші жылына 1%-дан кем. Ең төмен сәтсіздік деңгейі Jadelle және Implanon имплантаттарында байқалады – жылына 0,05%. "Контрацептивті технология" журналы мәліметінше, бұл әдістердің ешқайсысының сәтсіздік көрсеткіші жылына 0,3%-дан жоғары емес. Имплант және ЖКС (ішкі жатыр құрылғысы) сияқты ұзақ әрекет ететін әдістер пайдаланушыға тәуелсіз болып табылады. Пайдаланушыға тәуелсіз әдістер үшін, әдеттегі немесе нақты қолдану сәтсіздігінің көрсеткіші әдіс сәтсіздігінің көрсеткішімен бірдей. Қазіргі уақытта гормоналды контрацептивтердің тиімділігі мен артық салмақ арасында байланыс бар екенін көрсететін жеткілікті дәлел жоқ.

Бірлескен немесе тек прогестогенді

Кездейсоқ қан кетудің барлық гормоналды контрацептивтердің болуы мүмкін жағынқы әсері болғанымен, ол тек прогестогендік препараттарда көбірек кездеседі. Көптеген КОКП, NuvaRing және контрацептивтік жамбас схемалары плацебо немесе қан кетуді тудыратын үзіліс аптасын қамтиды. Комбинатты инъекциялық контрацептивтерді қолданатын әйелдерде аменорея (етеккірдің тоқтауы) болуы мүмкін, бірақ олардың қан кетуі көбінесе КОКП қолданатын әйелдердегідей болжамды болады. Жоғары сапалы зерттеулердің жетіспеуіне қарамастан, естрогені бар контрацептивтер емізуші әйелдерде сүт мөлшерін айтарлықтай азайтады деп саналады. Тек прогестогенді контрацептивтердің мұндай әсерге ие екені туралы мәлімдеме жоқ. Комбинатты контрацептивтер терең вена тромбозы (ДВТ – қан қыстыру) қаупін арттырса, тек прогестогенді контрацептивтер ДВТ пайда болуына әсер етпейді деп есептеледі.

Музыкалық

Гормоналды контрацепция мен музыкалық қабілеттің арасында байланыс бар екенін көрсететін деректер бар. Доктор Л. Косгроувтың 2024 жылғы зерттеуі бойынша, тәжірибелік топтың 95% -ының музыкалық қабілеті 75% дейін артқан.*

Қатерлі ісіктер

Бірлескен гормоналды контрацептивтердің әртүрлі қатерлі ісіктерге әсері әртүрлі, Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) былай мәлімдейді: «Егер хабарланған байланыс себептік болса, қазіргі қолданылатын бірлескен оральді контрацептивтердің әдеттегі үлгілерімен байланысты сүт безі қатерлі ісігінің артық тәуекелі өте аз болды» және сондай-ақ «осы препараттардың жұмыртқалық және эндометрийлік қатерлі ісіктерге қарсы қорғаныш әсері бар екендігіне нақты дәлелдер бар» деді. (IARC) «деректердің салмағы қазіргі және жақында қолданған әйелдер арасында сүт безі қатерлі ісігінің салыстырмалы тәуекелінің аздап артуын көрсетеді», ол қолдануды тоқтатудан кейін 10 жыл ішінде оны ешқашан қолданбаған әйелдерге ұқсас деңгейге дейін төмендейді, сондай-ақ «жас әйелдерде бірлескен оральді контрацептивтерді қолданумен байланысты сүт безі қатерлі ісігінің тәуекелінің артуы дәрігерлермен жиі байланысқа түсуіне байланысты болуы мүмкін» және жұмыртқалық қатерлі ісіктің тәуекелі шамамен екі есеге төмендеп, қолдану тоқтатылғаннан кейін кем дегенде 10 жыл бойы сақталады; алайда «1970-ші жылдары тұтыну нарығынан алынған тізбектелген оральді контрацептивтер эндометрийлік қатерлі ісіктің тәуекелінің артуымен байланысты болды». Зерттеулер жалпы алғанда колоректальды, қатерлі меланома немесе қалқанша безі қатерлі ісігінің салыстырмалы тәуекелдеріне әсерін көрсетпеді. Прогестероннан ғана тұратын таблеткалар туралы ақпарат аз, себебі үлгілердің көлемі шағын, бірақ олар сүт безі қатерлі ісігінің тәуекелін айтарлықтай арттырмайды. Гормоналды контрацепцияның көптеген басқа түрлері әлі де жаңа, мағыналы деректерді алу үшін, бірақ бірдей гормондарды қолданатын әдістер үшін тәуекелдер мен пайдалар ұқсас деп есептеледі; мысалы, бірлескен гормоналды жамбасшалардың тәуекелі бірлескен гормоналды таблеткалардың тәуекелімен шамамен тең деп есептеледі.

Жүрек- қан тамырлары аурулары

Комбинантты оральдық контрацептивтер жүрек-қан тамырлары ауруларының кейбір түрлеріне қатысты тәуекелді, бұрыннан бар немесе жүрек-қан тамырлары ауруының тәуекелі жоғары әйелдерде арттыруы мүмкін. Темекі шегу (35 жастан асқан әйелдер үшін), қант диабеті, семіздік және жүрек ауруларының отбасылық анамнезі сияқты метаболикалық жағдайлар – бұл гормоналды контрацептивтерді қолданумен күшейе алатын қауіп факторлары.

Қан ұюлары

Гормоналды контрацепция әдістері қан ұю қаупімен тұрақты түрде байланысты. Дегенмен, қауіп дәрежесі қолданылатын гормон түріне немесе контрацепция әдісіне қарай өзгереді.

Депрессия

Гормоналды контрацепция мен әйелдердің психологиялық денсаулығына ықпал ететін жағымсыз әсерлер арасындағы байланысты зерттейтін зерттеулер саны артып келеді. 2016 жылы бір миллион әйелді қамтитын үлкен даниялық зерттеудің нәтижелері жарияланды (2000 жылдан 2013 жылға дейін бақылауда болған), және гормоналды контрацепция қолданудың кейінгі депрессия қаупін статистикалық тұрғыдан айтарлықтай арттыратыны хабарланды, әсіресе жасөспірімдер арасында. Контрацептивтердің көңіл-күйге әсер ететін жағымсыз әсерлеріне депрессиялық белгілер, жиі ашушаңдық және концентрацияның төмендеуі жатады. Ауызша контрацептивтер ғана емес, сонымен қатар имплантаттар да көңіл-күйдің өзгеруіне әсер етеді, және тек прогестерон немесе оның синтетикалық аналогы (прогестин) бар контрацептивтер де. Ормелоксифен деп аталатын гормоналды емес контрацептив те бар, ол жүктіліктің алдын алу үшін гормоналды жүйеге әсер етеді.

Бірлескен

Гормоналды контрацепцияның ең көп таралған түрі – бұл «таблетка» деп белгілі, аралас оральды контрацепция таблеткасы (АОКТ). Ол күніне бір рет, көбінесе 21 күн қабылданып, содан кейін 7 күндік үзіліс жасалады, бірақ басқа да схемалар да қолданылады. Гормоналды контрацепция қолданбайтын әйелдер үшін жыныстық қатынастан кейін АОКТ жедел контрацепция ретінде қолданылуы мүмкін: бұл «Юзпе» схемасы деп аталады. АОКТ әртүрлі құралымдарда қол жетімді. Контрацепциялық жапсырма теріге жабыстырылады және үздіксіз тағылады. Үш жапсырмадан тұратын циклдің әрқайсысы бір апта бойы тағылады, содан кейін пайдаланушы бір апта үзіліс жасайды. NuvaRing қынап ішіне салынады. Сақина үш апта бойы тағылады. Алғаннан кейін, жаңа сақинаны орнату алдында бір апта үзіліс жасалады. АОКТ сияқты, контрацепциялық жапсырмамен немесе NuvaRing-пен ұзартылған циклді аралас гормоналды контрацепцияны қамтамасыз ету үшін басқа да схемалар қолданылуы мүмкін. Кейбір аралас инъекциялық контрацептивтерді айына бір рет инъекция ретінде жасауға болады.

Тек прогестогенді

Прогестогендік таблетка (ППТ) күніне бір рет, үш сағаттың ішінде қабылданады. ППТ-ның әртүрлі формулалары сатылады. Төмен дозалы препараттар мини-таблетка деп аталады. Комбинирленген оральді контрацептивтерден (КОК) айырмашылығы, прогестогендік таблеткалар үзіліссіз, плацебосыз күнделікті қабылданады. Гормоналды контрацепция қолданбайтын әйелдер жыныстық қатынастан кейін шұғыл контрацепция ретінде прогестогендік таблеткаларды қабылдауы мүмкін. Осы мақсатқа арналған арнайы өнімдер де бар. Гормоналды жатыр ішілік контрацепциялық құралдар жатыр ішілік жүйелер (ЖІЖ) немесе жатыр ішілік құрылғылар (ЖІҚ) деп аталады. ЖІЖ/ЖІҚ-ты медициналық қызметкер ғана орнатуы керек. Мыс ЖІҚ гормонды қамтымайды. Мыс қамтыған ЖІҚ шұғыл контрацепция ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ ЖІЖ осы мақсатта зерттелмеген. Depo Provera – үш айға контрацепциялық қорғаныс беретін инъекция. Noristerat – тағы бір инъекция, ол екі айда бір рет салынады. Контрацепциялық имплантаттар қолдың жоғарғы жағындағы теріге енгізіледі және тек прогестеронды қамтиды. Jadelle (Norplant 2) – төмен дозада гормон бөліп шығаратын екі таяқшадан тұрады. Ол бес жыл бойы тиімді. Nexplanon бұрынғы Implanon-ды алмастырды және ол да этоногестрелді (денедегі табиғи прогестеронға ұқсас) бөліп шығаратын бір таяқша. Implanon мен Nexplanon арасындағы жалғыз айырмашылық – Nexplanon радиокөрікті және рентген сәулесімен анықталады. Бұл импланттың орнынан жылғанын анықтау үшін қажет. Ол үш жыл бойы тиімді және көбінесе амбулаториялық жағдайда жасалады. Тиімділігі 99%-дан жоғары. Ол 3 жолмен жұмыс істейді:
1. Әдетте жұмыртқаның пісіп жетілуіне кедеріс келтіреді.
2. Сперматозоидтың жұмыртқаға жетуіне кедеріс келтіретін жатыр мойнының шырысын қоюлатады.
3. Егер бұл екі тәсіл сәтсіз болса, соңғысы – прогестерон жатыр қабығының имплантация үшін тым жұқа болуына себеп болады.

Ормелоксифен

Ормелоксифен - селективті эстроген рецепторларының модуляторы (СЕРМ). Centchroman, Centron немесе Saheli деп сатылатын бұл таблетка аптасына бір рет қабылданады. Ормелоксифен тек Үндістанда ғана заңды түрде қолжетімді. Прогестогеннің теріс кері байланысы гипоталамустың гонадотропин босататын гормон (GnRH) шығару жиілігін азайтады, бұл фоликулға ынталандыратын гормон (FSH) шығарылуын азайтады және алдыңғы гипофиздің лютеинизациялық гормонын (LH) шығаруын күрт азайтады. ФСГ деңгейінің төмендеуі фолликулярлық дамуды тежейді, эстрадиол деңгейінің артуына кедергі келтіреді. Прогестогеннің теріс кері байланысы және ЛГ шығарылуына эстрогеннің оң кері байланысының болмауы орта циклдегі ЛГ күркіреуін болдырмайды. Фолликулярлық дамудың тежелуі және ЛГ күркіреуінің болмауы овуляцияны тоқтатады. Олардың ұрықтандыруға емес, енгізілуге (имплантацияға) кедергі келтіретініне сенгенімен, жүктіліктің алдын қалай қамтамасыз ететіні әлі толық түсініксіз.

Қажетті контрацепция

Қауіпсіз жыныстық қатынас немесе контрацепция сәтсіз болған жағдайда, жедел контрацепция (ЭК) қолдану жүктіліктің алдын алуға мүмкіндік береді. АҚШ-та қазіргі таңда төрт түрлі әдіс қолжетімді: улипристал ацетаты (UPA) – ауызға қабылданатын прогестерон рецепторының агонист-антагонисі; левоноргестрел (LNG) – ауызға қабылданатын прогестин; белгіленбеген қолданыстағы комбиналдық оральдық контрацептивтер (Юзпе тәртібі); және мыс спираль (Cu IUD).

Түрлері

UPA, прогестерон агонисінің антагонисті, 2010 жылы FDA-мен ЭК ретінде қолдануға мақұлданды. UPA қолданушылары күтілетін мерзімінен кейін етеккірдің кешігуін сезінуі мүмкін. АҚШ-та UPA Ella деген бренд атымен сатылады, ол қорғанышсыз жыныстық қатынастан кейін 120 сағатқа дейін қабылдауға арналған 30 мг бір таблетка болып табылады. UPA рецепт бойынша берілетін шұғыл контрацепция таблеткасы және жақында жасалған зерттеулерге сәйкес, дәріханалардың 10%-дан азы UPA рецептін дереу орындай алатынын көрсетті. Левоноргестрелдің өмірге қауіпті жағымсыз әсерлері болмағандықтан, FDA оны барлық жас топтарында қолдануға рұқсат берді. ЭК-ның ең тиімді түрі – қорғанышсыз жыныстық қатынастан кейін 5 күн ішінде Cu спиралін (IUD) енгізу. Гормональды және мыс спиральдердің әрекет ету механизмі өзгеше болғандықтан, Cu спиральдері ғана ЭК ретінде мақұлданған. Инъекциялық гормоналды контрацептивтерді әлемдегі контрацептив қолданушылардың шамамен 6%-ы қолданады. Басқа гормоналды контрацептивтер сирек кездеседі және контрацепциялық қолданудың 1%-дан азын құрайды. 1930 жылдары ғалымдар стероид гормондарының құрылымын анықтап, андрогендердің, эстрогендердің немесе прогестеронның жоғары дозалары овуляцияны тежейтінін анықтады. Бірінші гормоналды контрацептив – біріктірілген орал контрацепция таблеткасын (КОКТ) жасау үшін бірқатар экономикалық, технологиялық және әлеуметтік кедергілерді жеңу қажет болды. 1957 жылы АҚШ-та бірінші КОКТ – Эновид, менструальді бұзылуларды емдеу үшін мақұлданды. 1960 жылы АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы Эновидті контрацептив ретінде сатуға рұқсат беретін өтінішті мақұлдады. Алғашқы прогестогендік контрацептив 1969 жылы пайда болды: Depo Provera, жоғары дозалы прогестин инъекциясы. Келесі он жарым жылда тек прогестогенді контрацепцияның басқа түрлері әзірленді: тек прогестогенді таблетканың төмен дозасы (1973); Progestasert, бірінші гормоналды жатыр ішіндегі құрылғы (1976); және Norplant, алғашқы контрацепциялық имплант (1983). Әртүрлі формадағы біріктірілген контрацептивтер де қолжетімді. 1960 жылдары бірнеше біріктірілген инъекциялық контрацептивтер енгізілді, атап айтқанда Қытайдағы Инъекциялық №1 және Латын Америкасындағы Деладроксат. Үшінші біріктірілген инъекция, Cyclo Provera, 1980 жылдары дозасын төмендету арқылы қайта құрылды және Cyclofem (сондай-ақ Lunelle деп те аталады) деп қайта аталды. 1980 жылдары әзірленген тағы бір препарат – Циклофем және Мезигина 1993 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымынан мақұлдау алды. NuvaRing, контрацепциялық вагинальды сақина, алғаш рет 2002 жылы сатылды. 2002 жылы алғашқы контрацепциялық жамбас – Ortho Evra да пайда болды. 1991 жылы Ормелоксифен Индияда контрацептив ретінде енгізілді. Ол эстрогендік гормоналды жүйеге әсер етеді, бірақ эстроген емес, селективті эстроген рецепторларының модуляторы болып табылады және эстрогендік және антиэстрогендік әсерлерге қабілетті.