Кіріспе

Етеккір кезеңдерін анықтау әдістері Өнімділікке қатысты хабардар болу жүйелерін өнімділікке қатысты хабардар болу әдістері деп атауға болады; Өнімділікке қатысты хабардар болу әдісі (FAM) термині Тони Весхлер үйреткен жүйеге қатысты. Табиғи отбасы жоспарлау термині кейде өнімділікке қатысты хабардар болу әдістерін, лактациялық аменорея әдісін және өнімді кезеңдердегі уақытша қалыстыруды қолдануға қатысты қолданылады. Табиғи отбасы жоспарлауды пайдаланушылар осы өнімді кезеңдерді анықтау үшін өнімділікке қатысты хабардар болу әдісін қолдана алады. Баланы емізіп жатқан және жүктіліктен сақтануды қалайтын әйелдер лактациялық аменорея әдісін қолдана алады. Лактациялық аменорея әдісі өнімділікке қатысты хабардар болудан өзгеше, бірақ ол да контрацепцияны қамтымайтындықтан, оны өнімділікке қатысты хабардар болумен бірге "табиғи" тууды реттеу әдісі ретінде ұсынады. Католик шіркеуі мен кейбір протестанттық конфессияларында табиғи отбасы жоспарлау термині көбінесе өнімділікке қатысты хабардар болуды білдіреді, себебі бұл шіркеу бекіткен жалғыз отбасы жоспарлау әдісі.

Күнтізбелік әдістерді әзірлеу

Әйелдердің балалылық және баласыздық кезеңдерінің алдын ала болжауға болатындығы алғаш рет қашан анықталғаны белгісіз. Талмудтың "Нидда" трактатында ай сайын белгілі бір кезеңдерде ғана әйел жүкті болатыны нақты айтылған, бұл, көрінеу, овуляцияға қатысты. 388 жылы Августин Манихейлердің баласыз болу үшін осы әдісті қолдануын айыптады (Манихейлер мерзімді түрде ұстануға тырысты). Бір кітапта тоғызыншы ғасырдың ортасынан бері бірнеше ғалымдар осы әдіспен ұсыныс жасағаны айтылған. 1905 жылы голландиялық гинеколог Теодор Хендрик ван де Вельде әйелдердің менструальдік циклында бір рет ғана овуляция болатынын көрсетті. 1920 жылдары жапондық гинеколог Кюсаку Огино және австриялық Герман Кнаус тәуелсіз түрде овуляцияның келесі етеккірге дейін шамамен он төрт күн бұрын болатынын анықтады. Огино өзінің жаңалықтарын бала көре алмайтын әйелдерге жүктілікке жету үшін жыныстық қатынас уақытын дұрыс жоспарлауға көмектесетін формула жасауға пайдаланды. 1930 жылы Нидерландыдан келген католик дәрігері Джон Смульдерс осы жаңалықты жүктіліктен сақтану әдісін жасау үшін қолданды. Смульдерс өзінің жұмысын Голландиялық Рим-католик медициналық қауымдастығында жариялады, және бұл мерзімді ұстанудың алғашқы ресми жүйесі болды: ырғақ әдісі. Бұл температуралық әдіс әйелдерге жүктіліктің алдын алуға күнтізбелік әдістерге қарағанда тиімдірек екені анықталды. Келесі онжылдықтарда екі жүйе де католик әйелдер арасында кеңінен қолданыла бастады. 1951 жылы Папа Пий XII жасаған екі сөз католик шіркеуінің осы жүйелерді жүктіліктен сақтануға мұқтаж жұбайлар үшін қолдауына ең жоғары деңгейде мақұлдауын білдірді. 1950 жылдардың басында Джон Биллингс Мельбурн католик отбасылық әл-ауқат бюросында жұмыс істеген кезде жатыр мойнының шырышы мен балалылық арасындағы байланысты анықтады. Биллингс және оның әйелі, доктор Эвелин Биллингс сияқты бірнеше дәрігерлер бұл белгіні бірнеше жыл бойы зерттеді, ал 1960 жылдардың соңында клиникалық сынақтар жүргізіп, әлем бойынша оқыту орталықтарын құруға кірісті.

Симптомдарға негізделген алғашқы оқыту ұйымдары

Алғашында доктор Биллингс температура және шырыш белгілерін үйреткенмен, дамып келе жатқан елдердегі көбінесе оқымаған халыққа температура белгісін үйретуде қиындықтарға тап болды. 1970 жылдары олар әдісті тек шырышқа негіздеуге өзгертіп, Папа Павел VI институтында (1985) Крейтон моделі деп аталатын шырышқа ғана негізделген жаңа жүйені үйретті. 1980 жылға дейін фертильділік туралы ақпарат тек католик көздерінен ғана қолжетімді болды. Алғашқы секулярлық білім беру ұйымы 1981 жылы Нью-Йоркте құрылған Фертильділік туралы хабардар ету орталығы болды. Тони Вешлер 1982 жылы оқытуға кірісіп, 1995 жылы «Өзіңнің фертильділігіңді басқару» атты бестселлер кітабын жариялады. Justisse 1987 жылы Канаданың Эдмонтон қаласында құрылды. Бұл секулярлық ұйымдардың барлығы симптомдық-термиялық әдістерді үйретеді. Католик ұйымдары секулярлық фертильділік қозғалысынан әлдеқайда үлкен болғанымен, тәуелсіз секулярлық оқытушылар 1990 жылдардан бері көбейіп келеді.

Ағымдағы даму

Ұрықтық туралы хабардарлық әдістерін әзірлеу жалғасуда. 1990 жылдардың соңында Джорджтаун университетінің репродуктивті денсаулық институты екі жаңа әдіс енгізді. Екі күндік әдіс, шырышқа негізделген жүйе, және CycleBeads мен iCycleBeads (цифрлық нұсқасы), Стандартты күндер әдісіне негізделген, тиімді әрі оқыту, үйрену және қолдану оңай болып жасалған. 2019 жылы Urrutia және авторлар тобы зерттеуді, сондай-ақ зерттелген барлық ұрықтық туралы хабардарлық әдістерін қарастыратын интерактивті графикті жариялады. Dot және Natural Cycles сияқты Femtech компаниялары әйелдерге жүктіліктен сақтануға көмектесетін жаңа зерттеулер мен қосымшаларды жасады. Natural Cycles – FDA мақұлдаған алғашқы қосымша.

Ұрықтық белгілері

Көптеген етеккір циклдерінің басында бірнеше күн спермалық жарамсыздық (овуляцияға дейінгі спермалық жарамсыздық) болады, содан кейін фертильді кезең және одан кейін келесі етеккірге дейінгі бірнеше күнде қайтадан спермалық жарамсыздық (овуляциядан кейінгі спермалық жарамсыздық) пайда болады. Қызыл қан кетудің бірінші күні менструациялық циклдің бірінші күні деп есептеледі. Фертильділікті анықтаудың әртүрлі жүйелері фертильді кезеңді әлдеқандай өзгешелікпен, негізгі фертильділік белгілерін, цикл тарихын немесе олардың екеуін де қолдана отырып есептейді.

Тұқым қуалаудың негізгі белгілері

Тұқым қуалаушылықтың негізгі үш белгісі – базальдық дене температурасы (БДТ), жатыр мойнының шырышы және жатыр мойнының күйі. Симптомдарға негізделген фертильділік туралы хабардар болуды тәжірибе ететін әйел бір белгіні, екі белгіні немесе барлығын да бақылауды таңдауы мүмкін. Көптеген әйелдер менструалдық циклдің белгілі бір кезеңдерімен байланысты қосымша фертильділік белгілерін сезінеді, мысалы, ішкі ауырсыну және сезімталдық, арқа ауыруы, кеудедегі сезімталдық және овуляциялық ауырсыну (миттельшмерц).

Дене температурасының базалық деңгейі

Бұл әдетте адам таңертең оянғанда (немесе күні бойындағы ең ұзақ ұйқысынан кейін) алынған температураны білдіреді. Нақты BBT-ні ішкі температура сенсорлары арқылы үздіксіз температураны қадағалау арқылы ғана алуға болады. Әйелдерде овуляция кезінде BBT 0,2–0,5°C (0,5–1°F) көтеріледі, бұл көтерілу келесі етеккірге дейін шамамен сақталады. Бұл температура өзгерісі овуляциядан кейінгі бедеуліктің басталуын анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. (30-ерекеге қараңыз)

Жатыр мойны шырыны

Жатыр мойны шырышының және кіндік қуысының (вульва) сезімі әдетте бір белгіні бақылаудың екі жолы ретінде сипатталады. Жатыр мойны шырышы жатырды қынап каналмен байланыстыратын жатыр мойнында жасалады. Көбейгіш жатыр мойны шырышы қынаптың қышқылдығын төмендету арқылы сперматозоидтардың тіршілігін ұзартады, сондай-ақ сперматозоидтардың жатыр мойны арқылы жатырға өтуіне көмектеседі. Көбейгіш жатыр мойны шырышының пайда болуына эстроген, яғни әйел денесін овуляцияға дайындайтын гормон себеп болады. Жатыр мойны шырышын бақылап, кіндік қуысы арқылы өтетін сезімін анықтау арқылы әйел өзінің денесінің овуляцияға дайындығын, сондай-ақ овуляцияның өткенін біле алады. Овуляция кезінде эстроген деңгейі сәл төмендеп, прогестерон деңгейі көтеріле бастайды. Прогестеронның көтерілуі кіндік қуысында байқалатын шырыштың мөлшері мен сапасында айқын өзгерістерге алып келеді.

Жатырдың мойындық орны

Жатыр мойны жатыр мойын шырышын өндіруге және кептіруге себеп болатын гормондарға жауап ретінде орналасуын өзгертеді. Әйелдің етек кірінің құнарсыз кезеңінде жатыр мойны кіндік арнасында төмен орналасады; ол қолмен ұстағанда қатты сезіледі (адам мұрнының ұшы сияқты); ал жатыр мойнының саңылауы – жатыр мойнындағы ашылуы – салыстырмалы түрде кішкентай болады немесе "жабық" болады. Әйелдің құнарлылығы артқан сайын жатыр мойны кіндік арнасында жоғары көтеріледі, ол қолмен ұстағанда жұмсақ болады (адам еріндері сияқты), ал саңылау кеңейеді. Овуляция болғаннан кейін жатыр мойны құнарсыз күйіне қайта оралады.

Циклдің тарихы

Күнтізбеге негізделген жүйелер цикл тарихы бойынша овуляцияға дейінгі және овуляциядан кейінгі бедеуліктерді анықтайды. Жүктіліктен сақтану үшін қолданылғанда, бұл жүйелер белгілерге негізделген жүйелерге қарағанда жоғары қателік деңгейіне ие, бірақ диафрагмалар мен жатыр мойны қақпақтары сияқты тосқауыл әдістерімен салыстыруға болады. Овуляциядан кейінгі бедеулікті анықтау үшін қолданылатын шырыш және температураға негізделген әдістер, ұрықтанбау үшін қолданылғанда, өте төмен толыққанды пайдалану жүктілік деңгейлеріне әкеледі. Дегенмен, шырыш және температура жүйелері овуляцияға дейінгі бедеулікті анықтауда белгілі бір шектеулерге ие. Температура жазуының өзі овуляцияға дейін фертильділік немесе бедеулік туралы ешқандай нұсқау бермейді. Овуляцияға дейінгі бедеулікті құнарлы жатыр мойны шырышының болмауын бақылау арқылы анықтауға болады; алайда, бұл овуляциядан кейінгі бедеулік кезеңінде байқалғаннан гөрі жоғары қателік деңгейіне әкеледі. Тек шырышқа сүйену қорғанышсыз жыныстық қатынасқа тыйым салуды білдіреді, себебі кез келген шырыш жасырылуы мүмкін. Овуляцияға дейінгі бедеулік фазасының ұзақтығын анықтау үшін белгілі бір күнтізбе ережелерін қолдану жүктілік қаупі өте төмен болғанда, менструальді циклдің алғашқы күндерінде қорғанышсыз жыныстық қатынасқа мүмкіндік береді. Тек шырыш әдістерімен циклдің ортасы немесе ановуляторлық қан кетуді менструация деп қате анықтау мүмкіндігі бар. Базальды дене температурасының графигін жүргізу овуляцияға дейінгі күнтізбе ережелерін сенімді түрде қолдануға болатын кезде, менструацияны дәл анықтауға мүмкіндік береді. Тек температуралық жүйелерде овуляцияға дейінгі бедеулікті анықтау үшін күнтізбе ережесіне ғана сүйенуге болады. Симптотермиялық жүйелерде күнтізбе ережесі шырыш жазбаларымен тексеріледі: құнарлы жатыр мойны шырышының байқалуы күнтізбемен анықталған бедеулікті жояды. Немесе күнтізбе ережесі есептеуді талап етуі мүмкін, мысалы, овуляцияға дейінгі бедеулік фазасының ұзақтығы әйелдің ең қысқа циклының ұзақтығынан 21 күн кем болуы керек. Цикл ұзақтығына байланысты емес, күнтізбе ережесі әйелдің жылулық өзгерісін байқаған цикл күнінен анықталуы мүмкін. Бір жүйеде овуляцияға дейінгі бедеулік фазасының ұзақтығы әйелдің температурасы ең ерте көтерілген күнінен 7 күн кем болуы керек.

Басқа әдістер

Овуляцияны болжау жиынтығы әйел зәрiндегi лютеинизациялық гормонның (ЛГ) концентрациясы арқылы жақын арада овуляция болатынын анықтай алады. Овуляцияны болжау жиынтығының оң нәтижесi әдетте 12–36 сағат iшiнде овуляцияға әкеледi. Тiсперi микроскоптары дұрыс қолданылса, овуляцияға дейiнгi сiлекейдегi фернинг құрылымдарын анықтай алады. Фернинг әдетте овуляциядан үш күн бұрын байқалады және овуляция болғанға дейiн жалғасады. Осы кезеңде фернинг құрылымдары жатын мойны шырынында да, сiлекейде де пайда болады. Lady Comp сияқты компьютерлiк фертилиттi бақылау құрылғылары әртүрлi брендтермен сатылады. Бұл мониторлар тек BBT жүйелерiн ғана қолдануы мүмкiн, зәр тест жолақтарын талдауы мүмкiн, симптомдық-термиялық байқауларды қолдануы мүмкiн, сiлекей мен вагинальдық сұйықтықтардың электрлiк кедергiсiн бақылауы мүмкiн немесе осы факторлардың кез келген бiрiгiн қолдануы мүмкiн. Маркет университетiнде әзiрленген симптогормоналды әдiс бала туу уақытын анықтау үшiн ClearBlue Easy фертилиттi мониторiн пайдаланады. Монитор эстроген мен ЛГ деңгейiн өлшеп, ең жоғары деңгейде болатын күндi анықтайды. Бұл әдiс босанғаннан кейiн, бала емізу және перименопауза кезеңдерiнде де қолданылады және басқа фертилиттi бақылау әдiстерiне қарағанда аз ұстануды қажет етедi. Кейбiр жұбайлар осы әдiстi ұнатады, себебi монитор көрсеткiшi объективтi және базальдық дене температурасындай ұйқы сапасына тәуелдi емес.

Артықшылықтар

Есірткіге байланысты жанама әсерлер жоқ. Емізу кезеңінде, перименопаузада немесе ПКОС сияқты гормоналды аурулары бар, айырықша ретсіз циклдары бар әйелдер үшін бірнеше ай бойы қалыстық сақтау немесе тосқауылдарды қолдану қажет болуы мүмкін. Қолданылудың қалыпты тиімділігі басқа көптеген әдістерге қарағанда төмен. Ұрық көруді білу жыныстық инфекциялардан қорғамайды.

Проблеманы анықтау

Кейде реттелі етеккір циклі әйелдің қалыпты овуляция жасап жатқанының белгісі ретінде қарастырылады, ал ретсіз цикл – овуляция жасамай жатқанының белгісі. Дегенмен, ретсіз циклдары бар көптеген әйелдер қалыпты овуляция жасайды, ал реттелі циклдары бар кейбіреулерінің ішінде овуляция болмайтын немесе лютеалды фазада кемшіліктері бар жағдайлар кездеседі. Әсіресе базальды дене температурасының, сондай-ақ жатыр мойнының шырыны мен орналасуын тіркеу арқылы әйелдің овуляция жасап жатқаны және оның етеккір циклінің овуляциядан кейінгі (лютеалдық) фазасы жүктілікті сақтау үшін жеткілікті ұзақтықта екені анықтауға болады. Ұрықтандыруға дайын жатыр мойнының шырыны сперматозоидтардың жатыр мойны арқылы өтіп, овуляция күтетін түйіншелерге (фаллопий түтікшелеріне) жетуіне қажетті жағдайды жасауда маңызды рөл атқарады. Ұрықтық кестелер жатыр мойнының қолайсыз шырынының болуын анықтауға көмектеседі, бұл сүйексіздіктің (инфертильділік) жиі кездесетін себебі. Егер мұндай жағдай анықталса, кейбір дереккөздер овуляцияға дейін бірнеше күн бұрын гуайфенезин қабылдау арқылы шырышты сұйылтуға кеңес береді.

Жүктілік тестілеуі және жүктілік жасы

Жүктілік тесттері овуляциядан кейін 1-2 апта өткенге дейін дұрыс нәтиже бермейді. Овуляцияның шамамен күнін білу, әйелге тым ерте тестілеу салдарынан жалған теріс нәтиже алудан сақтайды. Сонымен қатар, 18 күн қатарынан жоғары температураның байқалуы әйелдің жүкті болуының жоғары ықтималдығын көрсетеді. Ұрықтық кестелерден алынған овуляция күндері, жүктілік дөңгелегі немесе соңғы менструация күні (LMP) арқылы етеккір циклын бағалауға қарағанда, жүктілік мерзімін анықтаудың дәлірек тәсілі болып табылады. Жүктіліктің өте ерте мерзімде түсіп қалу жиілігі жоғары болғандықтан (әйелдің соңғы менструациясынан кейін алғашқы алты апта ішінде жүктіліктердің 25% жоғалады), жүктілікті анықтауға қолданылатын әдістер ұрықтану деңгейінде қателіктерге алып келуі мүмкін. Аз сезімтал әдістер төмен ұрықтану деңгейін көрсетеді, себебі олар ерте түсікке ұшыраған жүктіліктерді анықтай алмайды.