Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғылыми әдістің тарихының осы кестесі қазіргі заманға дейінгі ғылыми әдістің қалыптасу жолын көрсетеді. Толық ақпарат алу үшін «Ғылыми әдістің тарихы» бетіне жүгініңіз.
None
This timeline of the history of the scientific method shows an overview of the development of the scientific method up to the present time. For a detailed account, see History of the scientific method.
BC
1600 б.з.д. – Едуин Смит папирусы, ежелгі Мысырдың бірегей мәтіні, дәрігерлерге жарақаттар мен ауруларды тексеру, диагнозын қою, емдеу және олардың барысын болжау бойынша нақты және объективті кеңестер береді. Ол Мысырдағы медицинаның осы кезде өлшенетін ғылым ретінде дамығанына куәлік етеді. 624 – 548 б.з.д. – Милеттік Талес табиғатты зерттеуді мифтен эмпирикалық зерттеуге көшіреді. 610 – 547 б.з.д. – Грек философы Анаксимандр заң туралы ұғымды адам қоғамынан физикалық әлемге дейін кеңейтеді және алғаш рет карталар мен модельдерді қолданады. 400 ж.б. – Қытайда философ Мози Мохистік философия мектебін құрып, мәлімдемелердің растығын немесе жалғандығын тексеру үшін «үш тіреуіш әдіс» деп аталатын әдісті енгізеді. 400 б.з.д. – Грек философы Демокрит сезімдердің себептерін зерттеу және сыртқы әлем туралы қорытынды жасау арқылы индуктивті ойлауды қолдайды. 400 б.з.б. – Платон идея, материя, форма және көрініс ұғымдарының алғашқы толыққанды анықтамаларын береді. 320 б.з.д. – Аристотель білімді физика, поэзия, зоология, логика, риторика, саясат және биология салаларына жіктеп, таратады. Оның «Соңғы талдау» атты еңбегі ғылымның белгілі аксиомалардан бастау алатын идеалды қорғайды. Аристотель әлемнің нақты екеніне және тәжірибе арқылы шындықты білуге болатынына сенді. 341 – 270 б.з.д. – Эпикур және оның ізбасарлары басқа философиялық мектептермен бәсекелесу нәтижесінде білімтануды (эпистемологияны) дамытады. Оның қазір жоғалған «Канон» («Ереже») атты трактатында зерттеу әдістері мен білім туралы теориясы түсіндірілген.
1600 BC – The Edwin Smith Papyrus, a unique ancient Egyptian text, contains practical and objective advice to physicians regarding the examination, diagnosis, treatment and prognosis, of injuries and ailments. It provides evidence that medicine in Egypt was at this time practised as a quantifiable science. 624 – 548 BC – Thales of Miletus raises the study of nature from the realm of the mythical to the level of empirical study. 610 – 547 BC – The Greek philosopher Anaximander extends the idea of law from human society to the physical world, and is the first to use maps and models. 400 BC – In China, the philosopher Mozi founds the Mohist school of philosophy and introduces the 'three prong method' for testing the truth or falsehood of statements. 400 BC – The Greek philosopher Democritus advocates inductive reasoning through a process of examining the causes of perceptions and drawing conclusions about the outside world. 400 BC – Plato provides the first detailed definitions of the concepts of idea, matter, form and appearance. 320 BC – Aristotle categorises and subdivides knowledge into physics, poetry, zoology, logic, rhetoric, politics, and biology. His Posterior Analytics defended the ideal of science as originating from known axioms. Aristotle believed that the world was real and that we can learn the truth by experience. 341 270 BC – Epicurus and his followers develop an epistemology as a result of their rivalry with other philosophical schools. His treatise Κανών ('Rule'), now lost, explained his methods of investigation and theory of knowledge.
1-12 ғасырлар
90–168 – Птолемей қазіргі кезде «Альмагест» деп белгілі астрономиялық трактат жазады. Оның еңбектері ғылыми әдіс туралы түсінігін, жүйелі түрде реттелген байқаулар мен гипотезалардың маңыздылығын танытуын көрсетеді. 800–900 жылдары әл-Кинди (801–873) және Жәбір ибн Хайян (шамамен 806–816 жылдары қайтыс болған) сияқты ертедегі мұсылман ғалымдары білімнің көзі ретінде тәжірибелерді қолдануға көбірек мән берді. 1021 ж. Астроном, физик және математик Ибн әл-Хайтам «Оптика кітабында» байқауларды, тәжірибелерді және логикалық дәлелдерді біріктірді. 1025 ж. ғалым әл-Бируни минералогия мен механика саласында тәжірибелік әдістерді дамытты және астрономиялық құбылыстарға қатысты кең ауқымды тәжірибелер жүргізді. 1027 ж. «Демострация туралы» («аль Бурхан») трактатында, «Шипа кітабында» («Китаб аль Шифа») парсы ғалымы Ибн Сина (Батыс әлемінде Авиценна ретінде танылған) Аристотельдің индукция әдісін сынады.
90–168 – Ptolemy writes the astronomical treatise now known as the Almagest. His writings reveal his understanding of the scientific method, his recognition of the importance of both systematically ordered observations and hypotheses. c. 800–900 – Early Muslim scientists such al Kindi (801–873) and the authors writing under the name of Jabir ibn Hayyan (died c. 806–816) started to put a greater emphasis on the use of experiment as a source of knowledge. 1021 – The astronomer, physicist and mathematician Ibn al Haytham combines observations, experiments and rational arguments in his Book of Optics. c. 1025 – The scholar al Biruni develops experimental methods for mineralogy and mechanics, and conducts elaborate experiments related to astronomical phenomena. 1027 – In his treatise al Burhân ('On Demonstration') in his book Kitāb al Šifāʾ ('The Book of Healing'), the Persian polymath Ibn Sīnā (known in the Western world as Avicenna) censures Aristotelian method of induction.
12001700 теңге
1220–1235 – Роберт Гросетест, ағылшын философ, теолог, кейіннен 1253 жылы Линкольн епискобы, өзінің Аристотельдік түсініктемелерін жариялап, ғылымның дұрыс әдістерінің негізін қалады. 1265 – Роберт Гросетестің жазбаларынан шабыт алған ағылшын монах Роджер Бэкон бақылау, гипотеза, эксперимент және тәуелсіз тексеру қажеттілігінің қайталанатын циклына негізделген ғылыми әдісті сипаттайды. Ол өз тәжірибелерін нақты түрде жазып қалдырды, осылайша басқалар оның нәтижелерін қайталап, өз бетінше сынап көруі мүмкін болды. 1327 – Окхамның бритвасы пайда болады, бұл бәсекелестік гипотезалардың ішінен ең аз болжамдары бар гипотеза таңдалуы керек деген қағида. 1408 – «Юнле энциклопедиясы» – кітап түріндегі ең үлкен энциклопедия жарық көрді. 1581 – Скептик Франсиско Санчес классикалық скептикалық аргументтерді қолданып, ғылымның, Аристотельдік мағынада, табиғаттың мінез-құлқына қажетті себептерді беру арқылы қол жеткізуге болмайтынын көрсетеді. 1581 – Даниялық астроном Тихо Браге Вен аралында Ураниборг және Стернборг құрылыстарын салады. Тихо және оның көмекшілерінің астрономия, алхимия және метеорология салаларындағы зерттеулері планеталардың жоғары дәлдіктегі өлшемдерін қамтамасыз етеді. 1595 – Нидерландыда микроскоп ойлап табылды. 1608 – Нидерландыда Ханс Липперхи патент алған кезде, ең алғашқы телескоптың пайда болуына дәлелдер пайда болды. 1609 – Марбург университетінде алғашқы «халық химиялық зертханасы» құрылды. 1620 – «Жаңа Органон, немесе табиғатты түсіндіруге қатысты шынайы нұсқаулар» («Novum Organum, sive indicia vera de Interpretatione Naturae») атты ағылшын философы және мемлекет қайраткері Фрэнсис Бэконның философиялық еңбегі жарияланды. 1637 – Француз философы, математигі және ғалымы Рене Декарт «Өз ақыл-ойыңызды дұрыс жүргізу және ғылымда шындықты іздеу әдісі туралы» еңбегін жариялайды. Бұл – табиғаттану ғылымдарының дамуындағы маңызды еңбек. 1638 – Галилеоның «Екі жаңа ғылым» («Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze») атты ғылыми еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек физикадағы соңғы отыз жылдағы жұмыстарының көп бөлігін қамтиды. Онда екі ой эксперименті бар, олар қазір Пиза мұнарасының эксперименті және Галилейдің кемесі деп аталады, олардың әрқайсысы физикалық теорияны жоққа шығару үшін қарама-қайшы салдары бар екенін көрсету үшін ойлап табылған. 1650 – Лондонда әлемдегі ең көне ұлттық ғылыми мекеме – Корольдік қоғам құрылды. Ол эксперименттік дәлелдерді шындықтың төрешісі ретінде бекітеді. 1665 – Британдық ғалым Роберт Бойль өзінің ғылыми әдістерін еңбектерінде ашады және егжей-тегжейлі эксперименттер жасамас бұрын тақырыпты жалпы зерттеуді ұсынады; қазіргі теорияларға сәйкес келмейтін нәтижелер туралы хабарлауды; эксперименттердің табиғаты «уақытша» деп қарастырылуы керек екенін; және эксперименттердің қайталанатынын көрсетуді ұсынады. 1665 – Франция мен Ұлыбританияда алғаш рет академиялық журналдар жарық көрді. 1675 – ғылымдағы жаңа жаңалықтарды жариялауға ынталандыру үшін неміс Генри Олденбург ғылыми қолжазбаларды сарапшыларға жіберіп, олардың сапасын бағалау тәжірибесін енгізеді. 1687 – сэр Исаак Ньютонның «Табиғат философиясының математикалық принциптері» («Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica») атты кітабы алғаш рет жарық көрді. Ол классикалық механиканың негізін қалады. Ньютон сондай-ақ оптикаға маңызды үлес қосты және Готфрид Вильгельм Лейбницпен бірге шексіз шағын есептеуді әзірлеуге үлес қосты.
1220–1235 – Robert Grosseteste, an English scholastic philosopher, theologian and later the Bishop of Lincoln during 1253, publishes his Aristotelian commentaries, laying out the framework for the proper methods of science. 1265 – The English monk Roger Bacon, inspired by the writings of Robert Grosseteste, describes a scientific method based on a repeating cycle of observation, hypothesis, experimentation, and the need for independent verification. He recorded the manner in which he conducted his experiments in precise detail so that others could reproduce and independently test his results. 1327 – Ockham's razor appears, a principle which states that among competing hypotheses, the one with the fewest assumptions should be selected. 1408 – The Yongle Encyclopedia , the largest encyclopedia in book form ever made, is completed. 1581 – The sceptic Francisco Sanches uses classical sceptical arguments to show that science, in the Aristotelian sense of giving necessary reasons or causes for the behavior of nature, cannot be attained. 1581 – The Danish astronomer Tycho Brahe builds Uraniborg and Stjerneborg on the island of Ven. Research done in the fields of astronomy, alchemy, and meteorology by Tycho and his assistants produces high precision measurements of the planets. 1595 – The microscope is invented in the Netherlands. 1608 – Evidence of the earliest known telescope appears in the Netherlands, when a patent is submitted by Hans Lipperhey. 1609 – The first 'public chemical laboratory' is set up at the University of Marburg. 1620 – The Novum Organum, fully Novum Organum, sive indicia vera de Interpretatione Naturae ("New Organon, or true directions concerning the interpretation of nature"), a philosophical work by English philosopher and statesman Francis Bacon, is published. 1637 – The French philosopher, mathematician and scientist René Descartes publishes his Discourse on the Method of Rightly Conducting One's Reason and of Seeking Truth in the Sciences, an important work in the development of the natural sciences. 1638 – Galileo's Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze (commonly known as Two New Sciences), his scientific testament covering much of his work in physics over the preceding thirty years, is published. It contains two thought experiments, now referred to as his Leaning Tower of Pisa experiment and Galileo's ship, each invented to disprove a physical theory by showing that it has a contradictory consequence. 1650 – The world's oldest national scientific institution, the Royal Society, is founded in London. It establishes experimental evidence as the arbiter of truth. 1665 – The British scientist Robert Boyle reveals his scientific methods in his writings, and commends that a subject be generally researched before detailed experiments are undertaken; that results that are inconsistent with current theories are reported; that experiments should be regarded as 'provisional' in nature; and that experiments are shown to be repeatable. 1665 – Academic journals are published for the first time, in France and Great Britain. 1675 – To encourage the publicising of new discoveries in science, the German born Henry Oldenburg pioneers the practice now known as peer reviewing, by sending scientific manuscripts to experts to judge their quality. 1687 – Sir Isaac Newton's book Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Mathematical Principles of Natural Philosophy), is first published. It laid the foundations of classical mechanics. Newton also made seminal contributions to optics, and shares credit with Gottfried Wilhelm Leibniz for developing the infinitesimal calculus.
17001900
1739 жылы Дэвид Юмның "Адам табиғаты туралы трактаты" индукция мәселесінің шешілмейтінін көрсетеді. 1753 жылы шотланд дәрігері Джеймс Линд теңізшілер арасындағы цинга ауруын зерттеу кезінде бірдей популяцияларды қолданып, тек бір айнымалысы бар бақыланатын эксперименттің алғашқы сипаттамасын жариялайды. 1763 жылы пастор Томас Бейздің "Сандар доктринасындағы мәселені шешуге қатысты эссесі" өлімінен кейін жарияланады. Эссе Байес тұжырымдамасының негізін қалайды, ол қосымша дәлелдер алынғанда гипотезаның ықтималдық бағасын жаңарту үшін қолданылады. 1812 жылы Ханс Кристиан Орстед "ой эксперименті" мағынасындағы латын-неміс қосылған терминін – Gedankenexperiment қалыптастырады, бұл әдіс ежелгі заманнан бері қолданылып келеді. 1815 жылы француз логигі Джозеф Диаз Гергон полиномдық регрессияның оңтайлы дизайнын жариялайды. 1833, 1840 жылдары Уильям Уивелл "ғалым" терминін ойлап табады, бұрынғысы "табиғат зерттеушісі" немесе "ғылым адамы" деп аталған. "Индуктивті ғылымдар философиясында" ол "консилиенция" терминін енгізеді, бұл тәуелсіз, байланыссыз көздерден алынған дәлелдердің берік қорытындыларға "үйлесуі" принципін білдіреді. 1877–1878 жылдары американ ғалымы Чарльз Сандерс Пирс "Ғылым логикасының иллюстрациялары" еңбегін жазады. Бұл жұмыс оның абдукция, дедукция және индукцияның үштік жіктемесін танымал етеді. 1885 жылы Пирс және Джозеф Джастроу алғаш рет жасырын, кездейсоқ эксперименттерді сипаттайды. 1897 жылы американ геологы Томас Кроудер Чемберлин эксперименттерді жобалауға көмектесу үшін бірнеше гипотезаларды қолдануды ұсынады.
1739 – David Hume's Treatise of Human Nature argues that the problem of induction is unsolvable. 1753 – The first description of a controlled experiment using identical populations with only one variable is published, when James Lind, a Scottish doctor, undergoes research into scurvy among sailors. 1763 – Reverend Thomas Bayes' An Essay towards solving a Problem in the Doctrine of Chances is published posthumously. The Essay laid the basis for Bayesian inference, used to update the probability estimate for a hypothesis as additional evidence is acquired. 1812 – Hans Christian Ørsted formulates the Latin German mixed term Gedankenexperiment, meaning 'thought experiment', a method used since antiquity. 1815 – An optimal design for polynomial regression is published by the French logician Joseph Diaz Gergonne. 1833, 1840 – William Whewell invents the term scientist, previously 'natural philosopher' or 'man of science'. In his Philosophy of the Inductive Sciences he coins the term "consilience" the principle that evidence from independent, unrelated sources can 'converge' to strong conclusions. 1877–1878 – The American scientist Charles Sanders Peirce writes his Illustrations of the Logic of Science. The work popularises his trichotomy of abduction, deduction and induction. 1885 – Peirce and Joseph Jastrow first describe blinded, randomized experiments. 1897 – The American geologist Thomas Chrowder Chamberlin proposes the use of multiple hypotheses to assist in the design of experiments.
1900 қазіргі заман
1905 жылы неміс физигі Альберт Эйнштейн арнайы салыстырмалылық теориясын ұсынды. 1926 жылы британдық статистик Рональд Фишер кездейсоқ жобалауды танымал етіп, талдады. 1934 жылы Карл Поппердің «Ғылыми жаңалықтардың логикасы» еңбегінде жаңа гипотезаларды бағалау өлшемшарты ретінде жалғандық ұғымы танымал болды. 1937 жылы алғашқы толық плацебо сынағы жүргізілді. Америкалық фармаколог Гарри Голд ксантиндердің жүрек ауыртпалығына тигізетін әсерін зерттеу үшін оларды плацебомен алмастырып, олардың тиімсіз екенін көрсетті. 1946 жылы тарихтағы алғашқы компьютерлік симуляцияға жұмыс басталды – бұл Массачусетс технология институтының бомбалаушы экипаждарын оқыту үшін әзірлеген цифрлық ұшу симуляторы болды. 1950 жылы Грейнер және авторлар екіжақты соқыр сынаққа негізделген зерттеу нәтижелерін алғаш рет жариялады. 1962 жылы американдық физик Томас С. Кун «Ғылыми революциялардың құрылымы» атты кітабын жариялады, онда ғылымның тарихындағы прогресі туралы қалыптасқан философиялық көзқарастарға күмән келтірді. 1964 жылы американдық физик Джон Р. Плат баламалы гипотезалардың қажеттілігіне баса назар аударатын ғылыми зерттеу моделі – күшті тұжырымдаманы ұсынды. 1976 жылы Висконсин университетінің статистика профессоры Джордж Е. П. Бокс «Science and Statistics» атты мақаласын жариялады, онда құбылыстарды статистикалық модельдеудің қағидалары және модельдегі тиімді күрделілік туралы мәселелер қарастырылды. 2009 жылы «Адам» деп те аталатын ғалым-робот құрылды, ол адамдардан тәуелсіз жаңа ғылыми білімді ашқан тарихтағы алғашқы машина болды. 2012 жылы британдық физик Дэвид Дойч фундаменталдық физикадағы жаңа түсіндіру моделі – конструктор теориясының негізгі қағидаларын жасады.
1905 – The German born theoretical physicist Albert Einstein proposes the theory of special relativity. 1926 – Randomized design is popularized and analyzed by the British statistician Ronald Fisher. 1934 – Falsifiability as a criterion for evaluating new hypotheses is popularized by Karl Popper's The Logic of Scientific Discovery 1937 – The first complete placebo trial is undertaken. The American pharmacologist Harry Gold, studying the effect of xanthines on cardiac pain, alternates them with a placebo and shows them to be ineffective. 1946 – Work begins on the first computer simulation in history, a digital flight simulator developed by the Massachusetts Institute of Technology, for training bomber crews. 1950 – Research based on the double blind test is published for the first time, by Greiner et al. 1962 – The American physicist Thomas S. Kuhn publishes his book The Structure of Scientific Revolutions, which controversially challenged powerful and entrenched philosophical assumptions about the progress of science through history. 1964 – Strong inference—a model of scientific inquiry that emphasizes the need for alternative hypotheses—is proposed by the American physicist John R. Platt. 1976 – The British born, professor emeritus of statistics at the University of Wisconsin–Madison George E. P. Box publishes his Journal Article Science and Statistics, which sets a framework for statistical modeling of phenomena, and the need for only appropriate complexity in model. 2009 – Robot Scientist (also known as Adam) is created, the first machine in history to have discovered new scientific knowledge independently of its human creators. 2012 – Constructor theory, a proposal for a new mode of explanation in fundamental physics, is sketched out by the British physicist David Deutsch.