Кіріспе

Ғылыми әдістің тарихының осы кестесі қазіргі заманға дейінгі ғылыми әдістің қалыптасу жолын көрсетеді. Толық ақпарат алу үшін «Ғылыми әдістің тарихы» бетіне жүгініңіз.

BC

1600 б.з.д. – Едуин Смит папирусы, ежелгі Мысырдың бірегей мәтіні, дәрігерлерге жарақаттар мен ауруларды тексеру, диагнозын қою, емдеу және олардың барысын болжау бойынша нақты және объективті кеңестер береді. Ол Мысырдағы медицинаның осы кезде өлшенетін ғылым ретінде дамығанына куәлік етеді. 624 – 548 б.з.д. – Милеттік Талес табиғатты зерттеуді мифтен эмпирикалық зерттеуге көшіреді. 610 – 547 б.з.д. – Грек философы Анаксимандр заң туралы ұғымды адам қоғамынан физикалық әлемге дейін кеңейтеді және алғаш рет карталар мен модельдерді қолданады. 400 ж.б. – Қытайда философ Мози Мохистік философия мектебін құрып, мәлімдемелердің растығын немесе жалғандығын тексеру үшін «үш тіреуіш әдіс» деп аталатын әдісті енгізеді. 400 б.з.д. – Грек философы Демокрит сезімдердің себептерін зерттеу және сыртқы әлем туралы қорытынды жасау арқылы индуктивті ойлауды қолдайды. 400 б.з.б. – Платон идея, материя, форма және көрініс ұғымдарының алғашқы толыққанды анықтамаларын береді. 320 б.з.д. – Аристотель білімді физика, поэзия, зоология, логика, риторика, саясат және биология салаларына жіктеп, таратады. Оның «Соңғы талдау» атты еңбегі ғылымның белгілі аксиомалардан бастау алатын идеалды қорғайды. Аристотель әлемнің нақты екеніне және тәжірибе арқылы шындықты білуге болатынына сенді. 341 – 270 б.з.д. – Эпикур және оның ізбасарлары басқа философиялық мектептермен бәсекелесу нәтижесінде білімтануды (эпистемологияны) дамытады. Оның қазір жоғалған «Канон» («Ереже») атты трактатында зерттеу әдістері мен білім туралы теориясы түсіндірілген.

1-12 ғасырлар

90–168 – Птолемей қазіргі кезде «Альмагест» деп белгілі астрономиялық трактат жазады. Оның еңбектері ғылыми әдіс туралы түсінігін, жүйелі түрде реттелген байқаулар мен гипотезалардың маңыздылығын танытуын көрсетеді. 800–900 жылдары әл-Кинди (801–873) және Жәбір ибн Хайян (шамамен 806–816 жылдары қайтыс болған) сияқты ертедегі мұсылман ғалымдары білімнің көзі ретінде тәжірибелерді қолдануға көбірек мән берді. 1021 ж. Астроном, физик және математик Ибн әл-Хайтам «Оптика кітабында» байқауларды, тәжірибелерді және логикалық дәлелдерді біріктірді. 1025 ж. ғалым әл-Бируни минералогия мен механика саласында тәжірибелік әдістерді дамытты және астрономиялық құбылыстарға қатысты кең ауқымды тәжірибелер жүргізді. 1027 ж. «Демострация туралы» («аль Бурхан») трактатында, «Шипа кітабында» («Китаб аль Шифа») парсы ғалымы Ибн Сина (Батыс әлемінде Авиценна ретінде танылған) Аристотельдің индукция әдісін сынады.

12001700 теңге

1220–1235 – Роберт Гросетест, ағылшын философ, теолог, кейіннен 1253 жылы Линкольн епискобы, өзінің Аристотельдік түсініктемелерін жариялап, ғылымның дұрыс әдістерінің негізін қалады. 1265 – Роберт Гросетестің жазбаларынан шабыт алған ағылшын монах Роджер Бэкон бақылау, гипотеза, эксперимент және тәуелсіз тексеру қажеттілігінің қайталанатын циклына негізделген ғылыми әдісті сипаттайды. Ол өз тәжірибелерін нақты түрде жазып қалдырды, осылайша басқалар оның нәтижелерін қайталап, өз бетінше сынап көруі мүмкін болды. 1327 – Окхамның бритвасы пайда болады, бұл бәсекелестік гипотезалардың ішінен ең аз болжамдары бар гипотеза таңдалуы керек деген қағида. 1408 – «Юнле энциклопедиясы» – кітап түріндегі ең үлкен энциклопедия жарық көрді. 1581 – Скептик Франсиско Санчес классикалық скептикалық аргументтерді қолданып, ғылымның, Аристотельдік мағынада, табиғаттың мінез-құлқына қажетті себептерді беру арқылы қол жеткізуге болмайтынын көрсетеді. 1581 – Даниялық астроном Тихо Браге Вен аралында Ураниборг және Стернборг құрылыстарын салады. Тихо және оның көмекшілерінің астрономия, алхимия және метеорология салаларындағы зерттеулері планеталардың жоғары дәлдіктегі өлшемдерін қамтамасыз етеді. 1595 – Нидерландыда микроскоп ойлап табылды. 1608 – Нидерландыда Ханс Липперхи патент алған кезде, ең алғашқы телескоптың пайда болуына дәлелдер пайда болды. 1609 – Марбург университетінде алғашқы «халық химиялық зертханасы» құрылды. 1620 – «Жаңа Органон, немесе табиғатты түсіндіруге қатысты шынайы нұсқаулар» («Novum Organum, sive indicia vera de Interpretatione Naturae») атты ағылшын философы және мемлекет қайраткері Фрэнсис Бэконның философиялық еңбегі жарияланды. 1637 – Француз философы, математигі және ғалымы Рене Декарт «Өз ақыл-ойыңызды дұрыс жүргізу және ғылымда шындықты іздеу әдісі туралы» еңбегін жариялайды. Бұл – табиғаттану ғылымдарының дамуындағы маңызды еңбек. 1638 – Галилеоның «Екі жаңа ғылым» («Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze») атты ғылыми еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек физикадағы соңғы отыз жылдағы жұмыстарының көп бөлігін қамтиды. Онда екі ой эксперименті бар, олар қазір Пиза мұнарасының эксперименті және Галилейдің кемесі деп аталады, олардың әрқайсысы физикалық теорияны жоққа шығару үшін қарама-қайшы салдары бар екенін көрсету үшін ойлап табылған. 1650 – Лондонда әлемдегі ең көне ұлттық ғылыми мекеме – Корольдік қоғам құрылды. Ол эксперименттік дәлелдерді шындықтың төрешісі ретінде бекітеді. 1665 – Британдық ғалым Роберт Бойль өзінің ғылыми әдістерін еңбектерінде ашады және егжей-тегжейлі эксперименттер жасамас бұрын тақырыпты жалпы зерттеуді ұсынады; қазіргі теорияларға сәйкес келмейтін нәтижелер туралы хабарлауды; эксперименттердің табиғаты «уақытша» деп қарастырылуы керек екенін; және эксперименттердің қайталанатынын көрсетуді ұсынады. 1665 – Франция мен Ұлыбританияда алғаш рет академиялық журналдар жарық көрді. 1675 – ғылымдағы жаңа жаңалықтарды жариялауға ынталандыру үшін неміс Генри Олденбург ғылыми қолжазбаларды сарапшыларға жіберіп, олардың сапасын бағалау тәжірибесін енгізеді. 1687 – сэр Исаак Ньютонның «Табиғат философиясының математикалық принциптері» («Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica») атты кітабы алғаш рет жарық көрді. Ол классикалық механиканың негізін қалады. Ньютон сондай-ақ оптикаға маңызды үлес қосты және Готфрид Вильгельм Лейбницпен бірге шексіз шағын есептеуді әзірлеуге үлес қосты.

17001900

1739 жылы Дэвид Юмның "Адам табиғаты туралы трактаты" индукция мәселесінің шешілмейтінін көрсетеді. 1753 жылы шотланд дәрігері Джеймс Линд теңізшілер арасындағы цинга ауруын зерттеу кезінде бірдей популяцияларды қолданып, тек бір айнымалысы бар бақыланатын эксперименттің алғашқы сипаттамасын жариялайды. 1763 жылы пастор Томас Бейздің "Сандар доктринасындағы мәселені шешуге қатысты эссесі" өлімінен кейін жарияланады. Эссе Байес тұжырымдамасының негізін қалайды, ол қосымша дәлелдер алынғанда гипотезаның ықтималдық бағасын жаңарту үшін қолданылады. 1812 жылы Ханс Кристиан Орстед "ой эксперименті" мағынасындағы латын-неміс қосылған терминін – Gedankenexperiment қалыптастырады, бұл әдіс ежелгі заманнан бері қолданылып келеді. 1815 жылы француз логигі Джозеф Диаз Гергон полиномдық регрессияның оңтайлы дизайнын жариялайды. 1833, 1840 жылдары Уильям Уивелл "ғалым" терминін ойлап табады, бұрынғысы "табиғат зерттеушісі" немесе "ғылым адамы" деп аталған. "Индуктивті ғылымдар философиясында" ол "консилиенция" терминін енгізеді, бұл тәуелсіз, байланыссыз көздерден алынған дәлелдердің берік қорытындыларға "үйлесуі" принципін білдіреді. 1877–1878 жылдары американ ғалымы Чарльз Сандерс Пирс "Ғылым логикасының иллюстрациялары" еңбегін жазады. Бұл жұмыс оның абдукция, дедукция және индукцияның үштік жіктемесін танымал етеді. 1885 жылы Пирс және Джозеф Джастроу алғаш рет жасырын, кездейсоқ эксперименттерді сипаттайды. 1897 жылы американ геологы Томас Кроудер Чемберлин эксперименттерді жобалауға көмектесу үшін бірнеше гипотезаларды қолдануды ұсынады.

1900 қазіргі заман

1905 жылы неміс физигі Альберт Эйнштейн арнайы салыстырмалылық теориясын ұсынды. 1926 жылы британдық статистик Рональд Фишер кездейсоқ жобалауды танымал етіп, талдады. 1934 жылы Карл Поппердің «Ғылыми жаңалықтардың логикасы» еңбегінде жаңа гипотезаларды бағалау өлшемшарты ретінде жалғандық ұғымы танымал болды. 1937 жылы алғашқы толық плацебо сынағы жүргізілді. Америкалық фармаколог Гарри Голд ксантиндердің жүрек ауыртпалығына тигізетін әсерін зерттеу үшін оларды плацебомен алмастырып, олардың тиімсіз екенін көрсетті. 1946 жылы тарихтағы алғашқы компьютерлік симуляцияға жұмыс басталды – бұл Массачусетс технология институтының бомбалаушы экипаждарын оқыту үшін әзірлеген цифрлық ұшу симуляторы болды. 1950 жылы Грейнер және авторлар екіжақты соқыр сынаққа негізделген зерттеу нәтижелерін алғаш рет жариялады. 1962 жылы американдық физик Томас С. Кун «Ғылыми революциялардың құрылымы» атты кітабын жариялады, онда ғылымның тарихындағы прогресі туралы қалыптасқан философиялық көзқарастарға күмән келтірді. 1964 жылы американдық физик Джон Р. Плат баламалы гипотезалардың қажеттілігіне баса назар аударатын ғылыми зерттеу моделі – күшті тұжырымдаманы ұсынды. 1976 жылы Висконсин университетінің статистика профессоры Джордж Е. П. Бокс «Science and Statistics» атты мақаласын жариялады, онда құбылыстарды статистикалық модельдеудің қағидалары және модельдегі тиімді күрделілік туралы мәселелер қарастырылды. 2009 жылы «Адам» деп те аталатын ғалым-робот құрылды, ол адамдардан тәуелсіз жаңа ғылыми білімді ашқан тарихтағы алғашқы машина болды. 2012 жылы британдық физик Дэвид Дойч фундаменталдық физикадағы жаңа түсіндіру моделі – конструктор теориясының негізгі қағидаларын жасады.